Tengri

Tengri gök ve kağanları tahta oturtup tahttan indiren güçtür. Göktürklerin kendi dillerinde ve kendi yazılarıyla yazdığı tek ilahi addır. Bu ad, en uzun anıtlarının ilk satırında durur.^[1] Türk Atlası tanrının kendisini ele alır: adının nasıl yazıldığını ve söylendiğini, taşların onun ne yaptığını söylediğini, Çinlilerin ona yönelik ayinleri nasıl gördüğünü ve sözcüğün ne kadar geriye izlenebildiğini. Modern araştırmanın bu adın çevresinde kurduğu inanç sistemi Tengricilik maddesinde, onun bağışladığı talih ise Kut maddesinde ele alınır.

Yazım ve ses

Ad Tengri diye yazılır, yani okunduğu biçimiyle. Eski Türkçe yazım Teŋri’dir. İki biçimin ayrılmasının nedeni ortadaki harftir. ŋ artdamak genizsil sesidir, İngilizce sing sözcüğünün sonundaki sestir. Runik yazı onu kendine ait bir işaretle yazar. Bu tek bir ünsüzdür, iki değil. Bu yüzden adın iki hecesi vardır, teŋ-ri. İngilizce yazımdaki g orada olmayan bir sesi gösterir.

Runik yazım 𐱅𐰭𐰼𐰃‘dir ve t²ŋr²i diye okunur. Yazı ünsüzleri yazar ve ünlülerin çoğunu okuyucuya bırakır. Buna karşılık ön ünsüzleri art ünsüzlerden ayırır. Okuyucu boşluklara hangi ünlülerin geldiğini böyle anlar.^[1] Alıntılanan Eski Türkçede ad filolojik yazımını korur, türk teŋrisi ve teŋri teg teŋride bolmıs örneklerindeki gibi. İngilizcede ise Tengri’dir.

Yazıtlarda sözcük

Kül Tegin yazıtı, göğü yukarıya, yeri aşağıya koyarak başlar: yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insan oğulları yaratıldı.^[1] Bu satırın iki ayrıntısı sonrasının tümü için önemlidir. Birincisi, gök kök, yani mavidir. Yer ise yagız, yani kahverengidir. Çift bu yüzden işleviyle anlatılmadan önce renkle anlatılır. İkincisi, fiil edilgendir. Gök yaratıldı. Kim tarafından yaratıldığını metin söylemez ve külliyatın hiçbir satırı bir yaratıcının adını vermez.

Birkaç satır sonra aynı sözcük bir fail olur. Göktürklerin Tengri’si ile Göktürklerin kutsal Yer-Su’su konuşur. Söyledikleri, Göktürk halkının yok olmayacağıdır. Ardından Gök, İlteriş Kağan’ı ve katununu tepesinden tutup yukarı kaldırır.^[1] İmge fizikseldir: başın tepesinde bir el. Bir taht töreninde gerçekten yapılan bir hareketin betimlemesi gibi okunur.

Metin, bu iki anlam arasında, yani gök ile tanrı arasında, geçişi belirtmeden dolaşır. Külliyatın hiçbir yerinde birini ötekinden ayıran bir pasaj yoktur. Bunun, ayrımın Göktürkler için var olmamasından mı, yoksa anıt yazıtlarının onu çizmeye bir vesilesi olmamasından mı kaynaklandığı taşlardan çözülemez. Milli-tarihçi araştırmalar, yazıtların Tengri’sinin görüntüsüz tek bir yaratıcı olduğunu savunur. Güneşi, ayı ve Yer-Su’yu onun altında daha küçük kutsal varlıklar olarak sıralar.^[2]

Tengri’nin eylemleri

Tengri eyler ve fiiller bir anıttan ötekine tutarlıdır. O buyurur: İlteriş, ülkesi olanlardan ülkeleri, kağanı olanlardan kağanları Gök öyle buyurduğu için aldı.^[1] O güç verir. İlteriş ile birlikte çıkan on yedi adam yetmiş, sonra yedi yüz oldu. Ordusu kurtlar gibi, düşmanları koyunlar gibiydi, çünkü Gök onlara güç verdi.^[1] O bir adamı tahta oturmaya buyurur. Bilge Kağan bunu iki kez söyler ve buyruğun yanına kendi Kut’unu ve payına düşeni de ekler.^[1]^[3] O zamanı paylaştırır: öd teŋri yasar, Gök süreyi düzenler ve insan oğullarının hepsi ölmek için doğdu.^[1]

