Bilge Kağan

Bilge Kağan, İkinci Göktürk Kağanlığı’nı 716’dan 734’teki zehirlenerek ölümüne kadar on sekiz yıl yönetti. 716 darbesinde kardeşi Kül Tegin, amcalarının mirasçılarını öldürüp onu tahta çıkardı.^[1] Kül Tegin yazıtında konuşan kişi odur. Bu yazıt, Göktürklerin devletlerinin ne olduğunu ve nasıl yitirilebileceğini söyleyen en eksiksiz ifadedir. Bilge Kağan aynı zamanda ikinci Orhun anıtının konusudur. Soyunun, Tang tarihinin bir tür sevgiyle anlattığı tek kağanıdır: “yaradılışı gereği insancıl ve kardeşçe”. Tahtı, kendisi için kazanmış olan kardeşine sundu.^[1] Saltanatı kağanlığı bir akın imparatorluğundan bir ticaret imparatorluğuna çevirdi, kendi koşullarıyla ve Ötüken’den. Bunun nedenini anıtlar söyler. Türk Atlası kağanlığın ne kadar sürdüğünü anlatır.

Adları ve ilk yılları

Türük Bilge KaganEski TürkçeBilge Khan inscription
默棘連ÇinceJiu Tangshu 194
毗伽可汗ÇinceJiu Tangshu 194
小殺ÇinceJiu Tangshu 194
Bilge Khaganİngilizce

Halkı ona, amcasının yanında çocukken taşıdığı makam yüzünden Küçük Şad derdi. Tang, kişisel adını Mojilian, unvanını Pijia olarak yazdı. Pijia, “bilge” anlamındaki Bilge’dir.^[1] Babası İlteriş öldüğünde sekiz yaşındaydı, bu da doğumunu yaklaşık 683’e koyar. Amcası Kapgan onu Tarduşların başına şad olarak getirdiğinde on dört yaşındaydı. Her iki yaşı da kendi yazıtı verir.^[2]^[3] “Amcam kağan olduğunda ben kendim Tarduş halkı üzerinde şad idim. Amcam kağanla birlikte doğuda Yeşil Irmak’a ve Şantung ovasına kadar sefer ettik. Batıda Demir Kapı’ya kadar. Kögmen’i aşıp Kırgız ülkesine kadar. Hepsi yirmi beş kez sefere çıktık, on üç kez meydan savaşı yaptık.”^[4] Tonyukuk taşında Tarduş Şad ordunun başında Bolçu’ya yürür ve Türgişleri dağıtan hücuma önderlik eder. Şadlık hâlâ onundaysa, o şad Bilge’ydi. Yazıtın verdiği yaşlar da şadlığın hâlâ onda olduğunu söyler.

716 darbesi

Kapgan’ı Bayırku’dan geri kalmış bir asker öldürdükten sonra Kül Tegin “eski adamlarını topladı, Mochuo’nun oğlu Küçük Kağan’ı, kardeşlerini ve güvendiği adamları neredeyse son adamına kadar öldürdü ve kendi ağabeyi Sol Prens Mojilian’ı kağan olarak oturttu”.^[1] Tarihin dediğine göre Bilge, devletin Kül Tegin’in eseri olduğuna inandı ve tahtı ısrarla ona sundu. Kül Tegin reddetti. Sol Prens yapıldı ve ordunun tek komutanlığını aldı.^[1] Yazıt tahta çıkışı Gök’ün sesiyle anlatır.^[4] Babasını ve annesini yükseltmiş olan aynı Gök, “Göktürk halkının adı ve şanı yok olmasın diye” onu tahta oturttu. Onu “içinde yiyeceği olmayan, sırtında giyeceği olmayan, perişan ve kırılmış bir halkın” başına getirdi.^[4]

Saltanatın ilk işi Tonyukuk’un geri çağrılmasıydı. Kül Tegin Kapgan’ın bütün maiyetini öldürmüştü. Yalnızca yaşlı danışmanı esirgemiş, kızı Bilge’nin katunu olduğu için onu boyuna geri göndermişti. O sırada Xi ile Kıtanlar Tang’a geçiyor, Türgişlerden Sulu batıda kendini kağan ilan ediyor, Göktürk boyları ise tereddüt ediyordu. Bilge, Tonyukuk’u başdanışman olarak geri çağırdı. Tonyukuk yetmişin üzerindeydi.^[1]

Erken saltanat (716–721)

