İstemi, Türk Aşina boyunun bir üyesi ve Birinci Göktürk Kağanlığının kurucusu Bumin’in küçük kardeşiydi. Bumin 552’de Rouranların egemenliğini kırdı. Aynı yıl içinde öldü.[1] İstemi yeni devletin batı yarısını devraldı ve yirmi üç yıl yönetti. Bu yıllarda, Göktürk devletinin büyümesi için onun unvanını taşımış başka her hükümdardan daha fazlasını yaptı. Altay Dağları bugünkü Moğolistan, Çin, Kazakistan ve Rusya arasında uzanır. İstemi 553’te bir orduyu bu dağlardan çıkarıp Göktürklerin yalnızca duyumdan tanıdığı topraklara götürdü.

576’da öldüğünde kağanlık, Mançurya’daki Hingan Dağları’ndan İdil’e ve Kuzey Kafkasya’ya uzanıyordu. İran ile sınırı Ceyhun, yani bugünkü Amu Derya boyunca geçiyordu. Göktürk atlıları Hazar Denizi’nin kıyısında durmuştu. Roma imparatoru Konstantinopolis’te onun elçilerini kabul etmişti. İpek Yolu’ndaki Soğd tüccarlarının ticareti Göktürklerin elinden geçiyordu. Ölümünden kısa süre sonra, oğlu hâlâ onun yasını tutarken, Göktürkler Kırım’daki Bosporos üzerine bir ordu gönderdi.[2]

Hayatına dair bilgiler birkaç farklı yandan gelir. Bunlardan yalnızca taş yazıtlar Göktürklere aittir. Çin tarihleri Kuzey Çin’in saraylarında yazıldı. Onun yaşadığı dönemin hanedanlarının tarihleri olan Zhou Shu ile Sui Shu ise onun adını hiç anmaz.[3] En ayrıntılı çağdaş anlatım İpek Yolu’nun öbür ucundan gelir. Altıncı yüzyılın sonlarında yaşamış Bizans tarihçisi Menandros Protektor, İstemi’nin ordugâhını ziyaret eden Roma elçilerinin raporlarını korumuştur. Romalılar onu altın tahtında gördü ve Göktürklerin hükümdarı olarak adlandırdı.[4]

Göktürklerin kendileri onu bir kurucu olarak hatırladı. İki yüzyıl sonra Orhun vadisinde ağabeyinin torunları için kazınan yazıtlar, Bumin Kağan ile İstemi Kağan’ı yan yana anarak başlar. Yazıtlar küçük kardeşe ağabeyiyle aynı unvanı verir.[5] Bazı araştırmacılara göre o yalnızca kağanın yardımcısı olan yabgu rütbesini taşıyordu.[6]

İlk yılları

İstemi’nin 552’den önceki hayatı hakkında hiçbir şey kayda geçmemiştir. Tang hanedanının iki tarihinden daha geç yazılmış olan Xin Tang Shu, Batı Göktürklerini Tuwu’ya bağlar. Tuwu, Nadulu’nun torunuydu ve Büyük Yabgu unvanını taşıyordu. Aynı eser sonra iki kardeşi sıraya koyar: En büyük oğul Tumen İli Kağan, ikinci oğul İstemi’ydi.[7] Tumen, Bumin’in adının Çince biçimidir. Doğum sırası, İstemi’nin yaşına ilişkin kanıtın tamamıdır. Bumin 510 ile 515 arasında doğdu, İstemi ise ondan birkaç yıl sonra. İkisinin yaş farkı, kaynakların onları çok farklı ele almasına yetecek kadar büyüktü. Aynı fark, 540’lı yıllar boyunca birlikte hareket etmelerine izin verecek kadar da küçüktü. Dolayısıyla İstemi 553’te batıya yürüdüğünde otuz beş yaşlarındaydı.

İstemi de ağabeyi gibi Altay’daki Aşina demircileri arasında büyüdü. Aşinalar, Rouranlara hizmetle yükümlü bir halktı. Büyük olasılıkla bozkırın her genci gibi ata binmeyi ve savaşmayı öğrendi. Sonraki seferlerinin izlediği, Altay’dan batıya uzanan ticaret yollarını da herhalde tanıyordu.

Kuzey Zhou hanedanının tarihi olan Zhou Shu, Bağımsızlık Savaşının önderi olarak yalnızca Bumin’i anar. İstemi’nin 546 ile 552 arasında ne yaptığı kayıtlı değildir. Bumin’in tek kardeşi olarak bu savaşta büyük olasılıkla bir komuta üstlendi. 553’te ona verilen ordu, daha önce bir önder olarak kendini kanıtlamış olduğunu düşündürür.

