Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Derbent, Kafkasya’nın son uzantısının Hazar Denizi’ne ulaştığı yerde durur. Dağ ile deniz arasında birkaç kilometre genişliğinde bir kıyı şeridi bırakır. Farsça ad kapalı kapı, Arapça ad kapıların kapısı anlamına gelir. Yedinci yüzyıl dünyasının stratejik bakımdan en önemli kalelerinden biriydi. Derbent Hazar Denizi ile dağ etekleri arasına sıkışmıştı ve hâkimleri dar kıyı şeridini denetliyordu. Bu şerit, kuzeydeki Avrasya bozkırları ile güneydeki zengin Pers ve Mezopotamya toprakları arasındaki tek geçilebilir yoldu.[1] Narın-Kale kalesiyle Derbent, Kafkasya’nın anahtarı, çağının alınması en zor kalesi ve aynı anda hem bir askerî hem bir ticari düğüm noktasıydı.[1]

Pers kapısı

Taberî, Sasani yapılarını aktarır.[2] Kral Peroz, Sul ve Alanlar bölgesinde, ülkesini bu halkların saldırılarından korumak için taştan bir yapı yaptırmıştı. Oğlu Kavad bunlara çok sayıda yapı ekledi. I. Hüsrev kral olunca Sul bölgesinde şehirler ve kaleler, surlar ve daha birçok yapı kurdu. Bunlar halkı korusun ve ani saldırıdan sığınılacak yer olsun diye yapılmıştı.[3] Aynı bölüm Sincibu Kağan’dan, yani İstemi’den söz eder. Sincibu Abhazları, Bangarları ve Balangarları yanına çekti. Sonra yüz on bin savaşçıyla Sul ülkesinin yakınına geldi ve para istedi. Hüsrev aldırmadı. Sul kapısının bölgesini sağlamlaştırmış, kağanın yürümek zorunda kalacağı yolları ve geçitleri de güvenceye almıştı. Sincibu, Sul’daki surların ne kadar güçlü olduğunu duydu ve eli boş geri döndü.[3] Taberî, Hazar Denizi’nin doğu yakasındaki Gürgan’ın surlarını Kafkasya’dakilerle karıştırmış olabilir. Balangar, Derbend’in pek de kuzeyinde değildi, Alanlar da bütün orta çağ boyunca Kafkasya’ya hâkim oldu. Kimse Kafkasya’da inşa etmek için Gürgan’da taş ocağı açmaz. Kağanın kolu uzağa erişiyordu ama Kafkasya’ya hükmetmiyordu, hedefi ise Horasan’dı.[2] Es-Seâlibî, Taberî’den ve başka vakayinamelerden yararlandı ve yapıları birbirinden ayrı tutar.[4] Ona göre Hüsrev, Gürgan’da taş kaleler ile beş fersah uzunluğunda, mermerden Sul kapısını yaptırdı. Bab el-Ebvab’daki duvarı da İran ile Hazarlar arasında bir engel olarak yine ona yaptırtır.[5] Es-Seâlibî ayrıca Hüsrev’in imparatorluğu ile Kafkasya arasında yüzden fazla hisar yaptırdığını ekler. Bu hisarlar İran halkını “Türklere, Hazarlara ve Ruslara” karşı korumak içindi.[5]

Ermeni Coğrafyası, Kuzey Kafkasya’nın Hunlarını ve komşularını kapının kuzeyine koyar: “Darband’ın kuzeyi, denize yakın, Hunların krallığıdır. Batı kısmında Hunların şehri Varachan ile Chungars ve Samandar vardır”. Samandar, sonradan Hazarların şehri oldu.[6] Taberî, Göktürkleri ilgilendiren yıllarda kapının kendisini bir kez anar. 588’de Türk kralı Šāba Herat’a ilerledi ve Persler dört yandan sarıldı. O sırada “Hazarların kralı büyük bir orduyla Derbend’e yürüdü ve fesat ve tahribat çıkardı”.[3] Öbür Fars kaynaklarına göre Hürmüz’ün meclisinde Hazarların yenilmesi, Romalıların parayla savuşturulması, Arapların da küçümsenmesi kararlaştırıldı. Burada gelenek şimdiden romansa dönüşmüştür.[2]