Kapgan döneminde Tang’a geçmiş olan teslim boylar geri gelmeye başladı. Tang komutanı Zhang Zhiyun onların silahlarını almış ve nehrin güneyine götürmüştü.^[1] Onlara acıyan bir müfettiş yaylarını geri verdi. Ayaklandılar ve Zhiyun’u Qinggangling’de yendiler. Onu esir aldılar ve Göktürklere götürürken ikinci bir Tang kuvveti onları dağıttı.^[1] Zhiyun’u bıraktılar ve Kara Dağlara yöneldiler. İmparator, ordusunu yitirdiği için Zhiyun’un başını kestirdi.^[1] Bilge, “teslim hanelerini ele geçirmiş olarak”, güneye vurmak istedi. Tonyukuk ona Tang hükümdarının yetenekli olduğunu, yılın iyi ve halkın birlik olduğunu söyledi. Yeni toplanmış bir ordunun hâlâ zayıf olduğunu belirtti. Ordunun birkaç yıl dinlenmesi ve fırsat kollaması gerekirdi.^[1] Bilge ayrıca surlu şehirler kurmak ve Budist ile Taoist tapınaklar açmak istedi. Tonyukuk onu bundan da vazgeçirdi. Gerekçesi, Göktürklerin sabit bir yurtları ve yumuşak bir öğretileri olmadığı için ayakta kalmalarıydı. Kağan “öğüdü derinden doğru buldu”.^[1] On iki yıl sonra Kül Tegin yazıtının güney yüzü aynı öğüdü Bilge’nin kendi sesiyle dile getirir. Öğüt, Ötüken’de kalmak, Çin’le oradan ticaret yapmak ve güneye gidip yerleşmemektir.^[4]

Yazıt savaşlarını sayar: “On iki kez sefere çıktım: kuzeyde Oğuzlara, doğuda Kıtañlara ve Tatabılara, güneyde Çin’e karşı.”^[4] Bilge Kağan yazıtı savaşlarını yaşıyla sayar. On yedi yaşında Tanguta yürüdü ve sürülerini aldı. On sekiz yaşında Soğdluların altı bölgesine yürüdü. Sonra Çinli Oŋ Tutuk elli bin adamla geldi ve Bilge o ordusunu İduk Baş’ta yok etti.^[5] Yirmi yaşında Basmıllara yürüdü. Yirmi iki yaşında seksen bin adamlı bir Çin generaliyle savaştı.^[5] Yirmi altı yaşında Kırgızlarla birlikte kendisine karşı dönen Çiklerle savaştı. Yirmi yedi yaşında Kırgızlara ve Türgişlere, otuz yaşında Beşbalık’a yürüdü. Otuz bir yaşında Karluklarla savaştı.^[6] Dokuz Oğuz’un, “kendi halkımın”, onunla beş kez savaştığı ve beş kez Kül Tegin tarafından yenildiği yılı kaydeder.^[4] Amga kalesinde kışlamayı kaydeder. Kağan uzaktayken Oğuzların kraliyet ordugâhına saldırdığı günü de kaydeder. Kül Tegin ordugâhı elinde tuttu.^[4] Tang onun yıkımını 721 için planladı. Plan, batıdan Basmıllar, doğudan Xi ile Kıtanlarla üç koldan bir saldırıydı.^[1] Tonyukuk planı doğru okudu. Yalnızca Basmıllar geldi.^[1] Tonyukuk’un Jiu Tang Shu’daki öğüdü, Tang ordusu yaklaşana kadar beklemek, sonra kağanın çadırını üç gün kuzeye taşımaktı: böylece Tang askerleri azıksız kalır ve kendiliğinden giderdi.^[1]^[7] Xin Tang Shu bütün halkın ordudan üç gün önce kuzeye taşındığını anlatır.^[8] Göktürkler Basmılları eve kadar izleyip Beiting şehriyle birlikte hepsini aldı.^[1] “Bundan sonra Küçük Şad’ın gücü çok arttı ve Mochuo’nun bütün adamları onun oldu.”^[1]

Tang ile barış (721–734)