Sonra Bumin öldü. Oğlu Issık kağan oldu. Bumin’e kişisel olarak boyun eğmiş olan Tiele boyları, başka hiç kimseye bağlılık andı içmediklerini düşünüyordu. Kurucunun ölümünde bir devlet bunalımını İstemi ile Issık’ın birlikte önlediği ileri sürülmüştür.[8] İstemi kayıtlarda ilk kez 553 baharında, kendi seferinin başında görünür.

Batı seferi (553–555)

İstemi bir ordu topladı ve batıya yürüdü. Bu yürüyüşle Göktürklerin İpek Yolu boyunca ilerleyişi başladı. İki Tang tarihinin eskisi olan Jiu Tang Shu’ya göre İstemi Şanyu’yu izledi. On büyük boy beyine ve yüz bin kişilik bir orduya kumanda etti. Batı Ülkeleri’nin devletlerini boyun eğdirmek için batıya gitti.[9] Kendini kağan ilan etti, halkına On Boy dendi. Soyu onları kuşaktan kuşağa yönetti.[9] Aynı eser eski unvanı da açıklar: Kağan, eski zamanlarda Asya Hunlarının hükümdarı olan Şanyu ne idiyse odur.[9] Şanyu ile hangi hükümdarı kastettiğini söylemez. Bazıları onu Bumin’le özdeşleştirir.[10] On Boy, Batı Göktürklerinin On Ok boylarıdır.[10]

Eski literatür yüz bin sayısını uzun süre tekrarladı.[11] Başkaları, tanımadığı bir ülkede hızla ilerlemek zorunda olan bir kuvvet için bu sayıyı imkânsız bulur. Bumin bütün Tiele federasyonunu daha az askerle yendiği için orduyu otuz ila elli bin arasına koyar.[12]

553 yazına kadar İstemi Yedisu’ya, bugünkü güneydoğu Kazakistan’daki Jetisu’ya ulaşmıştı. Bir hesaplama onun Balkaş Gölü’ne varışını 555’e tarihler.[13] Aradaki iki yıl, o zaman İstemi’nin batı bozkırının her boyunu ve her küçük devletini ziyaret etmesi için gereken süre olurdu. Bu durumda İstemi her birini, gerektiğinde zorla, Aşina yönetimine soktu.[13] Orada batıdaki Tiele boylarıyla karşılaştı. Onların ötesinde, Göktürklerin adını duyduğu ama hiç görmediği halklar yaşıyordu.

Aynı sırada Göktürkler, bugünkü Sincan’da vaha şehirleri halkasıyla çevrili çöl havzası olan Tarım Havzası’nı aldı. Havza kenarındaki şehirleri Rouranlarla Eftalitler aralarında paylaşmıştı. Göktürkler bu şehirlere Cungar Kapısı’ndan ulaştı. Bu kapı, Cungar Alatau ile Tarbagatay dağları arasında uzanan ve Yedisu’dan havzaya açılan seksen kilometrelik koridordur. Göktürkler Kapı’yı o andan itibaren kontrol etti. Bumin’in oğlu ve üçüncü kağan olan Mukan doğu kanadını, İstemi ise batı kanadını yönetiyordu. İki kanat arasındaki sınır Altay’dan Cungarya üzerinden aşağı, Kapı’ya kadar uzanıyordu.

Tarım’ın kuzey kenarındaki bir vaha şehri olan Kuça yakınlarındaki Kızıl mağaralarında bulunan bir duvar resmi 552’ye tarihlenmiştir.[14] Resim, şehrin yerel hükümdarlarının ağır zırhlı ve yüz maskeli silahlı yeni gelenleri bir yapıya götürdüğünü gösterir.[14] Yeni gelenler, şehri ele geçiren Aşina soyluları olabilir.[14] Göktürkler şehirleri kendileri yönetmedi. Haracı ve ticareti aldılar, yerel hükümdarları yerinde bıraktılar. Fethettikleri her yerleşik halka da böyle davranacaklardı.[15] Yarı göçebe yaşamlarını sürdürmüş ve vaha devletlerinde yalnızca vergi görevlileri bırakmış olabilirler.[16] Başka bir açıklama, tebaanın iç işlerine karşı bu ilgisizliği Göktürklerin dinine bağlar.

Tarım ve Yedisu ile kağanlık artık Ak Hunlara, yani Eftalitlere komşuydu. Eftalitler o sırada, Aral Gölü’nden Hindistan’a kadar uzanan bir alanda gücünün doruğundaydı. İkisinin arasında, Amu Derya ile Sir Derya arasında, bugünkü Özbekistan ve Tacikistan’da, Soğd tüccarlarının ülkesi Soğdiyana uzanıyordu.

