Ölünün etrafında atla dönme

Birkaç kaynak, bozkır halklarının ölen birinin yasını atlı olarak tuttuğunu anlatır. Atlılar ölünün bedeninin ya da yattığı çadırın çevresinde döner.^[1] Jordanes, Priscus’u izleyerek bunu Attila’nın 453’teki cenazesinde kaydeder.^[2] Zhou Shu bunu altıncı yüzyıl Göktürkleri arasında kaydeder.^[3] Bir Ermeni tarihi, Kafkasya’nın kuzeyindeki Hunların 682’de ölülerinin mezarları başında dörtnala at sürdüğünü anlatır.^[4] Tang divanında bir veliaht, ölmüş bir Göktürk kağanını oynarken adamlarına kendi çevresinde at sürdürdü.^[5] Bu haberleri yan yana koymak modern bir karşılaştırmadır. Kaynakların kendisi onları birbirine bağlamaz. Hiçbiri de bir halkın töreni ötekinden aldığını söylemez.

Attila’nın cenazesi

Attila 453’te öldükten sonra bedeni, bir ovanın ortasında, hayranlıkla seyredilsin diye ipek bir çadıra yatırıldı.^[2] Bütün Hun halkının en iyi atlıları, onun yattığı yerin çevresinde sirk oyunlarının usulünce turlar attı. Atlılar onun yaptıklarını bir mersiyede anlattı.^[2] Jordanes şarkıyı verir. Şarkıya göre Attila, Hunların başkralı, Muncuk’un oğlu ve en yiğit halkların efendisidir. Ne bir düşmanın yarasıyla ne de kendi adamlarının ihanetiyle ölmüştür. Halkı arasında sağ, mutlu ve acısız ölmüştür.^[6] Onu bu ağıtlarla yas tuttuktan sonra mezarı üstünde büyük bir şölenle strava yaptılar ve geceleyin gömdüler.^[7]

Atlıların aynı anda çadırın çevresinde dönüp şarkı söylemiş olabileceğinden kuşku duyulmuştur.^[8] Sirk usulü turlar at yarışı olabilir. At yarışlarını birçok halk cenazelerde düzenlemiştir. Jordanes’teki kısa anlatım o zaman törenin birkaç parçasını birbirine katmış olur.^[8]

Göktürk cenazesi

Zhou Shu, Göktürk cenazesini sırasıyla anlatır.^[3] Beden bir çadırda yatar. Oğulları, torunları ve her iki cinsten akrabaları koyun ve at keser. Hayvanları çadırın önüne sunu olarak koyarlar.^[3] Sonra atlarını çadırın çevresinde yedi kez koşturur (繞帳走馬七匝).^[3] Çadırın kapısına her gelişlerinde bıçakla yüzlerini keser ve ağlarlar. Kan ile gözyaşı birbirine karışır. Bunu yedi kez yapıp dururlar.^[3] Gömme kendi mevsimini bekler. Gömme gününde akrabalar sunuyu yeniden yapar. Ölüm gününde olduğu gibi at sürer ve yüzlerini keserler.^[3] Bei Shi pasajı tekrarlar.^[9]

Sui Shu’da turlar vardır, atlar yoktur.^[10] Sui Shu’ya göre akrabalar yüksek sesle ağlayarak çadırın çevresinde döner (遶帳號呼) ve yüzlerini yarar. Bunu yedi kez yapar, fazla yapmaz.^[10] Yaya mı, atlı mı döndüklerini metin söylemez.^[10] Zhou Shu’yu kısaltan 801 tarihli Tongdian yüz kesmeyi korur, at sürmeyi dışarıda bırakır.^[11]

Bir Tang prensinin taklit cenazesi

Göktürk töreni Tang divanında biliniyordu. Xin Tang Shu, İmparator Taizong’un veliahtı Li Chengqian’ın Göktürklerin dilini ve giysisini sevdiğini söyler.^[5] Prens, Hu’ya benzeyen hizmetkârlar seçti, onlara koyun postu giydirdi ve saçlarını ördürdü.^[5] Beşi bir kamp oluşturdu ve keçe çadırlar kurdular. Prens beş kurt başlı sancak yaptırdı ve kendisi de keçe bir yurtta yaşadı.^[5] Koyun haşlar, eti kendi bıçaklarıyla keserlerdi.^[5]

Sonra prens ölmüş bir kağanı oynadı.^[5] Adamlarına ağlayıp sızlamalarını, yüzlerini kesmelerini ve atlarını kendi çevresinde dörtnala sürmelerini buyurdu.^[5] Birdenbire yeniden ayağa kalktı. İmparatorluğu elinde tutsa, dedi, on binlerce atlıyı Jincheng’e götürür, saçını çözer, kendini Aşina Simo’ya teslim eder ve ona bir şad olarak hizmet ederdi. Bu bir sevinç olurdu.^[5] Maiyeti kendi aralarında bunun ürkütücü olduğunu fısıldaştı.^[5] 643’te sarayı ele geçirme planı ihbar edildi. Prens görevden alındı.^[5] Sahne, Göktürk cenazesini Tang divanının bildiği biçimiyle gösterir: ağıtlar, kesilmiş yüzler ve ölünün çevresinde dönen atlılar.

Kafkasya’nın kuzeyindeki Hunlar

Kafkas Arnavutluğu’ndan bir piskopos olan Israyēl, kışın Kafkasya’yı aşarak kuzeye, Derbent’in ötesindeki Hunların yanına gitti.^[12] Ermeni kaynaklardaki tarihler yolculuğu 681 ile 682 kışına yerleştirir.^[13] Kafkas Arnavutları Tarihi orada gördüğü törenleri anlatır.^[4] Hunlar ölüleri başında davul çalar ve ıslık çalardı. Yanaklarını ve uzuvlarını kan akana kadar kılıç ve hançerlerle keserlerdi.^[4] Mezarların başında erkekler çıplak olarak kılıçlarla dövüşürdü, adam adama ve takım takıma. Birçoğu güreşirdi.^[4] Başkaları at üstünde bir o yana bir bu yana dönerek hızlı dörtnala gösterileri yapardı. Kimi ağlar ve inlerdi.^[4] Tarih bu törenlere şeytanî der. Anlatısı bir hasmın anlatısıdır. Bu dörtnalalar, Göktürklerin at sürmesi gibi, cenazelerde düzenlenen at yarışları arasında sayılmıştır.^[8]

Gaocheler

Wei Shu, Gaocheler arasında daireler çizerek at sürmeyi kaydeder, ama ölü bir adamın çevresinde değil.^[14] Gaocheler, yani “yüksek arabalar”, sonraki tarihlerin Tiele arasında saydığı kuzey bozkırı halkıydı. Gaocheler ölülerini bir çukurda dik oturur biçimde gömerdi. Kolları yay çeker gibi uzatılmıştı, belde kılıç, koltuk altında mızrak vardı, hayattaki gibi. Çukuru açık bırakırlardı.^[14]

At sürme başka zamanlarda olurdu.^[14] İnsanlar yıldırımdan ya da salgından ölünce Gaocheler talih için dua ederdi. Her şey sonra yolunda giderse şükür kurbanı keserlerdi.^[14] Çok sayıda hayvan keser, kemikleri yakar ve birkaç yüz kereye kadar daireler çizerek at sürerlerdi. Her yaştan erkek ve kadın toplanırdı.^[14] Talihin esirgediği kimseler şarkı söyleyip dans eder, yastaki aileler ağıt okuyup ağlardı.^[14] Yıldırım düşmesinden sonraki sonbahar ikinci bir tören, gök gürültüsü töreni, getirirdi.^[14] Gaocheler yıldırımın düştüğü yerde toplanır, bir koç gömer, ateş yakar ve bıçaklarını çekerdi. Bir kadın şaman dualar okurdu.^[14] Sonra atlılar takımlar hâlinde dörtnala çevresinde koşar, durmadan önce yüz kez dönerdi.^[14] Wei imparatoru Wencheng döneminde beş Gaoche boyu on binlerce kişi olarak toplanıp göğe büyük bir kurban sundu. At yarıştırdılar, kurban kestiler ve şarkı söyleyerek daireler çizdiler.^[15] Bei Shi’de aynı metin vardır.^[16]

801’de bu pasajı kısaltan Tongdian, yıldırım ve salgın cümlesini düşürdü. Bu yüzden onun metninde at sürme doğrudan açık mezarın ardından gelir.^[11] Orada okununca Gaocheler ölülerinin çevresinde at sürüyor gibi görünür. Wei Shu bunu söylemez. Bir modern anlatım Tongdian’ı böyle, açık çukurun çevresinde at sürme olarak anlar.^[17] Bir kurbanın çevresinde at sürmek Siyenpiler için de kaydedilmiştir.^[18] Han Shu’nun bir Tang şarihi olan Yan Shigu, sonbahar kurbanlarında ağaç olmayan yerde söğüt dalları dikip çevresinde üç kez at sürdüklerini yazdı.^[18] Bu âdeti, Asya Hunlarının sonbahar toplantısı olan Dailin’deki törenin bir kalıntısı saydı.^[18]

