Çin yıllıkları, altıncı yüzyılın ortasından başlayarak Göktürk adlarını, unvanlarını ve birkaç açıklanmış sözcüğü kaydeder.[1] Bunların her biri, sesi için seçilmiş Çin karakterleriyle yazılır. Bir karakter Çincedeki anlamını korur ve yıllıkçının yazdığı zamanki sesi taşır. Arkasındaki Türkçe sözcük tahmin edilmeden önce o sesin yeniden kurulması gerekir.

Yıllıkların kaydı

Zhou Shu, kurucunun adını 土門 olarak verir ve Wei Feidi’nin ilk yılının ilk ayında, yani 552’de, kendisine “eski şanyu gibi” 伊利可汗 dendiğini söyler.[1] Eşinin unvanını 可賀敦 olarak verir ve onu eski 閼氏 ile karşılaştırır.[1] Büyük makamları 葉護, 設, 特勤, 俟利發 ve 吐屯發 diye sıralar ve toplam yirmi sekiz rütbe sayar.[1]

Tongdian makamları başka adlarla yeniden sıralar: 屈律啜, 阿波, 頡利發, 吐屯 ve 俟斤.[2] Bunların her biri bir Türkçe sözcüktür ya da öyle okunmuştur. Kağan, katun, yabgu, şad, tegin, ilteber, tudun ve irkin maddeleri bunları tek tek ele alır, yirmi sekiz rütbe ise onları bir düzene koyar.

Çinli yazarların açıklamaları

Çinli yazarlar bazen yabancı bir sözcüğün ne demek olduğunu söyler. Bu açıklamalar, bir Çince metnin anlamdan söz ettiği tek yerdir ve yazarın kendi karşılığıdır.

  • Zhou Shu, kağanın muhafızlarına 附離 dendiğini ve Çincede bu sözcüğün aynı zamanda kurt demek olduğunu söyler. Kağanın oturduğu Dujin dağından dört beş yüz li uzakta, üstünde ot ve ağaç bulunmayan çıplak bir dağın 勃登凝黎 adını taşıdığını, bunun Çincede toprak ruhu anlamına geldiğini de söyler.[1] Bkz. muhafız ve dağ.
  • Sui Shu, Yami’ye verdiği 意利珍豆啟民可汗 unvanının Çincede “bilge ve güçlü” anlamına geldiğini söyler.[3]
  • Jiu Tang Shu, bir kağanın adı olan 登利 sözcüğünün Çincede 果報, yani “karşılık” demek olduğunu söyler.[4] Adın Türkçe tengri, yani “Gök” olduğu kabul edilir. Öyleyse açıklama onu çevirmiş olmaz. Bkz. Tengri Kağan.
  • Wei Shu, Rouran kağanı Shelun’un kendisine 丘豆伐可汗 dediğini söyler. 丘豆伐’yı “sürmek ve açmak”, 可汗’ı “imparator” diye açıklar ve ikisini de Wei dilinde anlatır.[5]
  • Han Shu, Asya Hunlarının göğe 撐犁, oğula 孤塗 dediğini ve 單于’nun genişlik demek olduğunu söyler.[6] Bkz. şanyu ve Asya Hun dili üzerine tartışma.

Tongdian, Göktürklerin ilk rütbelerini anlatan bir pasajda daha uzun bir dizi verir. Yiğit ve güçlüye 始波羅, bir de 英賀弗 denirdi. Şişman ve kalına 大羅便 denirdi ve daluobian bir şarap kabıydı. Yaşlıya 哥利, ata 賀蘭, siyaha 珂羅便, saça 索葛 ve ete 安禪 denirdi. Pasaj bu sözcüklerin her biri için ondan türemiş bir makam adı verir.[2] Bu sözcüklerin kendi maddeleri vardır: shiboluo, yinghefu, daluobian, geli, helan, keluobian, suoge ve anchan.

Bir ad, birkaç yazım

Aynı kişi ya da aynı unvan farklı tarihlerde farklı yazılır. Aşağıdaki yazımlar bölümlerin kendisinde okunabilir.

