İstahrî

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

el-İstahrî, 932 dolayında İslam ülkelerinin bir coğrafyasını yazdı, Kitāb al-Masālik wa-l-Mamālik, ve eserin bir bölümü Hazarlara ayrılmıştır.^[1] 977 dolayında yazan İbn Havkal, onun metninin büyük bölümünü alır.^[2]

Dinler

el-İstahrî, Hazar kralının Yahudi olduğunu ve yaklaşık dört bin kişilik bir maiyetinin bulunduğunu söyler. Hazarlar Müslümanlardan, Hristiyanlardan ve Yahudilerden oluşur, bir kısmı da putperesttir. En küçük grup Yahudilerdir, çünkü Yahudi denenlerin çoğu aslında Müslüman ve Hristiyandır. Kral ve sarayı Yahudidir.^[3] Anlattığı şehirde on binden fazla Müslüman yaşadığı söylenir ve otuz kadar camileri vardır.^[3]

Ülkenin âdetleri putperestlerin âdetleridir. Hukuki kararlar, Müslümanların, Yahudilerin ve Hristiyanların dinine aykırı eski usullere göre verilir.^[3] Bu ve benzeri bölümlerden Hazaristan’da haham hukukunun değil, Türk hukukunun geçerli olduğu sonucu çıkarılmıştır.^[4] Kralın yedi yargıcı vardır, bunlar Yahudilerden, Hristiyanlardan, Müslümanlardan ve putperestlerden alınır.^[5] el-Mes’ûdî bölüşümü verir. İkisi Müslümanlar için, ikisi Tevrat’a göre hüküm veren Hazarlar için, ikisi Hristiyanlar için oturur, biri de Slavlar, Rus’lar ve öteki putperestler içindir.^[6]

Kağan

Hazarların baş adamına kağan denir. Kağan kraldan büyüktür, ama onu kral atar.^[7] Tahta çıkışında ritüel boğma uygulanır.^[8] Metin, kağanın bir parça ipekle neredeyse ölünceye kadar boğulduğunu ekler. Sonra ona ne kadar hüküm sürmek istediği sorulur. Söylediği süreden önce ölürse bu kabul edilir. Ölmezse o süreye ulaştığında öldürülür.^[7] Kağanlık Yahudiden başkasına verilmez. Bunun kanıtı olarak metin, en layık varis olacakken Müslüman olduğu için olamayan bir ekmekçiyi anlatır.^[9] Bu, hanedan mensuplarının İslam’a bağlı oldukları için tahttan uzak tutulduğu anlamına gelebilir.^[10] Hazar kralıyla akraba olan Samandar kralı Yahudiydi.^[11]

Dil

el-İstahrî bir yerde Bulgarların dilinin Hazarların diline benzediğini söyler.^[9] Başka bir yerde Hazarların dilinin Türklerin dili olmadığını, Farsça da olmadığını ve insanlığın hiçbir dilinin onunla örtüşmediğini söyler.^[12] Bu iki not bir çelişki olarak anlaşılır.^[13]

Güvenilirlik

Bölüm iki parçadan derlenmiş olabilir. Eski parçanın arkasında 800 dolayından bir kaynak olabilir, ama bu kaynağın kanıtı güçlü değildir.^[14] Yâkût, Hazarlar maddesindeki bölümün ilk kısmını İbn Fadlan’dan gelmiş gibi verdi.^[15]

Müslüman kaynaklar Müslümanları Hazaristan’da en büyük grup olarak gösterir, ama herhalde şehirleri düşünüyorlardı. Kaynaklar din konusunda taraflıdır ve toplulukların büyüklüğünü sınamaya hiçbir şey imkân vermez.^[16] el-İstahrî’nin gösterdiği, sarayın inancı ile ülkenin inancı arasındaki aradır. Bu, İbn Rüste’nin anlattığı arayla aynıdır. İbn Havkal onu kopyaladığı için ikisi bir tanık sayılır, iki tanık değil.

Notlar

^ Dunlop 1954, p. 91, 104
^ Dunlop 1954, p. 100
^ a b c al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 92
^ Dunlop 1954, p. 92
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 93
^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 11
^ a b al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 97
^ al-Iṣṭakhrī
^ a b al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 98
^ Golden 1992, p. 242
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 95
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 93, 95
^ Sinor 1990, p. 263
^ Dunlop 1954, p. 102–103
^ Dunlop 1954, p. 100–101
^ Golden 1992, p. 241–242

Kaynaklar

al-Masʿūdī

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
al-Masʿūdī; C. Barbier de Meynard and Pavet de Courteille (trans.), Les Prairies d’or, Bd. II (Texte et traduction) (1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt))