Bir Göktürk öldüğünde yakınları bıçakla yüzlerini keser ve ağlardı. Kan ve gözyaşı birlikte akardı.[1] Ayini iki Çin tarihi anlatır. Onu yerine getirmek zorunda bırakılan bir Roma elçisi de anlatır. Bunlar birbirinden habersiz yazmış üç tanıktır.

Çin anlatımlarında ayin

Zhou Shu ayini cenazenin bir parçası olarak verir. Ceset çadırda yatardı. Oğullar, torunlar ve her iki cinsten yakınlar koyun ve at keser, hayvanları cesedin önüne koyardı.[1] Çadırın çevresinde yedi kez atla dönerlerdi. Her seferinde çadırın kapısına geldiklerinde yüzlerini bıçakla keser ve ağlarlardı, kan ve gözyaşı birlikte akana dek. Yedi kez yaptıktan sonra dururlardı.[1]

Yaralar iki kez açılırdı. Gömme, mevsimini beklerdi. Gömme gününde yakınlar sunuyu yeniden yapar, atla dönüp yüzlerini ilk ölümdeki gibi keserdi.[1]

Sui Shu da çadırın çevresinde aynı yedi dönüşü verir. Yas tutanlar yüksek sesle ağlardı. Aynı yarıklar açılır, kan ve gözyaşı birlikte düşerdi.[2] Yas tutanların ata bindiğini söylemez.[2] Bei Shi Zhou Shu’yu kelimesi kelimesine tekrarlar. Dolayısıyla üçüncü bir tanık değildir.[3]

576’nın Roma elçileri

576’da Roma elçisi Valentinos, Türk Şad’ın kampına ulaştı. Menandros ona Turxanthos der. Valentinos onu babası İstemi’nin yasında buldu.[4] Turxanthos Romalılara şunu söyledi: onu en büyük kederinde bulmaya gelmişlerdi, bu yüzden ölüler hakkındaki âdet gereği bıçaklarıyla yüzlerini çizmeleri gerekiyordu. Valentinos ve yanındakiler hemen kendi hançerleriyle yanaklarını yardı.[4]

Turxanthos bu isteği yabancılardan yaptı ve yabancılar uydu. Bir Göktürk yasında konuk, evin kederini üstlenirdi. Roma elçiliği, konuşabilmek için o kederi önce kendi yüzlerinde göstermek zorundaydı. Menandros ölüler için yapılan ayinleri Göktürklerin kendi sözcüğüyle, dochia ile adlandırır.[4]

Orhun yazıtı

Bilge Kağan yazıtının güney yüzü bu eylemi kağanın kendi cenazesinde, 735’te kaydeder. Bir heyet, Çin unvanlı bir general olan Lisün tai-säŋün başkanlığında, beş yüz kişinin başında geldi. Yazıt, bütün bu insanların saçlarını kestiğini, kulaklarını ve yanaklarını yırttığını söyler.[5] Orhun Türkçesi grameri, Lisün adını Çince Li-ts’ün adından türetir.[6] Göktürkler bunu bir kağanın cenazesindeki konuklar için kendileri yazdı. Konuklar, 576’daki Roma elçileri gibi, evin yasını kendi yüzlerinde taşıdı.

Attila’nın ölümünde Hunlar

Bir yüzyıl ve çeyrek önce, 453’te, aynı eylem Attila’nın cenazesinin anlatımında da geçer.[7][8] Jordanes, o halkın âdeti uyarınca Hunların saçlarının bir kısmını kestiğini ve yüzlerini derin yaralarla biçimsizleştirdiğini yazar. Böylece savaşçıların en büyüğü için, kadınların ağıtlarıyla ve gözyaşlarıyla değil, erkeklerin kanıyla yas tutuldu.[7]

İki anlatım hem eylemde hem anlamında uyuşur: gözyaşı yerine kan ya da gözyaşıyla birlikte kan. İki kaynak da bunun bozkır boyunca taşınan tek bir gelenek mi, yoksa benzer biçimde yas tutan iki halk mı olduğunu söylemez. Soru, Hunlar ve kökenleri üzerine tartışmaya aittir.

Ayin içindeki yeri

Yüz kesme, Göktürk cenazesinin bir parçasıydı. Cenazenin bütünü gömme maddesinde ortaya konur: çadırda yatırma, hayvan kurban etme, ölüyü atıyla birlikte yakma, mevsiminde gömme ve mezara dikilen taşlar. Altıncı ve yedinci yüzyıla ait üç kaynak yüz kesmeyi birbirinden bağımsız olarak kaydeder. On dokuzuncu yüzyılda Kazaklarda kadınlar, ölüyü görünce hâlâ tırnaklarıyla yüzlerini yırtar ve saçlarını yolardı. Dul kadın yedinci güne kadar yurtta otururdu. Her gün ölünün giysilerinin önünde ağıt söylerdi. Ağıtlar bir yıl sürerdi. Anma yemekleri yedinci, kırkıncı ve yüzüncü günde ve bir yıl sonra verilirdi.[9]

Notlar

  1. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  3. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  4. ^ a b c Menander Protector
  5. ^ Thomsen 1924, p. 158
  6. ^ Tekin 2003, p. 249
  7. ^ a b Jordanes; Mierow 1915, § 255, p. 123
  8. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143–144
  9. ^ Radloff 1884, p. 485–487

Kaynaklar

Literatür

  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Erster Band (1884)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler11

Kişiler
Valentinos
Devletler
Northern Zhou
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe
Muharebeler ve olaylar
Death of Attila · Funeral of Istemi (576)
Kurumlar ve Unvanlar
Women among the Turkic Peoples
Dinler
Riding Round the Dead · Soul Words
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples · Funeral Games of the Caucasian Huns

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Göktürk Face-Cutting.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/gokturk-face-cutting/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026