Buhara ve Eftalitlerin düşüşü

Soğdiyana, kendi ordusu olmayan tüccar şehirlerinin ülkesiydi. Her şehrin kendi kralı vardı. Hepsi Eftalit egemenliği altındaydı ve Eftalit garnizonları barındırıyordu. En büyük garnizon Buhara’daydı. Buhara şehrinin kayıtlarının, yedi Soğd kralının orada toplandığını anlattığı söylenir. Krallar, gücü artık Seyhun’a, yani bugünkü Sir Derya’ya ulaşmış olan İstemi’ye haber gönderip Eftalitleri kovmasını istedi.[17] Soğdluların kendilerini Eftalitlerce gerçekten ezilmiş hissedip hissetmedikleri açık değildir. Her Soğd şehri Eftalitlere vergi ödediği ve bir Eftalit garnizonu barındırdığı için bu istek şaşırtıcı değildir.[18]

İstemi geldi. İki hesaba göre 557’de ya da 560’ta Göktürkler Seyhun’u zorlanmadan geçti ve yolda Otrar kasabasını aldı.[19] Otrar, Keŋü Tarman ile bir tutulmuştur. Kül Tegin yazıtı, Keŋü Tarman’ı İkinci Göktürk Kağanlığının halkını daha sonra yerleştirdiği batı sınırı olarak anar.[19] Sonra Göktürkler Buhara önünde göründü.[20] Eftalit hükümdarı Gadfar, bugünkü kuzey Afganistan’da bulunan eski Baktriya başkenti Belh’ten yardım çağırmıştı.[21] Bir anlatıya göre çarpışma yedi gün yedi gece sürdü. Sekizinci gün Göktürkler atlı ve yaya birlikte içeri girdi ve iç kaleyi boş buldu. Eftalit komutanları kaçmıştı: Faganiş Baktriya’ya, Gadfar İranlılara.[21] Bir bozkır ordusunun surlu bir şehri nasıl ve hangi kuşatma aletleriyle aldığını kaynaklar söylemez. Göktürkler büyük olasılıkla surların içinden, kendilerini çağıran Soğdlulardan yardım gördü.

Ardından İran ordusu, bizzat büyük kralın komutasında Ceyhun’da göründü ve durdu. Soğdlular, İstemi ile İran’ın Sasani kralı I. Hüsrev’in gizlice neyi kararlaştırdığını ancak şimdi öğrendi.[22] İkisi, Eftalitlere iki yandan bir savaş açmayı ve ganimeti ırmak boyunca paylaşmayı kararlaştırmıştı. Ceyhun’un kuzeyi ve doğusundaki her şey Göktürklere, batısındaki her şey İran’a kalacaktı.[23] İki kralın nerede ve kimin aracılığıyla anlaştığı kayıtlı değildir.

900 dolaylarında Bağdat’ta Arapça yazan İran doğumlu tarihçi Taberî, akrabalık bağını başa koyar. Hüsrev Eftalitlere karşı yürümeden önce kağanla evlilik yoluyla akraba olmuştu. Kağana planını bildirdi ve onun da Eftalitlere karşı yürümesini istedi.[24] Sui Shu Eftalitlerin yıkılışını doğunun kağanı Mukan’a yorar. Hiçbir İranlı müttefik anmaz.[25] Zhou Shu da Mukan’ın batıda Eftalitleri kırdığını söyler.[1] Bazı araştırmacılara göre zafer Mukan’a yalnızca adı bakımından yazılmıştı. Seferi büyük olasılıkla batıya hâkim olan İstemi yönetmişti.[26] Taberî bu zaferi, “bütün Türklerin en cesur ve en güçlüsü” olan Sincibu Kağan’a verir. Sincibu’nun ordusu en kalabalıktı.[27] Sincibu, Eftalit kralı Warz’ı ordusunun büyük kısmıyla birlikte öldürdü. Servetlerini ele geçirdi ve Hüsrev’in eline geçen kısımlar dışında ülkelerini fethetti.[27] Sincibu, İstemi’nin kendisi olabilir.[28][29] Aynı yılların Yunan tarihçisi Bizanslı Theophanes, Göktürklerin Eftalitleri bir savaşta yendiğini söyler. Göktürkler onlardan, uzak doğunun ipek halkı Serlerin pazarlarını ve limanlarını aldı. Bunlar Eftalitlerden önce İranlıların elindeydi.[30] Anlaşma savaşın sonuna, sınır da 560’a tarihlenmiştir.[31]

İstemi Eftalit artıklarının peşine düşmedi. Onlara şartlar önerdi. Baktriya’da hayatta kalanlar Faganiş’i kral ilan etmişti ve o artık İranlılar ile Göktürkler arasında sıkışıp kalmıştı. Şartlar, Soğdluların yaptığı gibi Göktürk sancağı altına girmesini gerektiriyordu. O da girdi.[32] Eftalitler küçük krallık unvanlarını korudu. Yalnızca Aşinaların otoritesini tanımaları yetiyordu. Deneyimli savaşçıları İstemi’nin ordusuna katıldı.[32] Teklif, hiçbir takip planlanmadığı için bir blöf olabilir. Öyleyse İstemi’nin Hunları cezalandırmak yerine bünyesine almaya hazır olması da iki halk arasındaki bir akrabalığın işaretidir.[33] Yurdundan bu kadar uzaktaki bir komutan için Eftalit atlıları büyük olasılıkla düşman olarak değil, asker olarak daha çok işe yarardı.