Derbent önünde Göktürkler (627)

Göktürkler kapıya Bizans’ın müttefiki olarak geldi. İmparator Herakleios, Pers savaşının yirminci yılında, kıskaç hareketi için Tong Yabgu’nun desteğini istedi. Romalılar batıdan Ermenistan üzerinden, Göktürkler kuzeyden Kafkasya üzerinden ilerleyecekti.[1] Tong Yabgu, Pers topraklarından geçerek imparatora bin kişilik silahlı bir elçilik gönderdi. Kendi komutanlığı olan yeğeni Börü Şad’a başlamasını emretti.[1] 627’de Börü, kaynakların Hazar dediği bir orduyla, o sırada Sasani İmparatorluğu’na bağlı olan Dağıstan’daki Derbent kalesinin önünde göründü.[1] Gelişi koordineli bir taarruzu başlattı. Kalenin alınması, Pers merkezine karşı kıskaç için yolu açacaktı. Göktürkler Derbent’ten Kafkas Arnavutluğu’na girebilir, isterlerse Pers’e de ilerleyebilirdi. Ermeni tarihçi Movses Kagankatvatsi kalenin alınışını anlatır. O, sonraki Hazar devletinin yönetiminde yaşadı ve bu yüzden Göktürklere Hazar der. Bu, doğru bir çekirdeği olan bir anakronizmdir.[1] Onun sözlerine göre Pers krallarının Kafkasya ile Hazar Denizi arasında yaptırdığı surlar daha en başta yıkıldı ve temellerine kadar yok edildi.[7] Ordu sonra Arnavutluk’un başkenti Partav’ın savunucularını bozguna uğrattı.[8] Theophanes, istilacılara “Hazar denen doğulu Türkler” der. Onların komutanları Ziebel’in önderliğinde Hazar Kapıları’nı yarıp Pers’i işgal ettiğini anlatır.[9] Sebeos, Rum kralına yardım etmek için “Chor Geçidi’nden birçok askerle” bir ordunun geçtiğini anlatır.[10] Chor Geçidi, Derbent’teki geçittir.[11]

Derbent’in ve Kafkasya’nın fethiyle Tong Yabgu, Börü Şad ve orduları sonraki Hazar imparatorluğunun temelini attı.[1] Ermenice Jebu Xak’an, Gürcüce Jibgu ve Rumca Ziebel, tek bir unvanla, Yabgu Kağan ile özdeşleştirilmiştir. Bu unvanı, Herakleios ile ittifak kuran Hazar hükümdarı taşıyordu.[12] Bu özdeşleştirmeye göre Tong Yabgu, Transkafkasya’da Herakleios’un müttefiki olarak Pers’e karşı savaştı. Hazarların da Göktürk siyasi topluluğunun parçası olarak kaldığını savunur.[13] Kuzey ordusu kapıdan sonra Tiflis’i kuşatmaya gitti ve Herakleios ona orada katıldı.[14] Tong Yabgu’nun sonraki vergi planları, Kafkasya’yı Tiflis’ten Derbent’e kadar elinde tutma niyetini gösterir.[1] Ermeni tarihi haracı kaydeder. Pers kralı Artashir’in ikinci yılında kuzey beyi altın, gümüş, demir ve bakır işleyen zanaatkârlara memurlar gönderdi. Kür ile Aras’ın tüccarlarından ve balıkçılarından da Pers kadastrosuna göre haraç aldı.[15] Bu yıl Haziran 629’dan Nisan 630’a kadar sürdü.[16]

