İlteber

İlteber, kendi halkını yöneten ve bir başkasına hesap veren kişiydi. Bu rütbe, her fetheden gücün karşılaştığı bir soruna çare oluyordu: yendiği ama yerine başkasını geçirmeyi düşünmediği bir krala ne yapılacaktı? Çözüm, onu bulunduğu yerde bırakmak, ona galibin düzeninde bir unvan vermek ve yanına bir vergi memuru koymaktı.

Rütbenin işlevi

Xin Tang Shu bu düzeni tek cümleyle anlatır. Tong Yabgu batıdaki devletlerin efendisi olmuştu. Hepsinin hükümdarına xielifa unvanını verdi ve her birinin başına onları denetlemesi, vergileri toplaması için bir tudun koydu.^[1] Düzen iki makamdan oluşuyordu ve ikisi arasındaki ayrım bütün tasarımdı. Yerel kral tahtını ve halkını korur. Kağanın adamı hesapları tutar. Metin garnizonlardan söz etmez, onlara gerek de yoktu. Krallığı elinde bırakılmış bir kralın isyan ederek kaybedeceği, bir valinin kaybedeceğinden fazladır.

Unvan yalnızca bir tarifte değil, kullanımda da görülür. Gaochang çarşısından 639 tarihli bir Soğdca sözleşme, Gaochang’ın tanrısal ve büyük İlteber-kralının yılıyla tarihlenir. Bu, Turfan’ın Çinli kralının batı Göktürklerin altında bu rütbeyi taşıdığı ve belgelerini onunla tarihlediği anlamına gelir.^[2] Bir sözleşmeyi tarihlemek için kullanılan unvanı hem noter hem müşterileri tanıyordu.

Kafkasya’da

Çin kayıtlarının dışındaki en eski tarihli tanıklık Ermenicedir. 681 kışında Derbent’in kuzeyindeki Hunların beyi, generaller ve sancaklarla, teberli piyadeler, okçular ve zırhlı süvarilerle Arrân’a indi. Kafkas Arrânlılarının Tarihi ona Hunların generali ve büyük beyi Alp Ilitʿuer der.^[3] Ertesi kış bir Arrânlı piskopos onun sarayına gönderildi. Bu elçiliğin anlatısı, Hazar egemenliği altındaki bir halkın bir kaynağın verdiği en ayrıntılı tablodur.^[4]

Alp bir sıfattır, “yiğit” demektir, geri kalanı unvandır. Tanıma 1903’te üç şey yan yana konarak yapıldı. Birincisi Ermenice biçimlerdi. İkincisi Łewond’un Hazar ordusundan bir komutan için verdiği yalın litʿber’di. Üçüncüsü İbn Fadlan’ın anlatısındaki Bulgar hükümdarının resmî unvanıydı. Kopyacılar bu unvanın ilk hecesini Arapça tanımlık sanıp silmişti.^[5] Ermenice tarihin İngilizce çevirmeni bu okumayı izler ve el yazması varyantlarını altında basar: Alpi Litʿuir, Alpiali Tuer, Alpʿilitʿwer, Alpʿ hoł tʿuel, Ilu-Tʿvel ve daha fazlası.^[6] İki tanık birbirini tutmaz. Yabancı bir unvandan, ona ihtiyacı olmayan bir yazıda bunu beklemek gerekir.^[6]

Bu tanımayı yapan kişi, tanıma alıntılanırken çoğu zaman anılmayan bir ihtiyat da eklemişti. Ermenice ilutver ile litʿber’in ve Arapça biçimin tek sözcük olduğunu göstermişti. Bu sözcüğün Eski Türkçe äl-täbär ile bir ilgisi olup olmadığına karar vermeyi Türkologlara bıraktığını yazdı.^[7] Kafkasya’dan İdil’e uzanan zinciri kanıtlanmış sayıyordu. Son halkayı, yani bozkır unvanına bağlantıyı, başkalarına bıraktı.

Bu son halka büyük olasılıkla doğrudur. Rütbe Kafkasya’da Tarım’da yaptığının aynısını yapar: bir kral, kendi halkından olmayan bir kağanın altında kendi tahtında bırakılır. İki yerde, birbiriyle temas hâlindeki güçlerin altında aynı biçimde davranan bir unvan tek unvandır. Bu ihtiyat, kendi alanı dışındaki bir soruna karar vermek istemeyen birinin ihtiyatıydı. Tanımadan şüphe duyulduğu anlamına gelmez.