Bu son satır, olağan çevirisinin gösterdiğinden daha az sağlamdır. Ortadaki sözcük üç ünsüzle yazılır ve ünlüsü yoktur. En az üç okumayı destekler: yasar (düzenler), yaşar (yaşar) ve aysar (buyurursa). Olağan çevirinin kadercilik tonu bu yüzden metnin bir olgusu değil, bu okumalar arasındaki bir seçimdir.^[1]^[4]

Tengri verdiğini geri de alır. Yazıtlar Tang egemenliği altındaki elli yılı dışarıdan gelen bir yenilgi olarak değil, Göktürklerin kendi üzerlerine çektikleri bir kayıp olarak anlatır. Kağanları budala ve korkaktı, beyleri Çin adları aldı. Bağışlanan talih yitirilebilir.^[1] Külliyatta Göktürk gücüne bir sınır koyan tek cümle bu sınırı gökte koyar: üstte gök çökmedikçe ve altta yer yarılmadıkça, Göktürklerin ilini ve törüsünü kim yok edebilir?^[1]

Tek bir halkın tanrısı

türk teŋrisi içindeki iyelik eki taştadır.^[1] türk ıduk yeri subı içindeki iyelik eki de taştadır. Bu söz, Göktürklerin kutsal Yer-Su’sunu anlatır, aynı cümlede durur ve aynı soluktan konuşur.^[1] Bunlar bir halkın tesadüfen dua ettiği evrensel güçler değildir. O halkın kendi güçleridir ve o halkın yararına hareket eder. Metin bunu herhangi bir savla değil, dilbilgisiyle söyler. Bu satırlardan, Tengri’nin her şeyden önce bir imparatorluk tanrısı olduğu sonucu çıkarılmıştır. İmparatorluk dönemleri dışında daha seyrek anılır ve imparatorluk olmadan çok sayıda tengri’ye bölünür.^[5]

Bunun sonucu anıtların bütün siyasal teolojisinden geçer. Bir kağan teŋri teg, teŋride bolmıs’tır, yani Gök gibi, Gök’te var olmuştur. Tanrısı halkının adını taşıyan bir halkı yönetir.^[1] Bazı araştırmacılar Göktürk kağanının Gök’ün oğlu olmadığını savunur. Gök onu bir ulak gönderir gibi gönderdi, Gök’ün oğlu ise Çin imparatoruydu.^[6] Gök ile Yer’in düzeni bozulunca, teŋri yer bulgakın üçün, kağanın kendi halkı olan Dokuz Oğuz onun düşmanına dönüşür.^[1] İfade siyasal düzensizliği ve evrensel düzensizliği tek bir şey olarak birlikte verir. Bazı araştırmacılar bunu, düzeni dünyanın düzenine bağlı bir devletin resmi sayar. Gök ile Yer karıştığında devletin ve insanların düzeni yitirilir.^[7]

Çin tanıkları

Çin anlatımları uygulamayı anlatır ve adı asla vermez. Zhou Shu, Göktürklerin beşinci ayın ortasında bir nehir kıyısında toplanıp göğün ruhuna, 天神’e, kurban kestiğini anlatır. Zhou Shu ayrıca kağanın oturduğu yerden dört beş yüz li uzakta çıplak, yüksek bir dağı adlandırır. Göktürkler ona 勃登凝黎 der. Çinliler de onu yerin ruhu, 地神, diye açıklar.^[8] Sui Shu, Göktürklerin beşinci ayın ortasında göğe kurban etmek için pek çok koyun ve at kestiğini söyler. Ruhlara saygı gösterdiklerini ve ruh medyumlarına güvendiklerini de ekler.^[9] Kağanın çadırı, güneşin doğduğu yere duyulan saygıdan doğuya açılırdı. Kağan yılda bir kez de soyluları ataların mağarasında kurban kesmeye götürürdü.^[8]

İki kanıt kümesi yan yana konunca birbirini tamamlar. Göktürkler tanrıları hakkında yazar, ayinleri hakkında neredeyse hiçbir şey yazmaz. Çinliler ise ayinleri yazar ve tanrıyı hiç adlandırmaz. 天神 terimi, adını sormamış bir Çinli yazarın bir gök gücü için yazacağı şeydir. Göktürklerin hiçbir ad kullanmadığının kanıtı değildir. Bir Çin kaydı bir adı gerçekten açıklar. Jiu Tang Shu, çocuk kağan Tengri Kağan’ın adının Çince biçimi olan Dengli için, bunun Çincedeki 果報, yani “karşılık” sözcüğüne benzediğini söyler.^[10]^[11] Bu karşılık Gök anlamına ancak gevşekçe uyar, çünkü sözcük hem gökyüzü hem tanrı demektir.^[11]