Hazarların kapısı

Göktürklerden sonra kapı Hazarlara geçti. Tarihi, Araplar ile Hazarlar arasındaki savaşların tarihi oldu. Kapı Bab el-Ebvab ve Darband adlarını taşıdı, Hazarların Darband’ı da denirdi.[6] Sebeos, Araplar için kapıda bir yenilgi kaydeder. Bir Arap ordusu Chor Geçidi’ni aşıp dağın eteğindeki ülkeyi yağmaladı. Hun Kapısı denen yerin muhafızları orduyu yenilgiye uğrattı. Tʿetalkʿ ülkesinden gelen bir ordu Arapları kılıçtan geçirdi.[17] Bu yenilgi 655’in geç baharına ya da erken yazına aittir. Tʿetalkʿ için en olası aday Hazarlardır.[18] Müslümanlar 737’de Türgişlere, 751’de Çinlilere karşı zafer kazandı. İmparatorluk atılımlarının dış sınırlarına varıyorlardı ve egemenlik alanlarını kapının ötesine taşıyamadılar.[6] Mervan’ın 737 seferi kağanı din değiştirmeye zorladı. Bu din değiştirme, Arap askerlerinin Hazar topraklarında kalışından pek az uzun sürdü.[6] Hazar akınları yıkıcı olmuş ama hiçbir toprağı elde tutmamıştı.[6] Kaynaklar On Ok ile Hazarlar arasındaki ilişkiler konusunda sessizdir.[6] Bu yüzden, Türgişlerin yönetiminde 720’lerde ve 730’larda Batı Göktürklerinin Orta Asya’daki Arap mülklerine yönelik baskısının, aynı yıllarda Hazarların Bab el-Ebvab’ın güneyindeki topraklara saldırılarıyla ilişkilendirilip ilişkilendirilemeyeceği açık bir sorudur.[6]

Değerlendirme

Derbent, bozkırın Pers’le karadan buluştuğu yerdir. İki yandaki her güç ona göre davrandı. Peroz ile Hüsrev kapıyı surla çevirdi. Sincibu ondan geri döndü. Börü Şad onu aldı, Hazarlar elinde tuttu, Araplar önünde durdu. Göktürkler için Derbent, tarihlerinde bir imparatorun müttefiki olarak kuşattıkları tek kaleydi. Aynı zamanda Batı Göktürk devletinin Hazar devletine geçtiği kapıydı.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h Yavuz 2025
  2. ^ a b c Nöldeke 1879
  3. ^ a b c Tabari
  4. ^ Zotenberg 1900, xix–xx
  5. ^ a b aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 611
  6. ^ a b c d e f g Golden 1992
  7. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 83
  8. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 84
  9. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 446–447
  10. ^ Sebeos, ch. 29
  11. ^ Howard-Johnston 1999, p. 148
  12. ^ Golden 1992, p. 236
  13. ^ Golden 1992, p. 135
  14. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 85
  15. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 104
  16. ^ Dowsett 1961, p. 104
  17. ^ Sebeos, ch. 51
  18. ^ Howard-Johnston 1999, p. 278

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler29

Kişiler
Börü Shad · Heraclius · Khosrow I · Marwan ibn Muhammad · Šāba · Tong Yabgu
Devletler
Byzantium · Khazar Khaganate · Sasanian Persia · Western Göktürk Khaganate
Savaşlar
Arab–Khazar Wars (642–737) · Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk–Persian war, 588–589 · Hunnic invasion of 395
Muharebeler ve olaylar
Campaign of Marwan (737)
Yerler
Balanjar · Gate of Sul · Iron Gate · Partaw · Samandar
Halklar
Sabirs
Kurumlar ve Unvanlar
Chepetukh · Ilteber
Dinler
Riding Round the Dead · Tengri
Gelenekler ve eğlenceler
Funeral Games of the Caucasian Huns
Kaynaklar
aṯ-Ṯaʿālibī · Movsēs Dasxurancʿi · Sebeos

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Derbent.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/derbent/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026