Arsilas

Arsilas, batı Göktürklerinin kıdemli hükümdarıydı. Roma elçisi Valentinos 576’da onlara geldiğinde başlarında o vardı.^[1] Bizans tarihçisi Menandros, elçiliğin anlatımını korur. Göktürk ülkesinin nasıl düzenlendiğini açıklarken ondan bir kez söz eder.^[1]

Valentinos Kırım’ı ve ötesindeki bataklık ovaları aştı ve Göktürklerin önderlerinden biri olan Turxanthos’un savaş ordugâhına geldi.^[1] Menandros burada, Göktürk halkının hükümdarının oradaki bütün toprağı sekiz parçaya böldüğünü ekler. Göktürklerin en kıdemli hükümdarının adı ise Arsilas’tı.^[1] Turxanthos sonra Valentinos’u Ektel Dağı’ndaki kardeşi Tarduş’a gönderdi. Arsilas bir daha görünmez.^[1] Çin tarihlerinden bu adda bir hükümdar bilinmez.^[2]

Rütbesi

Yunanca metin ona τῷ παλαιτέρῳ μονάρχῳ, yani “yaşlı” ya da “kıdemli” hükümdar der.^[3] Sözcük, onun yüce hükümdar olduğu anlamına da, yalnızca en yaşlı olduğu anlamına da gelebilir.^[4] Bazı araştırmacılar onu Göktürklerin yüce hükümdarı sayar.^[4] Başkaları onu sekiz önderin en yaşlısı ya da duayeni sayar.^[2] Menandros’un çevirmeni ikinci görüşü yeğler.^[4] Çevirmen, İstemi’nin ölümünden sonraki karışık yıllarda böyle bir kıdemin Arsilas’a sağlam olmayan bir öncelik vermiş olabileceğini öne sürer.^[4] Üçüncü bir grup, sekiz parçayı yalnızca batı Göktürk ülkesinin sekiz bölümü sayar. Buna göre sekiz prensin en yaşlısı olan Arsilas, İstemi’nin büyük oğludur. Babası onu Eftalit topraklarının Göktürk yarısına şad olarak atamış ve merkezini Buhara’ya koymuştur.^[5]

Arslan*AršilaEski Türkçe
ἈρσίλαςYunancaMenander Protector

Ad, Türkçe arslan, “aslan” olarak okunmuştur.^[2]^[4] Bir araştırmacı Menandros’un ifadesini “Türklerin en eski hükümdarının adı” diye çevirir ve Arsilas’ı Aşina hanedanının kendi adı sayar.^[6] Bu araştırmacı adı *Aršila olarak yeniden kurar. Toharca Âršilâñci unvanıyla karşılaştırır ve arslan ile bir bağa işaret eder.^[6] Bağlantı mümkün sayılır, gösterilmiş değildir.^[6] Üçüncü grup, Buhara Tarihi’nin Abrui hikâyesinde Türk beyinin oğluna verdiği Şir-i Kişvar adının, Türkçe Il-arslan adının Farsça karşılığı olduğunu ekler. Okuma onu Arsilas sayar.^[7] Menandros Arsilas’ı yalnızca batı topraklarının sekiz parçaya bölünmesiyle birlikte anar. Yaptığı hiçbir şey kayıtlı değildir.

Notlar

^ a b c d e Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
^ a b c Chavannes 1903, p. 240
^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 85
^ a b c d e Blockley 1985, p. 276
^ Markwart 1938, p. 149–150
^ a b c Golden 1992, p. 121
^ Markwart 1938, p. 148,150

Kaynaklar

Menander Protector

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)