Göktürklerden önce

Sözcük olabilecek en eski şey, birinci yüzyıldan bir Asya Hun hükümdar unvanının Çince aktarımıdır. Han Shu hükümdarın tam unvanını Chengli Gutu Şanyu diye verir ve gök oğlu diye açıklar.^[12] Chengli genellikle Tengri’yi karşılar diye alınır. Bu, sözcüğü Orhun anıtlarından altı yüzyıl önce doğu bozkırına yerleştirirdi. Bazı araştırmacılara göre bu bağlantı, Asya Hunlarının Türkçe konuştuğu görüşünün başlıca dayanağıdır.^[13] Daha eski bir anlatım, tengri okunuşundan kuşku duymadı ve Asya Hunlarını Türkçe konuşan bir halk saydı.^[14] Başka bir gözlem ters yönü gösterir. Sözcük Türkçede ve Moğolcada o kadar çok değişir ki, sonunda iki dilde de büyük olasılıkla bir alıntı sözcüktü.^[13] İkinci öğe ve açıklama tartışmalıdır. Türk Atlası bu tartışmayı Asya Hunları ile Kut başlıkları altında taşır. Bazı araştırmacılar unvanın ikinci sözcüğünü “oğul” değil kut sayar, öyle ki unvan Gök’ün kut’undan söz eder.^[15]

Han Shu sözcüğü kaydeder ve Asya Hunlarının Gök’e chengli dediğini söyler. Shiji aynı unvanı Çince verir, ama sözcüğü vermez.^[12] Çin kayıtları Asya Hunlarında Gök’ü, Şanyu’yu tahta çıkaran, savaşta ona yardım eden ve andın bozulmasını cezalandıran güç olarak gösterir. Asya Hunları maddesi bunları ortaya koyar.^[16] Kayıtlar, Asya Hunlarının gökyüzünü mü yoksa gökyüzünün üstündeki bir tanrıyı mı kastettiğini söylemez.^[17] Göktürk yazıtlarında da aynı soru açık kalır. Bunu yazıtlarda sözcük bölümü gösterir.

Hükümdarlık bağışlayan bir gök tasavvuru, Bumin’den çok önce doğu bozkırındaydı. Sekizinci yüzyıl kağanlarının kullandığı sözvarlığı bu yüzden icat edilmiş değil, devralınmıştı.

Sonraki geçişler

Kağanlıkların dışında ad, bir Ermeni tarihinde geçer. Bu tarih 681-682 kışında, kendisine Hun dediği halka, Derbent’in kuzeyine yapılan bir elçiliği anlatır. Metne göre bu halk, devasa bir yabanıl canavara atları yakarak sunu sunardı. Ona tanrı T’angri Xan diye seslenirlerdi. Persler ona Aspandiat derdi.^[18] Ona adanmış uzun meşeler dururdu. Orada kurban edilen atların kanı ağaçlara dökülür, kafaları ve postları dallara asılırdı.^[19] Piskopos Israyēl bu ağaçların başta geleni kestirmek isteyince büyücüler, sihirbazlar ve baş rahipler haykırdı. Aspandiat’ın hastaları iyileştirdiğini, yoksulları ayağa kaldırdığını ve kuraklıkta yağmur getirdiğini söylediler.^[19] Yazar, tarif ettiği kültün düşmanıdır. Ermenice biçim Tengri Han diye okunabilir. Hunların kendilerinin bununla ne kastettiğini Tarih söylemez. Aynı halkın ölüleri başındaki törenler Kafkasya Hunlarının cenaze oyunları maddesinde anlatılır.

Dokuzuncu yüzyıldan bir fal kitabı elyazması olan Irk Bitig Tengri’yi adlandırır. Adın geçtiği İslam öncesi dönemin en kapsamlı Türkçe metnidir.^[20] Bir falda bir adam avda yere düşer ve gökte güçlü bir tanrı var der. Fal kötüdür. Bir başkasında yukarıdaki Gök duydu, aşağıdaki insanlar bildi.^[20] Yazıtların kağanları tahta oturtan ve bir ömrün süresini paylaştıran tanrısı, burada yerde söylenenleri duyan bir güçtür. Bu aynı Tengri’dir, meşruiyetle hiçbir ilgisi olmayan bir kitapta.^[20] Kitap Uygur dönemine ve Maniheist ile Budist sözvarlığının zaten var olduğu bir dünyaya aittir.