Hemen barış istedi ve imparatorun oğlu olmayı önerdi. Bir prenses de istedi. İmparator oğulluğu kabul etti ve gelin yerine zengin armağanlar gönderdi.^[1] 725’te Xuanzong, Tai Dağı’nda kurban sunmak için doğuya gitti. Şansölye Zhang Yue, Göktürkleri tehlikeli kılan üç adamın adını verdi: kağan, Kül Tegin ve Tonyukuk. Ayrıca bir Göktürk vezirini imparatora güvence olarak hizmet etmesi için çağırttı.^[1] Bilge çadırında karısı, Kül Tegin ve Tonyukuk ile oturdu. Otuz yıldır geri çevrilmiş olan soruyu elçiye yöneltti.^[1] “Bir it soyu” olan Tibet’in Tang gelini vardı. “Türk’ün eski köleleri” olan Xi ve Kıtanların Tang prensesleri vardı. Tekrar tekrar isteyen Göktürkler ise geri çevrildi. Neden?^[1] Elçi, bir babanın oğluyla evlenmeyeceğini söyledi. Vezir gitti ve Tai Dağı’nda imparatorun yanında yer aldı. Kendisine ziyafet çekilip eve gönderildi. Evlilik bir kez daha reddedildi.^[1]

Bunun yerine ticareti elde etti. 727’de Tibetliler ona Çin’e ortak bir istila önerisi yazdı. Mektubu otuz seçme atla Chang’an’a gönderdi.^[1] İmparator elçiyi ağırladı ve batıdaki Shouxiang şehrinde bir pazara izin verdi. Orada, sınırda, her yıl Göktürklere armağan olarak birkaç yüz bin top ipek gönderilirdi.^[1] Bir inceleme yalnızca 727 armağanını, otuz atlık sembolik bir haraç karşılığında yüz bin top ipek olarak verir.^[9] Yazıttaki “altın ve gümüş, ham ipek ve desenli ipeği, biz istemeden, o kadar bol verirler” sözü, aynı düzenin Ötüken’den anlatılmışıdır. Çin sözlerinin tatlı ve Çin ipeğinin yumuşak olduğu uyarısı için de aynısı geçerlidir.^[4] Türkçe yayım bu satırın son sözlerini “güçlük çıkarmadan” diye karşılar.^[10]

733’te Tatabılar Kıtanlardan ayrıldı. Bilge, elli yaşındayken General Ku’nun komutasında kırk bin kişilik bir ordunun üzerine geldiğini söyler. Töngker Dağı’nda saldırdı ve askerlerinden otuz bini öldürdü.^[11] Büyük oğlu hastalanıp ölünce General Ku’yu bir balbal olarak dikti.^[11]^[12]

Kül Tegin’in ve Bilge Kağan’ın ölümü

Kül Tegin Koyun yılında, 731’de öldü. Bilge, acısını diktirdiği anıtın kuzey yüzünde dile getirdi: “Gören gözlerim görmez gibi oldu, bilen aklım bilmez gibi oldu.”^[13] Tang, mühürlü bir taziye mektubu ve metnini imparatorun kendisinin yazdığı bir stelle elçiler gönderdi. Mezarı Çinli ustalar yaptı.^[1] Anıt 732’de tamamlandı.^[1] Bir hesaba göre Kül Tegin 27 Şubat 731’de öldü ve 1 Kasım’da gömüldü.^[14]^[15]^[16] İmparatorun Bilge Kağan’a taziye mektubu 13 Mayıs 731 tarihlidir, yani haber o zamana kadar Chang’an’a ulaşmıştı. Jiu Tang Shu’nun ölüm için verdiği 732 yılı bu yüzden 731 için bir yanlıştır.^[17] Tang kayıtları Bilge’nin kardeşinin portresini çizmesi için saraydan usta ressamlar istediğini de ekler. İmparator altı ressam gönderdi. 733’ün sonunda Bilge onları teşekkür ve elli atla geri gönderdi.^[18]^[19]

