Türk Şad

576’da Valentinos’un elçiliğini ilk olarak Türk Şad kabul etti. Menandros ona Turxanthos der ve Göktürklerin önde gelenlerinden biri olarak anar.^[1] Elçiliğin anlatımında ilk anışta yazmalar adı, n olmadan, Τουρξάθου diye okur. Basılı Τουρξάνθου bir düzeltmedir. Bir yazma son anışta yine Τούρξαθος verir.^[2]^[3] Bu Yunanca ad bir unvan olarak da yorumlanmıştır: *Turuq-şad, yani Turukların, Suyab’ın doğusundaki beş Duolu boyunun şadı.^[3] Bir başka öneri onu siyasi düzende Tarduş’un bir basamak altına, vali olarak koyar.^[4] Valentinos, Tiberius’un Caesar’lığa yükselişi dolayısıyla Göktürk önderlerini selamlamak için gelmişti. İstemi’nin imparator Justinus ile yaptığı antlaşmaları sağlamlaştıracaktı. Göktürklerden Farslara saldırmalarını da isteyecekti.^[1] Türk Şad’ı yaslı buldu, çünkü babası daha yeni ölmüştü.^[1] Menandros ölen adama Silziboulos der. Çoğu araştırmacı onu İstemi sayar.^[5] Başkaları bunu reddeder. Dört gerekçe verir. Adlar sesçe birbirinden çok uzaktır. Theophylaktos’ta İstemi’nin adının kendine ait bir Yunanca biçimi vardır. Çin kaynakları İstemi’ye Tarduş’tan başka oğul vermez. Tarduş 576’da zaten Batı Sınır Bölgesi’nin kağanıydı ve babasının cenazesine gelirdi.^[6] Onlara göre Silziboulos, Menandros’un yazdığı sekiz beyden biriydi. Turxanthos ise makamı miras aldı ve ondan fazlası değildi.^[7]

Türk Şad, Romalıları on dille konuşup hepsiyle aldatmakla suçladı. Bunu söylerken ağzını on parmağıyla kapattı.^[1] Romalıların imparatorunun kendisine dostluktan söz ettiğini söyledi. İmparatorun, Göktürklerin kaçak köleleri olan Varkhonitlerle, yani Avarlarla bir antlaşma yaptığını da söyledi.^[1] Alanların ve Utigurların Göktürklere karşı çıktığını övünerek anlattı. Şimdi köle yerinde durduklarını ekledi.^[1] Babasının cenaze törenlerinden sonra Valentinos’u Ektel dağındaki kardeşi Tarduş’a gönderdi.^[1]

Bazı araştırmacılar onu yalnızca bir vali sayar. Onlara göre elçilerin Tarduş’un yanına geçmesine izin verdi. Bu sırada Utigurların prensi Anagay’ı ve Göktürk generali Bokhan’ı Bizans topraklarına saldırtmakla görevlendirdi.^[4] Menandros’ta Türk Şad, Valentinos ayrılırken Bosporos’u hemen alacağıyla tehdit eder.^[1] Şehri yıkması için Bokhan’ı çok büyük bir Göktürk ordusuyla gönderdi. Anagay orada başka bir Göktürk kuvvetiyle zaten ordugâh kurmuştu.^[1] Roma elçileri hâlâ Göktürklerin yanındayken şehir düştü. O günden sonra Göktürkler Romalılarla savaş hâlindeydi.^[1] Türk Şad, Valentinos’u ve arkadaşlarını alıkoydu. Onlara hakaret edip alay etti, sonra bıraktı.^[1]

Menandros’un bağlamı şehrin düşüşünü elçiliğin yılı olan 576’ya koyar.^[1] Başkaları saldırıyı 576’ya, şehrin düşüşünü ise 579 dolayına tarihler.^[8] Üçüncü bir görüşe göre Göktürkler Kherson’u kuşatmaya devam etti.^[4] Bu görüşe göre Bizans’la savaş yoktu. Tarduş ile Valentinos ittifakın sürdüğü konusunda anlaştı ve Göktürkler Kırım’ı elinde tuttu.^[4] Bosporos kuşatmasıyla Göktürk ülkesi Karadeniz’e ulaştı.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l Menander Protector
^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 172
^ a b Markwart 1938, p. 149
^ a b c d Yavuz 2025, p. 321
^ Sinor 1990, p. 302,303
^ Sinor 1990, p. 303,305
^ Sinor 1990, p. 304,305
^ Golden 1992, p. 100,131

Kaynaklar

Menander Protector

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)