560 dolaylarında İstemi Çaç üzerinden Soğd'a ilerler ve Buhara Savaşı'nda Eftalitleri yok eder, I. Hüsrev ise onların Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita, İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.
560 dolaylarında İstemi Çaç üzerinden Soğd'a ilerler ve Buhara Savaşı'nda Eftalitleri yok eder, I. Hüsrev ise onların Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita, İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.
© Emre-E Yavuz 2026

İran ile Ceyhun sınırı

Sınır hemen oturmadı. Bir anlatıya göre 560’ta bir gün Hüsrev’in adamları, bir Göktürk kuvvetinin çölü geçip İran’ın içinde, Hazar Denizi’nin güneydoğu kıyısındaki Gürgan’da göründüğünü bildirdi.[34] Hüsrev büyük bir orduyla bizzat oraya yürüdü. İstemi’yi İran topraklarının yüzlerce kilometre içinde, savaş niyeti olmadığını söyleyerek kendisini beklerken buldu.[34] Hüsrev soğukkanlılığını korudu ve armağanlar verdi. Uzlaşma bu görüşmeden çıktı.[34] İstemi Eftalit vasalı Faganiş’i İran başkentine teslim etti. Eftalitlerin bir bölümü Sasanilere bağımlı oldu. Sınır Aral Gölü’nden güneye doğru Ceyhun boyunca çizildi ve İstemi’nin bir kızı Hüsrev’e eş olarak gitti.[31]

Taberî bunu başka türlü anlatır. Onun anlatımında Sincibu Kağan, Kafkasya halklarından Abhazları, Bangarları ve Balangarları kendine kazandı. Yüz on bin savaşçıyla Sul ülkesinin yakınına geldi ve para istedi.[35] Hüsrev Sul kapısını ve geçitleri tahkim etmişti. Buna aldırmadı ve kağan bir şey elde edemeden yurduna döndü.[36]

Kızın adı muhtemelen Kayan’dı. Hüsrev’in oğlu ve halefi IV. Hürmüz büyük olasılıkla onun oğluydu.[37] Yedinci yüzyılda yazılan ve Sebeos’a atfedilen Ermeni tarihi, Hürmüz’ün annesine Kayēn der ve onu Tʿetalların kralı büyük Khakʿan’ın kızı olarak gösterir.[38] Taberî onu kağan ile hatunun kızı diye anar.[39] On birinci yüzyılın başlarında Arapça yazan Seâlibî, İran krallarının tarihinde, kağanın Hüsrev’e kızını, kralın ondan çocukları olur umuduyla önerdiğini anlatır. Kağan kızını Hüsrev’e, “Türklerin sahip olduğu her şeyden sayısız zenginlikle” birlikte bir alayla gönderdi.[40] Aynı tarihte Hüsrev’in iki eski veziri Hürmüz’e “Türk kadının oğlu” der.[41] Bu yazarların hiçbiri kağanın adını vermez. Bu yüzden İran tahtında bir İstemi torunu bir varsayım olarak kalır.

İran mitolojisinde Ceyhun, İran ile Turan’ın, yani yerleşik dünya ile göçebe dünyanın sınırıydı. 560’tan itibaren Ceyhun, İran ile Göktürkler arasındaki sınırdı. Turan adı bu başlangıçtan yola çıkarak zamanla Türk halklarının yurdu anlamına geldi.[37] İstemi’nin Buhara’da, iç kaleye yerleştiği söylenir. Ordusunun büyük bölümünü bozkıra geri gönderdi.[42] Başka bir öneriye göre İstemi, en büyük oğlunu Eftalit topraklarının Göktürk yarısının başına şad olarak, merkezi Buhara olmak üzere oturttu. Bu oğul Menandros’taki Arsilas ile Abrui masalındaki Shir-i Kishvar’la özdeşleştirilir.[43] Aralarında Semerkant’ın da bulunduğu Soğd şehirleri Göktürk korumasına girdi.[44] İstemi, Hunlarla İranlılar arasındaki onlarca yıllık savaşların harap ettiği sulama kanallarının onarımını karşıladı.[45] Onarım büyük olasılıkla İstemi’nin de işine yaradı, çünkü refah içindeki bir Soğdiyana daha çok haraç ödüyordu. Buhara’nın güneydoğusundaki küçük bir bölge iki tarafa da düşmedi. Bu bölge sonradan iki tarafı çatışmaya sürükleyecekti.[44]

