Kül Tegin

Kül Tegin, İlteriş Kağan’ın küçük oğluydu. Babası öldüğünde yedi yaşındaydı. Hayatının geri kalanında İkinci Göktürk Kağanlığı’nın en önde gelen savaşçısı oldu.^[1] Ağabeyinin yazıtının kaydettiği her savaşta ilk hücum eden prens oydu. Amcasının ölümünde, ağabeyiyle tahtın arasında duran amcaoğullarını öldürdü. 731’de ölene kadar orduya komuta etti.^[1] Bilge Kağan, ertesi yıl Orhun’da onun için bir anıt dikti. Hanedanının en çok bilinen adının onunki olması bu anıt yüzündendir.^[2] Tang tarihi onu öteki taraftan izledi. Onu “gözü pek, savaşçı ve savaşta usta, önünde hiçbir şey duramaz” diye niteledi.^[2]

Adı

Köl TiginEski Türkçe
闕特勒ÇinceJiu Tangshu 194
左賢王ÇinceJiu Tangshu 194

Adın ilk bölümünü kimi bilginler Kül, kimileri Köl okur.^[3] Köl okuyanlardan biri sözcüğü, Küç Köl Tutuk’un Yenisey mezar yazıtında olduğu gibi, unvana eklenmiş bir öğe sayar.^[3] Kül okumasının dayanağı Moğolca otçigin “ateş prensi” sözcüğü ile adın köny- “yanmak” fiiline yakınlığıdır.^[3]

Kapgan Kağan döneminde

Babası 691 civarında öldü, amcası Kapgan tahta çıktı. Yazıt şöyle der: “Umay gibi olan annem katunun talihiyle, küçük kardeşim Kül Tegin erkek adını aldı.”^[4] Savaşları on altı yaşında başlar. Ordos’taki Altı Çub Soğdlularıyla ve Oŋ Tutuk adında bir valinin komuta ettiği elli bin kişilik bir Çin ordusuyla savaştı. Valinin silah kardeşini kendi eliyle yakaladı.^[5] Yirmi bir yaşında Çinli general Čača Seŋün’le savaştı. Üç hücumda altından üç at öldürüldü. Yazıta göre “zırhına ve kaftanına yüzden fazla ok isabet etti, ama hiçbiri yüzüne ya da başına değmedi.”^[6] Eğer 684 civarında doğduysa, bu savaş 705’e düşer. Tang tarihi, Kapgan’ın o yıl general Shazha Zhongyi’yi Mingsha’da yendiğini ve altı bin Çinlinin öldüğünü kaydeder. İki ad birbirine karşılık gelir, iki tarih de örtüşür. Bu yüzden özdeşleştirme bir çıkarım olarak kalır.

Sonra Ulug Irkin önderliğindeki Bayırkular geldi. Kül Tegin onları Türgi Yargun Gölü’nde yendi.^[7] Yirmi altı yaşındayken kışın Kögmen geçildi. Kırgız kağanı Soŋa ormanında öldürüldü.^[8] Aynı yıl Altay, Irtış ve Türgişler gündeme geldi. Bolçu’da alnı beyaz çizgili boz ata bindi ve Türgiş kağanının vezirini kendi eliyle yakaladı.^[1] Ardından Demir Kapı’ya yürüyüş ve Kara Türgişler geldi. Otuz yaşında Tamag’ın Kutsal Pınarı’nda Karluklar, otuz bir yaşında Kara Göl’de Azlar geldi.^[9] Tonyukuk yazıtı, Kırgız ve Türgiş seferlerini komutanın gözünden anlatır. Yazıt onun adını anmaz.^[10]

716 darbesi

Kapgan’ı Bayırkulardan geride kalmış bir savaşçı öldürdü. Bunun üzerine Kül Tegin “eski adamlarını topladı, Mochuo’nun oğlu Küçük Kağan’ı, kardeşlerini ve güvendiği adamları neredeyse bir kişi kalmayana kadar öldürdü, kendi ağabeyi Sol Prens Mojilian’ı kağan olarak oturttu”.^[2] Bilge ona tahtı önerdi. Kül Tegin bunu reddedip orduyu aldı, Çin anlatısında Sol Prens olarak.^[2] Kapgan’ın çevresindekilerden yalnızca bir adamı bağışladı: Tonyukuk. Kızı yeni kağanın karısıydı.^[2] Kendi anıtı bu olaylar hakkında yalnızca şunu söyler: İzgillerle savaştı ve altında beyaz Alp Şalçı’yı yitirdi, “amcam kağanın ülkesi karışıklık içindeyken, halkla devlet ikiye bölündüğünde”.^[9]

Bilge Kağan döneminde

Yazıtının kuzey yüzü, Bilge Kağan döneminin savaşlarını Kül Tegin’e düşen payla kaydeder.^[1] Bir yıl içinde Dokuz Oğuz’a karşı beş savaş oldu: Togu kasabasında, Košulgak’ta Ediz’e karşı, Bo[lču]‘da, Čuš’un başında ve Ezginti Kadız’da. Oğuzlar Çin’e geçti ve geri getirildi. Kış Amga kalesinde geçirildi.^[1] Bir gün kağan orduyla uzaktayken Oğuzlar hükümdar ordugâhına saldırdı. Kül Tegin, Ögsüz adlı beyaz atının üstünde dokuz adamı deşti ve ordugâhı bırakmadı. “Kül Tegin orada olmasaydı, hepiniz ölürdünüz.”^[11] 725’te Tang şansölyesi onu, ağabeyi ve Tonyukuk’la birlikte Göktürkleri tehlikeli kılan üç adamdan biri olarak andı.^[2]

Ölümü ve anıt

Kül Tegin “Koyun yılının on yedinci gününde uçup gitti”, yani 731’de. Cenaze dokuzuncu ayın yirmi yedisinde yapıldı, yaşı kırk yediyi buldu.^[12] Tang yönetimi bunu duyunca general Zhang Quyi ile sekreter Lü Xiang’ı gönderdi. Onlar mühürlü bir taziye mektubu ve metnini imparatorun kendisinin yazdığı bir dikili taş getirdi.^[2] Bir tapınak yapıldı. Taştan bir heykel oyuldu, savaşları dört duvara resmedildi.^[2] Yazıtın kendi tarihlemesine göre ustalar mezarı, oymayı ve yazıtlı taşı Maymun yılının yedinci ayının yirmi yedisinde, 732’de bitirdi. Çin imparatoru onları Bilge’nin isteği üzerine göndermişti.^[12] Anıt Bilge’nin acısını, halkına seslenişini ve kağanlığın kuruluşunun Türkçe yazılmış en eski anlatısını içerir. Türk Atlası bunu yazıt başlığı altında bütünüyle verir. İki kardeşten hangisinin büyük olduğu konusunda literatür bölünmüştür. Tang tarihi ile yazıttaki yaşlar Bilge’yi bir yaş büyük gösterir. Daha olası görüş budur.

Notlar

^ a b c d e Kül Tegin inscription
^ a b c d e f g h Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b c Erhan 2011, p. 16–17
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 391
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 360, 398
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 368, 398
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 310, 352
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 351, 369, 398
^ a b Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 270
^ Tonyukuk inscription
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 271
^ a b Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Bilge Khan inscription
Tonyukuk inscription
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)