Eski Uygur metinlerinde sözcük bir hitap biçimi olarak da işler. Kelimesi kelimesine “tanrım” demek olan Täŋrim, bir kral ya da kraliçeye seslenirken “Majesteleri” anlamına gelir. Bazen orada olmayan biri hakkında konuşurken de saygı belirtir. Teŋrikän, yani “majestemiz”, bir Uygur metninde bir kral için kullanılır. On birinci yüzyılda Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünde biçim tärim’dir ve Khaqani hanedanının prenslerine ve prenseslerine hitap için kullanılır.^[21]

On üçüncü yüzyıl Moğol kançılaryası yabancı hükümdarlara yazdığı mektupları Ebedi Gök’e bir seslenişle açardı. Formül Moğoldur ve Göktürk kağanlıklarından beş yüzyıl sonradır. Moğol sözcüğünün kişisel bir tanrıyı mı yoksa göğün kendisini mi kastettiği de tartışmalıdır. Moğol kanıtını Türk dinine geriye okumanın güçlüğü tam da budur.

Sözcük modern Türkçede tanrı olarak yaşar. Tanrı için olağan sözcük budur. Türeyiş konusunda şüphe yoktur.

Başından yuvarlak topuzlarla biten yedi ışın yükselen, kolları açık koyu bir figür. Altında küçük figürlerden bir sıra, yanında dörde bölünmüş bir daire, bir ağaç ve runik işaretler — Başı ışınlı bir figür, küçük figürlerden bir sıranın üstünde, yanında dörde bölünmüş bir daire, bir ağaç ve Eski Türk runlarını andıran işaretler: bozkır kaya sanatı tarzında bir imge.

On birinci yüzyılda teŋri aynı zamanda Müslümanların Tanrı için kullandığı sözcüktü. Karahanlı sarayında 1069–1070’te yazılan Kutadgu Bilig’de Tengri on binlerce yaratığı yaratır ve her şeye sebebini verir. Şair ilk dizesinde Tanrı’ya bayat, yani Rab der.^[22] O kitabın Tengri’si Kur’an’ın Tanrısı’dır.

Karşılaştırmalar

Popüler anlatımlarda iki karşılaştırma tekrarlanır: Tengri ile Sümerce dingir, ve Tengri ile Hint-Avrupa gök tanrısı Dyeus. İkisi de etimolojik bir bağ olarak kabul edilmez. İkisi de olsa olsa tipolojik benzerliktir. İlki, filolojik olarak savunulmuş her şeyin çok ötesine taşınmıştır.

Sözcüğün hiçbir türetilişi genel kabul görmemiştir. Sözcüğün izole bir dilden, Sümerceden, ödünç alma yoluyla Yenisey ya da İran dillerinden ve Türkçeden türetildiği ileri sürülmüştür.^[23] Daha çok tercih edilen Türkçe türetme onu, “dönmek, kuşatmak” anlamındaki tegir- fiilinin daha eski biçimi olan teŋir- fiilinden -i ekiyle türetir.^[24]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o Kül Tegin inscription
^ Kafesoğlu 1997, p. 309–311
^ Roux 1994, p. 91–92, 95–96
^ Tekin 1968, p. 398
^ Roux 1994, p. 90, 92
^ Ögel 2015, p. 289
^ Ögel 2000, p. 121–123
^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b Pelliot 1929, p. 242–243
^ a b Han Shu, juan 94
^ a b Pulleyblank 1962, p. 239–240
^ Lattimore 1951, p. 450–451
^ Kafesoğlu 1997, p. 62, 250–251
^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
^ Erkoç 2026, p. 233
^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 156
^ a b Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 161
^ a b c Tekin 1993
^ Erdal 2004, p. 354,528–529
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1, 1022, 1485
^ Erkoç 2026, p. 228
^ Erkoç 2026, p. 228–229

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Bilge Khan inscription
Tonyukuk inscription
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Han Shu, juan 94 (after Shiji)
Shiji, juan 110
Movsēs Dasxurancʿi, book II
Irk Bitig
Kutadgu Bilig
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)