İran’a ipek elçilikleri (568)

Barış sekiz yıl sürdü. Sonra Soğd tüccar loncaları, Dicle kıyısındaki İran başkenti Ktesifon’a bir elçilik göndermek için İstemi’den izin istedi. Hüsrev’den imparatorluğu boyunca ticaret yapma hakkını isteyeceklerdi.[45] Menandros’ta, bir zamanlar Eftalitlerin, şimdi Göktürklerin tebaası olan Soğdlular, Menandros’un Med dediği İranlılara ham ipek satabilmek için krallarından İranlılara bir elçilik ister.[46] Soğdlular 550’li yıllarda genç kağanlık üzerinden Çin’den Konstantinopolis’e ipekböceği yumurtası kaçırmıştı. Batıya giden ipek ticaretindeki İran tekelinin neye değdiğini çok iyi biliyorlardı.[47] Bizanslı Theophanes yumurtaların hikâyesini başka türlü anlatır. Justinianos döneminde bir İranlı onları içi oyuk bir kamışın içinde Serlerin ülkesinden Konstantinopolis’e getirdi. Justinos daha sonra ipeğin nasıl yetiştirilip işlendiğini Göktürklere gösterdi ve onları hayrete düşürdü.[30]

İstemi gönülsüzce kabul etti ve Soğdlulardan bir heyet gönderdi. Hüsrev armağanları kabul etti ve malların tamamını adil bir fiyatla satın aldı. Sonra, tüccarlar ile kendi halkı onun kinle değil İran’ın çıkarı için davrandığını görsün diye malları açık sokakta yaktırdı.[48] Menandros bu ilk elçiliğin başı olarak Maniah’ı anar.[49] Satın almayı ve yakmayı Eftalit Katulf’un öğüdüne bağlar. Ona göre ipek elçilerin gözü önünde yakıldı.[50]

İstemi bu kez Göktürklerden oluşan ikinci bir heyet gönderdi. Hüsrev’in danışmanları ona, Yunanlıların ve İranlıların bozkır halklarına verdiği adla İskitlere güvenilmeyeceğini söyledi. Hüsrev heyetin bir kısmını bir ziyafette zehirletti. Kuzeylilerin sıcaktan öldüğü haberini yaydı. Birkaçı bağışlandı, herhalde efendilerine anlatabilsinler diye.[51] Menandros’ta elçilerden üç ya da dördü dışında hepsi yemeklerine katılan zehirle öldü ve sağ kalanlar gerçeği sezdi.[50] Menandros İstemi’yi, elçilerine yapılanı gayet iyi anlayan kurnaz ve zeki bir adam olarak niteler.[52] Ona göre İranlılarla Göktürkler arasındaki düşmanlık bundan sonra başladı.[52]

Olaya bozkırın öbür yanından da bakılabilir. Soğdluların İran’da satmak istediği ipek, Kuzey Çin’in iki rakip devleti Kuzey Zhou ile Kuzey Qi’nin tam o sırada Göktürklere ödediği ipekti. İkisi de yılda yüz bin top ödüyordu. İmparatorluğun Soğdluları Göktürk prenslerine, bu Çin haracının kazancını iki katına çıkarmanın bir yolunu önerdi: kullanılmayan fazlayı batıya taşıyacaklardı. Öyleyse Soğd ticaret ağının batıdaki bütün büyümesi Göktürk ipeğinden doğmuştur. Hüsrev’in yaktığı ateş bir abluka değil, sınır politikası da olabilir. Sasaniler ticareti sınır kentlerinde verdikleri izinlerle denetliyordu. Korumaları gereken kendi tüccar sınıfları da vardı. Eftalitlere karşı ortak zaferden sonra İran sarayı Göktürkleri her yoldan dizginlemeyi seçti. İşe, onların genişlemesinin en simgesel ürününü kullanmayı kibirle reddederek başladı ve bunu yaparken mallara el koymak gibi açık bir kışkırtmadan kaçındı.