Tartışmalı denklik

Bu son halka üzerinde bilim insanları hâlâ tartışır ve tartışma Çince yazımdan geçer.

Bir yanda 頡利發 xielifa = ilteber denkliği durur, çoğu el kitabının bastığı okuma budur. Friedrich Hirth ile F. W. K. Müller, Çince kʿi-li-fa’nın il-di-bar diye okunmasını önerdi. Wilhelm Barthold sse-li-fa’yı elteber saydı. Faruk Sümer denkliği kesin diye bildirir ve sözcüğü bir ekle birlikte il, yani devlet diye çözümler. Ahmet Taşağıl ilteber’i xielifa’nın Göktürkçe karşılığı olarak verir. Kürşat Yıldırım Rouran szu-li-fa’yı aynı biçimde onunla eşitler.^[8] Buna göre Göktürklerin tabi krallarına verdiği rütbe ile Kafkasya Hunlarının beyine verdiği rütbe tek rütbedir. Çince, Ermenice, Arapça ve Soğdca tanıkların hepsi onu adlandırır.

Öbür yanda itiraz seslidir ve eskidir. Paul Pelliot, Hirth ve Müller’in okumasını baştan reddetti. Ona göre Çince sözcük il-di-bar değil el-fa diye okunur ve bu yüzden ilteber’i karşılayamaz.^[9]^[8] Görüş daha da ileri götürüldü. Seslerin basitçe tutmadığı ileri sürülür. Hsie- bir ıslıklı ünsüzdür, geri kalan kısım -l- ve -b- verir. Çince yazım bu yüzden ilteber’i değil Türkçe silbäg’i karşılar.^[10] Bu sözcük o zaman 521’de Doğu Romalı yazarların Kafkasya Hunları arasında kaydettiği Zilgibis adıyla ve 916 ile 943’te Dağıstan Hazarları arasındaki Selifān ile bir arada anılırdı.^[10] Peter B. Golden ise Selifān’ın Çince sse-li-fa ile birleştirilmesine ayrıca karşı çıkmıştır. Unvanın içeriğini belirsiz bulur, Kafkas ya da İran bağlantılarını dışlamaz.^[11]

Tartışma, rütbe hakkında ne söylenebileceği bakımından önemlidir. Denklik doğruysa Rouranlar, Göktürkler ve Uygurlar arasındaki xielifa kayıtlarının hepsi ilteber kaydıdır. Rütbenin o zaman üç yüzyıllık belgeli bir tarihi olur. Denklik doğru değilse Çin kayıtları başka bir unvana aittir. İlteber’den geriye o zaman Soğdca sözleşme, Ermenice tarih ve Arapça anlatı kalır. Bunlar rütbeyi kanıtlamaya yeter, izini sürmeye yetmez.

Biçim ve kullanım

Rütbe İlteber diye yazılır ve Çince denklik kanıtlanmış değil, tartışmalı olarak durur. Bir madde bir hükümdarın bu unvanı taşıdığını söylüyorsa, bunu denkliğe değil, onu adıyla anan bir kaynağa dayanarak söyler. Han unvanı maddesi rütbeleri bir arada ele alır. Beg ise yukarıdan verilmemiş, boya özgü rütbeyi ele alır. İkisi kolayca karıştırılır ve aradaki fark, otoritenin geldiği yöndür.

Notlar

^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ de la Vaissière 2005a
^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
^ Marquart 1903, p. 114
^ a b Dowsett 1961, p. 150
^ Marquart 1903, p. 115
^ a b Gedikli 2022, p. 444
^ Czeglédy 1951, p. 184
^ a b Gedikli 2022, p. 448
^ Gedikli 2022, p. 442

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Movsēs Dasxurancʿi, book II

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
Károly Czeglédy, Yiltavar unvanı: Volga Bulgarları ile İslâvların X. asırdaki münasebeti meselesine dâir (1951)
Yusuf Gedikli, Kuzey Kafkasya Hunlarındaki Zilgibis'in, Dağıstan Hazarlarındaki Selifân'ın, Juan Juan, Göktürk, Eski Uygurlardaki Hsie-li-fa Sanlarının Çözümleri, Köken ve Anlamları (2022)
Zehra Odabaşı, Türk Devletlerinde Kullanılan İdari Ünvanlar / Used Administrative Titles in Turkish States (2019)