Mukan, Zhou Shu’da 木汗可汗, Sui Shu’da, Bei Shi’de ve Tongdian’da 木杆可汗’dır.[7] Kendi adı Zhou Shu’da 俟斤, Sui Shu’da 俟斗, Bei Shi’de 俟叔’dur.[8] Tongdian, adının 燕尹 olduğunu da ekler. Zhou Shu’da bu 燕都’dur.[2]

Taspar, Zhou Shu’da 他鉢可汗, Sui Shu’da 佗鉢可汗’dır.[9] Dağ ruhu Zhou Shu’da 勃登凝黎, Bei Shi’de 勃登凝梨, Tongdian’da 㝅登疑梨 diye yazılır.[10]

Hanedanın kanından gelen prensin unvanı Sui Shu’da, Bei Shi’de ve Tongdian’da 特勤 diye yazılır. Jiu Tang Shu ve Xin Tang Shu 特勒 yazar.[11] Zhou Shu bugünkü basımında 特勤 verir. Basımı hazırlayanlar, yeni araştırmanın her 特勒’nin 特勤 için bir yanlışlık olduğunu gösterdiğini söyler ve metni düzeltmiştir.[1] Yazıtlar sözcüğü tigin ya da tegin diye yazar ve unvan maddesi yazımları ayrıntılı gösterir.[12]

Bu ayrılıkların bir kısmı bir metnin kopyalanmasından gelir. Bir kısmı da tek bir sesi yazmaya yönelik farklı denemeler olabilir. Tarihler hangisi olduğunu söylemez.

Bir yazımı okumak

Türkçe sözcüğü isteyen okurun atması gereken iki adım vardır. Birincisi karakterden bir Orta Çince sese, ikincisi o sesten bir Türkçe sözcüğe gider. İkisi de belirsizdir ve birincisi seçilen yeniden kurma sistemine bağlıdır.

İki örnek, adımların nasıl atıldığını gösterir. 1962 tarihli bir çalışma, 俟斤’ı Orhun yazıtlarında irkin diye geçen unvanın Tang dönemi yazımı sayar ve aynı unvanın daha önce Rouranlarda görüldüğünü not eder.[13] Güçlük ilk karakterdedir. Onu sürtünmeli ve tonlu bir ses olarak okumak, irkin yerine izkin verirdi. Çalışma, Orta Çincedeki -t sesinin normalde yabancı bir -r’yi göstereceğini ve bunun aynı unvanın bir başka yazımı olan 乙斤’ta görüldüğünü belirtir.[14] Aynı karakter, genellikle ilteber ile eşitlenen 俟利發’ın başında durur. Çalışma ses uyumunu tam bulmaz ve eşitlemeyi şüpheli sayar.[15]

İkinci örnek, Tang tarihlerinin 葉護 yazdığı unvandır. Han Shu, Wusun, Yuezhi ve Kangju’da soyluların unvanını 翕侯 yazar. Aynı çalışma onu Türklerin sonradan yabgu diye kullandığı unvan sayar ve eşitleme için Çincedeki ilk ünsüzün sorunlu olduğunu not eder.[16] Eşitleme doğruysa tek bir unvan, yüzyıllar arayla iki yazımla karşımıza çıkar. Bkz. yabgu.

Ad eşitlemeleri aynı yönteme dayanır. 土門 ile Türkçe bir Bumïn’in eşitlenmesi bir yeniden kurmadır. Çince metin yalnızca karakterleri verir. Bkz. Bumin Kağan.

Türkçede Çince sözcükler

Çince sözcükler Türkçeye de girmiştir. 711 tarihli bir Baktriya elyazması, mevki sahibi kadın için kullanılan sözcüğü, kïnžuy, bir Halaç prensesi için yedi kez yazar.[17] Bazı araştırmacılar bu biçimi Eski Türkçe kunçuy’dan daha eski sayar. Gerekçe, sözcüğün Erken Orta Çincedeki kaynağının biçimidir.[17] Bkz. Kunçuy ve Halaç dili.

Sınırlar

Yıllıklar kendilerine ait bir Türkçe yazım vermez. Türkçe biçimin yazıtlardan ya da el yazmalarından bilindiği yerde, Çince yazım sözcüğün nasıl işitildiğini gösterir. Bilinmediği yerde karakterlerden başka elde bir şey yoktur ve onlardan okunan ad bir öneridir. Eski Türkçe yazıtların verdiğini ortaya koyar, ailenin genel bakışı ise bu sözcüklerin dillerin arasında nerede durduğunu gösterir.

Notlar

  1. ^ a b c d e f Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c Tongdian, juan 197
  3. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  5. ^ Wei Shu, juan 103
  6. ^ Han Shu, juan 94
  7. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  8. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  9. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  10. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  11. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  12. ^ Kül Tegin inscription
  13. ^ Pulleyblank 1962, p. 69
  14. ^ Pulleyblank 1962, p. 69–70
  15. ^ Pulleyblank 1962, p. 70
  16. ^ Pulleyblank 1962, p. 95
  17. ^ a b Erdal 2004, p. 4

Kaynaklar

Literatür

  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part I (1962)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Chinese transcriptions of Turkic.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/languages/chinese-transcriptions-of-turkic/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026