Kırgızlar

Xin Tang Shu’ya göre Kırgızlar yaslarında yüzlerini kesmezdi.^[19] Ağlayarak bedenin çevresinde üç kez dolaşırlardı. Sonra bedeni yakar, kemikleri toplar ve bir yıl sonra mezarı yaparlardı.^[19] Metin atlı olup olmadıklarını söylemez.^[19]

801 tarihli Tongdian aynı cenazeyi dolaşma olmadan anlatır.^[20] Tongdian’a göre bir Kırgız ölünce yalnızca üç kez feryat ederler. Yüzlerini kesmez, bedeni yakar, kemikleri toplar ve bir yıl sonra mezar höyüğünü yükseltirlerdi.^[20] Tongdian’ın üç feryat dediği yerde, on birinci yüzyılda derlenen Xin Tang Shu üç tur der. Derleyicilerin başka bir habere mi dayandığını, yoksa eski ifadeyi mi yeniden yazdığını metinler göstermez. İkisi de Kırgızların yapmadığı yüz kesmeyi not eder. Tongdian, âdetlerinin genel olarak Göktürklerinki gibi olduğunu söyler.^[21] Bir modern yazar, Tang Huiyao’nun Kırgızların yüzlerini yine de kestiğini bildirdiğini aktarır. Bu durumda Tang Huiyao iki metne de ters düşerdi.^[22] Çinli yazarlar Kırgız cenazesini Göktürk cenazesine karşı anlattı.

Karşılaştırma

Yan yana konunca haberler, 453’teki Hunlar ile altıncı yüzyıl Göktürkleri arasında ölünün çevresinde atlıları verir. 682’de Kafkasya Hunları arasında ise mezarlar başında atlıları verir. Gaocheler ölünün değil kurbanların çevresinde at sürdü. Kırgızlar, atlardan hiç söz edilmeden bedenin çevresinde dolaştı. Jordanes ve Çinli tarihçiler birbirinin eserini bilmiyordu. Hiçbir kaynak Attila’nın cenazesini doğu bozkırının törenleriyle bağlamaz.

Görüşler ayrılır. Birine göre Hun törenlerinde Avrasya’nın her yerinde benzeri bulunamayacak hiçbir şey yoktur. Gömme ile oyunların ilişkisi Yunanistan’dan Volga üzerindeki Başkurtlara kadar uzanır.^[23] Öyleyse paralel aramak boşunadır. Attila’nın mezarındaki strava bir Hun âdetiydi.^[23] Başka bir açıklama, Göktürk cenazesindeki turları ve okları, ölünün ruhunu Gök’e gönderen bir ayin sayar. Bu açıklama, birçok kişinin beyaz giysiler giyip hazırlanmış mezarın çevresinde dokuz kez at sürdüğü, göğe ok attığı ve ağlayarak bağırdığı bir Buryat ayinine dayanır. Göktürklerin Çin kaynaklarında yedi tur vardır.^[24] Hunlar ile Göktürklerin ortak bir soydan gelip gelmediği Hunlar ile Asya Hunları tartışmasında ve Türk kökenleri tartışmasında ele alınır. Ortak bir yas biçimi bunu karara bağlamaz. Geriye atlı yas tutmaya dair ayrı haberler kalır. Her biri, bir dışarıdan gözlemcinin tek bir halk hakkında yazdığıdır.

Notlar

^ Jordanes; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c Jordanes; Mierow 1915, § 256, p. 124
^ a b c d e f Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 156
^ a b c d e f g h i j Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 80
^ Jordanes; Mierow 1915, § 257, p. 124
^ Jordanes; Mierow 1915, § 258, p. 124
^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 277
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b Tongdian, juan 197
^ Movsēs Dasxurancʿi, book II; Dowsett 1961, p. 154–155
^ Dowsett 1961, p. 154
^ a b c d e f g h i Wei Shu, juan 103
^ Wei Shu, juan 103; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
^ Ecsedy 1984, p. 284
^ a b c Shiji, juan 110
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ a b Tongdian, juan 200
^ Tongdian, juan 200; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Ecsedy 1984, p. 283
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 278
^ Ögel 1995, p. 286

Kaynaklar

Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98, 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Tongdian, juan 197, 200 (after Sui Shu and Zhou Shu)
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 80, 217 (after Jiu Tangshu)
Wei Shu, juan 103
Movsēs Dasxurancʿi, book II
Shiji, juan 110

Literatür

Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
Ildikó Ecsedy, Ancient Turk (T'u-chüeh) Burial Customs (1984)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)