681 ile 682 kışında Piskopos Israyēl, Kafkasya’yı aşarak Derbent’in kuzeyindeki Hunlara gitti. Ermenice Kafkas Albanlarının Tarihi, orada işittiği ve gördüğü ayinleri, Tarih’in Hunlar dediği halk arasında kaydeder.[1] Hunlar ölüleri başında davul çalar ve ıslık çalardı.[2] Yanaklarını ve uzuvlarını kılıç ve hançerle keserlerdi. Mezarlar başında kılıçla, adam adama ve birlik birliğe karşı, hepsi savaşa soyunmuş hâlde dövüşürlerdi.[2] Çok sayıda grup birbiriyle güreşir ve atlarını bir o yana bir bu yana dönerek dörtnala sürerdi.[2] Tarih bunların hiçbirinin hangi gün olduğunu söylemez. Hiçbir ölüyü adlandırmaz.[2]

Piskopos Israyēl’in görevi

Arap krallığının altmış ikinci yılında, yani Eylül 681’de başlayan yılda, Albanya prensi Varaz-Trdat soylularını ve katolikos Eliazar’ı topladı.[3][4] Onlara Arapların ülkeye haraç yüklediğini söyledi. Hunların orduları her yıl ülkeyi istila ediyordu. Bunun sonucunda ülke iki yandan yağmalanmış ve zayıflamıştı.[3] Hunlara gidip barış yapacak bir piskopos istiyordu.[3] Seçim Israyēl’e düştü. Elçilik, İngilizce çevirinin 23 Aralık 681 diye hesapladığı Mehekan ayının on sekizinci günü yola çıktı.[5][6]

Elçilik Kur Nehri’ni ve Albanya sınırını geçti. Yolda bir kasabada Epifani Bayramı’nı kutladı ve büyük dağın eteğine geldi.[5] Orada kış fırtınaları onu üç gün alıkoydu. Sonra piskopos elinde haçla heyeti zirvenin üstünden geçirdi.[5] Heyet, kırk günlük orucun başında Varadan kasabasına ulaştı.[7] 682’de Büyük Perhiz 8 Şubat’ta başladı. Çevirmenin hesabına göre yolculuğun tamamı altı hafta sürdü.[8] Hunların büyük prensi piskoposu karşılamaya çıktı. Onu sevinçle karşıladı ve onurlandırdı.[7] Tarih prensi Alp Ilitʿuer diye anar. İngilizce çeviri adı Alp ilteber diye karşılar.[9][10] Günlerce dinlendikten sonra Israyēl halkın dinini işitti ve gördü.[7]

Tarih’teki anlatım

Anlatımı açan bölümün başlığı, piskoposun Hunları din değiştirtmedeki başarısıdır. İlk sözleri düşmancadır.[7] Bölüme göre Hunlar, yıldırım çarpmış bir adamı ya da nesneyi K’uar adlı bir tanrıya kurban sayardı. T’angri Xan diye çağırdıkları, Perslerin Aspandiat dediği bir varlığa at yakarlardı.[2] T’angri Xan, Tengri Kağan adının Ermenice bir yazımı olarak anlaşılır.

Ölüler için yapılan ayinler tek uzun bir cümlede gelir.[2] Hunlar cesetlerin başında davul çalar ve ıslık çalardı. Yanağa ve uzuvlara kanlı kılıç ve hançer kesikleri açarlardı.[2] Mezarlar başında çıplak, adam adama ve birlik birliğe karşı kılıçla dövüşürlerdi.[2] Çok sayıda grup birbiriyle güreşirdi. Çevirinin orji dediği bir ortamda atlarla hızlı dörtnallar yaparlardı.[2] Bir kısmı ağlayıp feryat etmekle, bir kısmı metnin şeytani bir öfke oyunu dediği şeyle uğraşırdı.[2] Hunlar oyunlarını oynar, danslarını ederdi.[2] Tarih, ateşe ve suya, yolların tanrılarına, aya ve kendilerine olağanüstü görünen yaratıklara kurban kestiklerini ekler.[2]

Yanaklardaki kesikler, Çin tarihlerinin Göktürkler için kaydettiği yastır. Mezarlar başındaki dörtnallar, ölünün çevresinde atla dönmeye ilişkin öteki haberlere uyar. Tarih Hunların mezarların çevresinde döndüğünü söylemez. Yalnızca bir o yana bir bu yana dönerek dörtnala gittiklerini söyler.[2] Eylemlerden hangisinin gömmeye, hangisinin ardından andığı oyunlara ve danslara ait olduğunu söylemez.[2] Güreş, Kaşgarlı’nın 1070’lerdeki sözlüğünde yeniden anılır, sözlük onun Türkçe sözcüğünü verir.[11]

Pasajın yorumu

Pasaj bir âdeti anlatır. 682 tarihi piskoposun orada kalışına aittir. Hiçbir cenaze bir günle, bir ölüyle ya da bir yas tutanla anlatılmaz.[2] Anlatım ayrıca bir hasmınkidir. Hunlara ağaca tapan der, ayinlerini şeytani ve pis sayar. Anlatım, ayinlerin nasıl sona erdirildiğini de aktarmaya devam eden bir tarihin içinde yazıya geçirilmiştir.[12]

Bazı araştırmacılar dörtnalları, birçok halkın gömmelerde düzenlediği türden at yarışları olarak görür.[13] Aynı araştırmacılar, Yunanistan’dan Volga’daki Başkurtlara kadar gömmeye eklenmiş oyunlar bulur.[14] Çevirmenin bir notu ayini Hazar cenazesi diye adlandırır.[15] Tarih, dörtnalların yarış mı yoksa yasın bir parçası mı olduğuna karar vermez.[2]

Hunların din değiştirmesi

Piskopos ülkenin kurtuluşu için gece gündüz dua etti. Tanrı’dan Hunları din değiştirtmenin bir yolunu diledi.[2] Prens ve soyluları onu dinlemeye geldi.[2] Sonra prens büyücülerine, Hunların ikna olduğunu ve piskoposun duyurduğu Tanrı’ya hizmet edeceklerini söyledi.[16] Prens piskoposa tapınakları yıkma yetkisi verdi. Hunların tapınakları yakıldı.[17] Cenaze ayinlerinden geriye kalan, Tarih’in tek uzun bir cümlesidir. Bu cümlede davullar, kesikler, kılıçlar, güreş ve dörtnala giden atlar vardır.

Notlar

  1. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 154–156
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 156
  3. ^ a b c Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 153
  4. ^ Dowsett 1961, p. 153
  5. ^ a b c Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 154
  6. ^ Dowsett 1961, p. 154
  7. ^ a b c d Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 155
  8. ^ Dowsett 1961, p. 155
  9. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 150
  10. ^ Dowsett 1961, p. 150
  11. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 284
  12. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 155–156
  13. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 277
  14. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 278
  15. ^ Dowsett 1961, p. 32
  16. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 162
  17. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 166

Kaynaklar

Literatür

  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Dinler
Tengri
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples · Wrestling

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Funeral Games of the Caucasian Huns.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/customs/funeral-games-of-the-caucasian-huns/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026