İstemi ipek anlaşmazlığından, İran’ın Soğd mallarına da Göktürk elçilerine de kapalı olduğunu öğrendi. Maniah adlı bir Soğdlu başka bir yol açtı. Maniah itibarlı bir tüccar ve yabgunun dostuydu. Oğlu İstemi’nin yanında yetiştiriliyordu. İstemi’nin Soğd şehirlerindeki bağlantılarını kurmasına da yardım etmişti.[53] Menandros ona Soğdluların başı der.[52] Maniah bir elçiliği bizzat yönetmeyi önerdi: İran’a değil, İran’ın çevresinden dolaşarak. İdil’i aşan, Onogurların ve Bulgarların ülkelerinden geçen tehlikeli kuzey yolundan Konstantinopolis’e gidecekti.[53] Menandros’ta Maniah, İstemi’ye bunun yerine Romalılarla dostluk kurmasını ve ipeği onlara satmasını öğütledi, çünkü Romalılar ipeği her halktan daha çok kullanıyordu. Göktürk elçileriyle birlikte bizzat gitmeyi de önerdi. Yolu neredeyse bulutlara değen dağların üzerinden, ovalardan ve ormanlardan, bataklıklardan ve ırmaklardan ve sonunda Kafkasya’nın ötesinden geçti.[52] Romalılar ile İranlılar altı yüz yıldır düşmandı. İstemi bu gerekçeyle Maniah’ın planını kabul etti.[54]

Konstantinopolis’e elçilik

Menandros elçiliğin İstanbul Boğazı kıyısındaki Roma başkenti Konstantinopolis’e varışını Justinos’un saltanatının dördüncü yılının başına tarihler.[46] O yıl Kasım 568’de başladı. Maniah, 568 yazında, Buhara’dan en az sekiz yıl sonra Konstantinopolis’e varmış olabilir.[55] İmparator II. Justinos onu sıcak karşıladı.[55] Maniah armağan olarak ipek ve İstemi adına bir mektup getirdi. Menandros mektubun İskit harfleriyle yazıldığını söyler. İmparator onu bir tercüman aracılığıyla kendisine okuttu.[52] Bu yazı Eski Türk runları olabilir.[55]

İmparator elçileri sıkı sıkıya sorguladı. Menandros soruları korudu.[52] Eftalitlerin bütün gücünü ele geçirmişler miydi? Tamamen. Eftalitler köylerde mi, şehirlerde mi yaşıyordu? Şehirlerde. İmparator, öyleyse bütün o şehirlerin efendisi olduklarını söyledi. Gerçekten de öyleydi. Ya Avarlar, Göktürklerin tebaası mıydı? Bazıları hâlâ itaat ediyordu. Kaçanlar yirmi bin kadardı.[56] Ardından elçiler egemenlikleri altındaki bütün halkları tek tek saydılar ve hem saldırı hem savunma için bir ittifak önerdiler. Roma topraklarını sıkıştıran her düşmanı ezmeyi teklif ettiler. Yalan söylüyorlarsa kendilerine ve İstemi’ye lanet dileyerek elleri kalkık ant içtiler.[57] Menandros’a göre Göktürkler ile Romalılar dost oldu.[57]

Araştırmacılar bu konuşmadan Roma ile ittifakın üç nedenini çıkarır.[58] Bunlar ticaret, İran’la anlaşmazlık ve Avarlardı. Avarlar, Rouranların çöküşünden kaçan yirmi bin kişiydi. Göktürkler onları bozkır boyunca kovalamıştı ve Konstantinopolis az önce onlara koruma sözü vermişti.[58] Bir ittifak imparatoru onlardan elini çekmeye zorlayacaktı. Avarlar saldırırsa Göktürkleri de ona yardım etmekle yükümlü kılacaktı ve Göktürkler bunu seve seve yapardı. Bu araştırmacılar ittifakı reelpolitik, Göktürkleri de her hâlükârda pragmatist sayar.[58] Bizanslı Theophanes Avar maddesini Roma tarafından kaydeder. Tanais’in, yani Don ırmağının ötesindeki, İranlıların Kermikhion dediği Göktürkler Justinos’a elçiler ve armağanlar gönderdi. Avarları kabul etmemesini istediler.[59] Avarlar daha sonra Orta Tuna’daki Pannonia’da toprak ve barış istedi. Justinos, Göktürklere verdiği söz yüzünden onları geri çevirdi.[59]

Menandros, İstemi’nin Avarlar hakkında söylediği sözleri korur. İstemi bu sözleri Avarların kaçışını ve giderken Göktürk topraklarına verdikleri zararı öğrendiğinde söylemişti. Avarlar, dedi, Göktürk kılıçlarından havada kaçacak kuşlar değildi, denizin dalgaları altında kaybolacak balıklar da değildi. Yeryüzünde dolaşıyorlardı. Eftalit savaşı bitince üzerlerine saldıracaktı ve onun kuvvetlerinden kaçamayacaklardı.[60] Menandros’a göre İstemi bu böbürlenmeyle Eftalitlere karşı savaşı sürdürdü.[60] Bizans tarihçisi Theophylaktos Simokattes, Göktürklerin imparator Maurikios’a yazdığı bir mektubu aktarır. Mektupta bir kağan Eftalitleri fetheder ve sonra Stembischagan’ı müttefik edinerek Avarları köleleştirir.[61]