İki yıl sonra Meilu Chuo adlı bir vezir onu zehirledi. “Zehir etkisini gösterince, ölmeden önce ilk iş olarak Meilu Chuo’yu idam ettirdi ve bütün hizbini yok etti.”^[1] Kendi yazıtı, oğlunun sesiyle, ölüm tarihini verir. Tarih Köpek yılı, onuncu ay, yirmi altıncı gündür. Cenaze töreni ertesi Domuz yılının beşinci ayında yapıldı.^[20] Gregoryen takvimde, bir hesaba göre, 25 Kasım 734’te öldü ve 22 Haziran 735’te gömüldü.^[14] Çince metin 19 Ağustos 735 tarihlidir. Türkçe metnin kazılması bir ay dört gün sürdü, bu yüzden taş ölümünden sonra, 24 Eylül 735’te, oğlu Tengri Kağan tarafından dikildi.^[14] Vilhelm Thomsen Köpek ve Domuz yıllarını 734 ve 735 ile eşitledi. Jiu Tang Shu’nun yıl hesabı zehirlenmeyi Kül Tegin’in ölümüyle aynı yıla koyar. İkisinden gevşek olan odur.^[21] Tang Huiyao zehirlenmeyi Kaiyuan’ın yirmi ikinci yılının on ikinci ayına koyar, bu yıl 734’e denk gelir.^[22] Jiu Tang Shu’nun sayısı, yirmi ikinci yıl yerine bir kopyacı yanlışı olabilir. İmparatorun Ocak 735 tarihli fermanı da o zaman ölüm gününe değil, haberin saraya ulaştığı güne bağlanır.^[23] Tang kurban sunmak, oğlu Yiran’ı tahta oturtmak ve bir stel ile türbe yapmak için bir elçi gönderdi.^[1] Elçi, Sol Jinwu muhafız birliğinin büyük generali rütbesini taşıyan imparatorluk klanından Li Quan’dı.^[24] Bilge’nin anıtındaki Çince metni saray tarihçisi Li Rong yazdı ve 735’te kazındı. Metin, Li Quan’ın, Kül Tegin için dikildiği gibi, kağanın anma tapınağına bir heykel diktiğini kaydeder. Tang tarihleri bunu söylemez.^[25] Ocak 735 tarihli bir ferman zaten Tengri Kağan’a hitap eder. Bu, Yiran’ın tahta çıkışından sonraki aylar içinde öldüğünün bir işareti olabilir.^[26] Bu cinayet, devleti sekiz yıl içinde yıkacak hanedan istikrarsızlığının habercisiydi.^[27] Türk Atlası o yılları kağanlık başlığı altında anlatır.

Yazıtlar

Bilge Kağan, Kül Tegin yazıtının ilk satırından sonuncusuna kadar konuşandır. Kendi yazıtının da konusudur. Bu yazıt tarihsel bölümde Kül Tegin yazıtına koşut gider ve Bilge’nin yaşlarını, tahta çıkışını ve ölümünü ekler.^[2] Bilge Kağan anıtının güney yüzünün son satırlarını ve batı yüzündeki kısa bir metni, taşı diktiren oğlu Tengri Kağan söyler.^[28] Oğlun söylediği bölüm, Bilge döneminin büyüklerini adlandırır: batıda Tarduş beylerinin başında Kül Çor, doğuda Tölis beylerinin başında Apa Tarkan, Ataman Tarkan, Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ve komutanların başında Sebig Kül Irkin.^[29] İki yazıtın Bumin ve İstemi hakkında, Çin yönetimindeki elli yıl hakkında, Gök, Kut ve Ötüken hakkında söyledikleri kaynak maddelerinde ve Tengricilik ile Kut maddelerinde ele alınır. Bilge’nin kendisi hakkında ise perişan bir halkın tahtını aldığını, yoksulu zengin, azı çok ettiğini söylerler. Doğuda denize, güneyde Tibet’e az kala vardığını da söylerler.^[4] Çin’le barış yaptı ve ipeğini ülkesine yerleşmeden aldı. Kendi sözleriyle, “Göktürk kağanı Ötüken ormanında oturdukça ilde hiçbir sıkıntı olmaz”.^[4] Oğlunun naipleri Ötüken’in tahtını bir çocuğa bıraktı. Bu söz bir on yıl dolmadan sınandı.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b Bilge Khan inscription
^ Tekin o. J., p. 66–67
^ a b c d e f g h i j Kül Tegin inscription
^ a b Tekin o. J., p. 71–72
^ Tekin o. J., p. 72
^ Ögel 2000, p. 46–48
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Litvinsky 1996, p. 336
^ Tekin o. J., p. 36
^ a b Tekin o. J., p. 79
^ Taşağıl 2004, p. 52
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 271
^ a b c Tekin o. J., p. 11–13
^ Kafesoğlu 1997, p. 126–128
^ Roux 1994, p. 223
^ Pelliot 1929, p. 246
^ Cefu yuangui
^ Pelliot 1929, p. 246–248
^ Bilge Khan inscription; Tekin 1968, p. 279
^ Bilge Khan inscription; Tekin 1968, p. 10, 279
^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
^ Pelliot 1929, p. 229–230
^ Pelliot 1929, p. 233–236
^ Pelliot 1929, p. 231–235
^ Pelliot 1929, p. 236–246
^ Golden 1992
^ Tekin o. J., p. 13, 78–81
^ Tekin o. J., p. 79–80

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Bilge Khan inscription
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Tonyukuk inscription
Cefu yuangui (after Tongdian and Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)