Bars Beg

Bars Beg, Kırgızların bir kağanıydı. Bu, İkinci Kağanlık dönemine düşer.^[1] Kül Tegin yazıtı onun adını verir. Yazıta göre Göktürkler ona kağan unvanını ve Göktürk kağanlarının hanedanından bir eş verdi.^[2] Modern tarihler onu, 710 ile 711 kışında bir Göktürk ordusunun öldürdüğü Kırgız kağanı sayar.^[3]

Yazıt

Yazıtta konuşan Bilge Kağan, amcası Kapgan’ın hükümdarlığını anar. O sırada kendisi Tarduşların şadıydı.^[1] O hükümdarlığın ülkeleri arasında Kırgızları da sayar: „Kırgız kağanı Bars Beg idi. Kağan unvanını ona burada biz verdik. Kız kardeşimi ona prenses olarak verdik. Kendisi yanıldı, bu yüzden kağanları öldü, halkları cariye ve kul oldu.“^[2] Parça iki beyanla biter. Göktürkler, Kögmen’in toprağı ve suyu sahipsiz kalmasın dediklerini söyler. Az ve Kırgız halkını da düzene soktuklarını söyler.^[1]

Yazıt kız kardeşin adını vermez. Konuşan Bilge Kağan’dır ve babası İlteriş’tir. Kız kardeş bu yüzden İlteriş’in kızıdır.^[1] Parça, Bars Beg’in Göktürkler onu kağan yapmadan önce beg rütbesinde olduğu izlenimini verir.^[1] Prenses diye çevrilen sözcük kunçuy’dur. Orhun yazıtlarında bu sözcük kağanın bir kız kardeşini ve kağanın ailesinden başka kadınları adlandırır.^[4]

Unvan ve evlilik

Yazıt, unvanın verildiği yılı vermez. İki anlatım onu tarihler. Biri Malov’a dayanır ve unvanı 693’e koyar: İlteriş’in ölümünden ve Kapgan’ın kuzey seferinin başarısızlığından kısa süre sonra.^[5] Öbürü onu sekizinci yüzyılın başına koyar, yani Tang’ın Kırgızların bağımsızlığını tanımasından sonraya. Bu anlatımda Bars Beg, evlilik onu kağan yapmadan önce Kırgız unvanı aco’yu taşıyordu.^[6] İki anlatım, koşulların Kapgan’ı bu unvanı tanımaya zorladığını ekler.^[7] Bunlardan biri, Bars Beg’in evliliğe rağmen bağımsız bir dış politika izlediğini söyler.^[8]

Düşüşü

Yazıt, Bars Beg’in ne yaptığını söylemez. Fiili yaŋıltı’dır, „yanıldı“. Aynı fiil Türgeş bölümünde de geçer. Orada Göktürkler, Türgeşlerin kendilerine karşı yanıldığını ve onları gücendirdiğini, kağanlarının da öldüğünü söyler.^[1] Bu koşutluğa göre Kırgız kağanının hatası, Göktürklere karşı bir kabahatti.^[1]

Yazıtın bir başka bölümü, Kül Tegin’in yirmi altıncı yaşındaki kış geçişini anlatır. Göktürkler, bir mızrağı gömecek kadar derin karda yol açtı. Kögmen dağlarını aştı ve Kırgızları uykularında bastı. Kırgız kağanıyla Soŋa ormanında savaştı, onu öldürdü ve ilini aldı.^[1] Tonyukuk aynı geçişi, onu planlayan adamın tarafından anlatır. Onun anlatımında Kırgız kağanı ordusunu topladı, Göktürkler savaşıp kazandı ve Kırgız halkı boyun eğdi.^[9] Sefer kendi maddesinde ve Kapgan’ın batı savaşının bir parçası olarak anlatılır.

Bu ikinci bölüm hiçbir kağanın adını vermez. Soŋa ormanında öldürülen adamın Bars Beg olduğunu yazıt söylemez. Bu adımı modern anlatımlar atar.^[1] Düşüşü üç biçimde tarihlerler. Bir hesap 710 verir.^[10] İkincisi 710 ile 711 kışını verir.^[8] Üçüncüsü 711 verir.^[11]

Altyn-köl dikili taşları

İki dikili taş 1878’de Hakasya’da Altyn-köl Gölü yakınında bulundu. Taşlar, bir kağan ailesinden Bars adlı bir adamdan söz eder. Bu adam Soŋa’nın „altın kara ormanında“ çok sayıda düşmana karşı eşitsiz bir savaşta düşmüştür.^[3] Klyashtorny bunları Bars Beg’in anıtı sayar ve ölümünü 711’e tarihler.^[3] Taşların Soŋa’sı, Altyn-köl’ün bulunduğu Soos vadisinin çam ormanlarına yerleştirilir. O zaman Soŋa ormanındaki savaş Hakasya’da yapılmış olurdu.^[3]

Ondan sonra

732’de Kül Tegin’in cenazesinde Kırgızların hâlâ bir kağanı vardı ve o Tarduš Inanču Çor’u gönderdi.^[12] Tang tarihleri, 712’den 755’e kadar hüküm süren Xuanzong döneminde dört Kırgız elçiliği bildirir. Bu elçiliklere tarih vermezler.^[10] Yazıt, 732’nin kağanının adını da, Bars Beg’in bir halefinin adını da vermez.^[1]

Adı

bars begEski TürkçeKül Tegin inscription
Bars-bekİngilizce

Ad iki parçalıdır ve beg rütbedir. Leopar, yani bars, Kırgızların totemiydi ve anıtlarında bars içeren adlar tekrar eder, denir.^[13] Yenisey mezar yazılarında Bars adlı başka adamlar da vardır: El-bajı yazıtının Kara Bars’ı (E 68), Elçi Çor Küç Bars (E 14) ve Tozbay Küç Bars Külüg (E 17).^[14]

Bars Beg hakkında bilinenler, ona unvanını veren Göktürklerin taşından gelir. Altyn-köl dikili taşları, onun kendisine ait olarak önerilen tek anıttır.

Notlar

^ a b c d e f g h i j Kül Tegin inscription
^ a b Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 311, 347, 367
^ a b c d Butanaev 2015, p. 5
^ Tokyürek 2013, p. 123
^ Butanaev 2015, p. 7–8
^ Mokeev 2019, p. 29–30
^ Butanaev 2015; Khudyakov 2021
^ a b Khudyakov 2021, p. 115
^ Tonyukuk inscription
^ a b Golden 1992, p. 180
^ Mokeev 2019, p. 30
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 271–272
^ Butanaev 2015, p. 7
^ Tishin 2019, p. 203

Kaynaklar

Literatür

Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)
V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
V. V. Tishin, K datirovke enisejskoj runičeskoj nadpisi Begre (E 11) [К датировке енисейской рунической надписи Бегре (Е 11)] (2019)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)