Zemarkhos’un Roma elçiliği

Justinos, Maniah ile birlikte Zemarkhos’u geri gönderdi. Zemarkhos, güney Anadolu’daki Kilikya’dan gelen ve o sırada Doğu şehirlerinin komutanı olan biriydi. Karşılık elçiliği Ağustos 569 başında, Justinos’un dördüncü yılının sonunda Konstantinopolis’ten ayrıldı.[57] Daha eski bir hesap yola çıkışı Ağustos 568’e koyar.[62] Romalılar Soğdiyana’ya ulaştığında Göktürk tüccarlar hemen gelip onlara demir önerdi. Bu teklif, Göktürklerin bol madeni olduğunun ve bunları işlemeyi bildiklerinin bir gösterisi olabilir.[62] Menandros’un kendi sözleri daha ihtiyatlıdır. Teklifin onların demir madenleri olduğunu göstermeye yönelik olduğunu düşünür ve aralarında demirin zor bulunduğunun söylendiğini ekler.[63] Başkaları bu sahnede bir kuşak sonraki Altay demircilerini ve Bumin’in savaşını finanse eden demir ticaretini görür.[62]

İstemi elçiliği, Menandros’un Ektag diye andığı ve Altın Dağ diye açıkladığı bir dağda kabul etti.[64] Sözcüğün Ak Dağ anlamına gelmesi gerekir. Bunun Göktürklerin altın dağı ve yabgunun kendi merkezi olan Altay mı, yoksa Tanrı Dağlarında bir yükselti mi olduğu kesinleşmemiştir.[65] Bir yazar ordugâhı, Tanrı Dağlarında Kuça’nın kuzeyindeki bir dağa yerleştirir.[66] Zemarkhos onu bir çadırda, tek bir atın çekebildiği iki tekerlekli altın bir tahtın üzerinde buldu.[67] İmparatorun mesajını iletti.[64] Menandros bu mesajı korumuştur.[64]

Ey bunca halkın hükümdarı! Yüce imparatorumuz bu haberi benim aracılığımla sana gönderiyor. Talih her zaman yanında olsun. Dostumuz olan ve Roma devletine iyilik dileyen sen, başarıyla sarhoş ol. Düşmanlarını her zaman yen. Dostluğun yasalarını yıkabilecek olan haset bizden uzak dursun. Göktürklerin boyları ve Göktürklerin tebaası benim dostlarımdır. Sen de bizim için aynısını düşün.[68]

Menander Protector

Menandros’un Yunancasında imparator, Romalılardan hoşnut olduğu ve onlara dost olduğu için İstemi’nin talihinin her zaman uygun ve iyi olmasını diler. Ayrıca düşmanlarını yenip ganimetlerini almasını diler.[64]

İstemi aynı biçimde karşılık verdi ve Romalılara neredeyse kardeş gibi davrandı. Anlaşma içkiyle mühürlendi.[68] Günün geri kalanında renkli işlemeli ipeklerle donatılmış aynı çadırda ziyafet çektiler. Üzümden sıkılmamış bir şarap içtiler, çünkü o ülkede asma yetişmez.[4] Bunun ne olduğu bilinmiyor. Kımız, bira, bal şarabı ve pirinç şarabı önerilmiştir.[65] Büyük olasılıkla bozkırın mayalanmış kısrak sütü olan kımızdı. İstemi Romalıları iki kez daha, her biri ipek ve altınla donatılmış başka çadırlarda kabul etti.[68] Çeşitli biçimlerde figürlerle süslü ikinci çadırda som altından bir sedirin üzerinde oturuyordu. Üçüncüsünde ahşap direkler altınla kaplanmıştı ve altın bir sedir dört altın tavus kuşunun üzerinde duruyordu. Önünde, Roma işinden hiç de aşağı kalmayan gümüş tabaklar, sepetler ve gümüş hayvan figürleriyle yüklü arabalar vardı.[69][70] Bazıları, eski klişenin uygarlıktan yoksun göçebeler dediği bir halk için bir Roma diplomatının bunu söylemesini dikkat çekici bulur.

