Hazarlarda Gümrük ve Haraç

Hazar kağanının iki gelir kaynağı vardı. Biri, kara ve su yoluyla ülkeden geçen mallardan alınan gümrük ve öşürdü. Öbürü, kendi ülkesi içinde topladığı ayni haraçtı.^[1]

İstahrî bunlardan birincisini anlatır. Hazarların kralının tebaasının mülküne hakkı olmadığını söyler. Hazinesi her kara yolundan, denizden ve ırmaktan gelen mallar üzerindeki gümrük vergisine ve öşüre dayanırdı. Ayrıca bölgelerin halkına yüklenen, yiyecek, içecek ve gereksindiği başka şeylerden oluşan düzenli ödemeleri alırdı.^[2]

Gümrük ve öşür

Kürk ve kılıç ticareti yapan Rus tüccarlar kağana ya da temsilcisine yüklerinin değerinin onda birini öderdi.^[3] Coğrafyacı İbn Hurdazbih, 840 civarında yazarken, ülkeden geçen Rus gemilerinin yüklerinin onda biri kadar vergiye bağlı olduğunu söyler.^[4] Bütün Rus ticareti aynı biçimde vergilendirilmiş görünür ve öşürün genel olduğu, Müslüman ziyaretçilere de düştüğü çıkarılmıştır.^[1]

İbn Fadlan İdil’de benzer bir uygulamayla karşılaştı. Hazarların ülkesinden bir gemi Bulgarların ülkesine geldiğinde Bulgar kralı gelir, yükü sayar ve onda birini alırdı. Ruslar ya da başkaları köle getirdiğinde kral, on köleden birini seçme hakkına sahipti.^[5] Fransızca yayın, İbn Rusta’nın Bulgarlara gelen Müslüman gemilerinin yükleri üzerindeki öşür için aynısını söylediğini not eder.^[6]

İki görevli vergilerle ilgilenmiş olabilir. İbn Fadlan bir Khazz’ı, Mes’ûdî bir Ahmed ibn Kuya’yı adlandırır. İkisi de önemli bir makam tutuyordu, hiçbiri Beg değildi. Müslümandılar.^[7] Bu makam, gümrüğün toplanmasına ve bundan doğan hukuk davalarına bağlanmıştır.^[1]

Tabi halkların haracı

Hazarlar yönettikleri halklardan haraç aldı. Rus Birinci Vakayinamesi, orta Dinyeper’deki Polyanların Hazarlar tarafından saldırıya uğradığını ve her ocaktan bir kılıç ödemek zorunda kaldığını anlatır.^[8] Kılıçların iki ağızlı olduğunu ekler. Hazar hükümdarı ve ihtiyarları bunu duyduğunda tedirgin oldu, çünkü Hazar kılıcının tek ağzı vardı.^[8] Vakayinameye göre 859’dan önce Polyanlar, Severyanlar ve Vyatiçler Hazarlara her hane için bir ermin ya da samur derisi ödedi.^[8] Kiev halkının 862’den önce Hazarlara haraç ödediği söylenir.^[8]

Bundan bir kural çıkarılmıştır. Hazarlar tabi halklar için vergi birimi olarak tek tek ocağı ya da sabanı aldı. Ödemeyi bir kılıç ya da bir samur derisi, bazı durumlarda her saban ya da kişi için bir para parçası olarak saptadı.^[9] Aynı çalışma, uygulamanın düzensiz olduğunu savunur. Haraç bir mal istendiğinde ya da toplamak elverişli olduğunda alındı.^[9]

İdil Bulgarları da aynı biçimde ödedi. İbn Fadlan, Sakalibe kralı dediği Bulgar kralının Hazar kralına krallığındaki her ev için bir sansar derisi borçlu olduğunu söyler.^[5] Kral aynı vergiyi kendi halkından alırdı. Her yıl her ev ona bir sansar derisi verirdi.^[10] Kralın oğlu Hazar sarayında rehine olarak yaşıyordu.^[5] Fransızca yayın postu sansar diye verir. Modern anlatımlar ona samur der.^[11]^[9]

Sikkeler ve postlar

Hazar sikkesi sorusu açıktır. Yirminci yüzyıl ortasında yazılmış bir anlatım, yerli bir Hazar sikkesinin bilinmediğini söyler. İsveç’te ve Rusya’da bulunan çok sayıdaki Arap sikkesi taklidinin Hazar darphanelerinde basıldığı yönünde bir görüşü aktarır ve bu görüş için kanıt bulmaz.^[12] Aynı anlatım, başkentin ticaretinin takasla yürüdüğünü düşünmeyi hemen hemen imkânsız bulur.^[1] Daha yeni bir tarama, tartışmanın sürdüğünü söyler.^[13]

Postlar da para işlevi gördü. İbn Fadlan’ın Fransızca yayınındaki bir not, İbn Rusta’nın İdil Bulgarları arasında derilerin para olarak kullanıldığını andığını kaydeder. Başka bir Arap yazarın aynı kullanımı Slavlar arasında not ettiğini ekler.^[14]

Sistemin bütünü

Bir anlatıma göre Hazar devleti ticaret yollarını kesen konumuyla yaşadı. İhraç edecek az doğal kaynağı ve az sanayisi vardı. Kamu geliri gümrük ve tabi halkların haracıydı. Anlatım, ne tüccarların ne de haraç ödeyenlerin yükleri hoş karşıladığını belirterek siyasi itibara ve silahlı güce ağır bir bağımlılık görür.^[7] Slav boylarının fırsat bulunca bağımlılığı atmaya hazır olduğunu da ekler. İbn Fadlan, merkezi otoritenin doğuda, Bulgarlar ve Oğuzlar arasında sevilmediğini düşündürür.^[15] Anlatım, Hazarların askeri gücü kırıldığında ayni ödemelerin ve gümrük vergilerinin durduğu sonucuna varır.^[15]

Kaynaklar onda biri, her ev ya da ocak için bir deri ya da kılıcı ve bir para parçasını adlandırır. Kağanın gelirinin toplamını vermezler.

Notlar

^ a b c d Dunlop 1954, p. 232
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 93
^ Dunlop 1954, p. 226
^ Dunlop 1954, p. 238
^ a b c Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 115
^ Ibn Rusta; Canard 1958, p. 115
^ a b Dunlop 1954, p. 232–233
^ a b c d Russian Primary Chronicle; Dunlop 1954, p. 198
^ a b c Dunlop 1954, p. 233
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 101
^ Canard 1958, p. 115
^ Dunlop 1954, p. 231–232
^ Sinor 1990, p. 270
^ Ibn Rusta; Canard 1958, p. 119
^ a b Dunlop 1954, p. 234

Kaynaklar

Literatür

Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)