Sonra İstemi Zemarkhos’u savaşa götürdü. Zemarkhos’u ve adamlarından yirmisini kendisiyle birlikte İran ülkesine bir sefere katılmaya çağırdı. Bu sefer bir fetihten çok bir yağma akınıydı. Güney Kazakistan’daki bugünkü Taraz olan Talas’ta bir İran elçisi de hazır bulunuyordu.[71] Menandros’ta Zemarkhos yirmi hizmetkâr ve yoldaşla gitti. Öbür Romalılar Kholiatai ülkesinde beklemek üzere geri gönderildi.[69] İstemi Zemarkhos’un bizzat kendisine, Menandros’un Kherkhir dediği halktan savaş esiri bir kadın köle verdi.[69] Onlar Kırgızlar sayar.[72]

Yemekte İstemi Romalıyı İranlının üstüne oturttu ve İran’ı haksızlıklarla suçladı. İranlı sözünü yarıda kesip kendi suçlamalarını sıraladı. Bu görgüsüzlük yabgunun saldırı kararını pekiştirdi.[71] Menandros’ta İran elçisi sofrada susma geleneğini hiçe saydı. Suçlamalara öyle hararetle karşılık verdi ki orada bulunanlar öfkesine şaştı. Bunun üzerine İstemi İran’a karşı sefere hazırlandı.[73] Maniah bu arada ölmüştü. Ölümünün nedeni kayıtlı değildir. İstemi Zemarkhos’u, yabgudan şimdiden bir unvan almış olan Maniah’ın oğluyla birlikte ülkesine gönderdi. Göktürk andını imparatora götürmesi için Tagma adlı bir tarkanı da yolladı.[71] Menandros rütbe sırasını verir. Unvanı Tarkan olan Tagma yeni elçiliğin başındaydı. Henüz çok genç olan Maniah’ın oğlu babasının rütbesini devralmıştı ve ondan hemen sonra geliyordu.[74]

Yolda, Kafkasya’nın kuzeyinde, dağlar ile İdil deltası arasındaki Kuban ülkesinde dört bin İranlı pusuya yatmıştı. Zemarkhos’u yakalayıp Ktesifon’a götürmek ve ittifakı son anda bozmak istiyorlardı.[75] Göktürklere bağlı Alanlar ve Göktürk egemenliği altındaki adı bilinmeyen bir Hun halkı elçiliği güvenle geçirdi. Elçilik Konstantinopolis’e ulaştı.[75] Menandros’ta uyarı, beyi oradaki İstemi egemenliğini ayakta tutan Ugurlardan geldi. Dört bin İranlı Kophen ırmağında pusuya yatmıştı. Ugur beyi elçiliğe çöl için su tulumları verdi.[76] Alan ülkesinde hükümdar Sarodios, İranlıların Suania’da, Mindimianoi üzerinden geçen yolda pusuda beklediğini haber verdi. Darene yolunu öğütledi. Zemarkhos ipek yüklü on hamalı tuzak olarak Mindimian yolundan gönderdi. Kendisi Darene üzerinden Apsilia’ya ve Karadeniz’e gitti, gemiyle Phasis’e ve Trapezus’a geçti ve devlet postasının atlarıyla imparatora ulaştı.[77] Theophylaktos, İran ile savaşın patlak verdiği sırada Romalıların şikâyetleri arasında, İranlıların ilk Göktürk elçiliğini ülkelerinden geçerken öldürtmek için Alanlara rüşvet vermeye çalıştığını sayar.[78]

Aynı yılların Süryanice yazan kilise tarihçisi Efesli Yuhanna, elçiliği elçilerin dönüşlerinde anlattığı gibi aktarır.[79] Onun anlatımında elçilik Justinos’un yedinci yılında yola çıktı ve Göktürklere ulaşmadan önce bir yıl yol aldı.[80] Elçiliği kabul eden kral birkaç kraldan biriydi, çünkü Göktürklerin daha içeride sekiz başka beyi vardı.[80] Kral Romalıları görünce ağladı. İki saat boyunca konuşmadı.[81] Sonra açıkladı. Halkının eskiden beri gelen bir geleneği vardı: Roma elçileri ülkelerine girdiğinde bütün dünya yok olacak ve bütün krallıkları sona erecekti.[82] Altın, gümüş, inci ve giysilerden oluşan armağanları kabul etti. Bunlara büyük bir kralın armağanları dedi.[82] Hükümdarlık merkezinde İran elçileri vardı. Romalılara, İranlıların dediği gibi Roma imparatorunun İran kralının kölesi olup olmadığını ve ona haraç ödeyip ödemediğini sordu.[82] Zemarkhos buna Traianus ile cevap verdi. İranlılar, Traianus’un İran topraklarındaki heykelinin önünden atla geçmekten hâlâ korkuyordu. İranlılar çağrıldı. Bunu kabul ettiler ve kral onları öfkeyle gönderdi.[83] Yuhanna’nın eklediğine göre Hüsrev heykeli devirtti. Hüsrev, Roma’nın bu halkları kendisine karşı kışkırttığından kuşkulandı, üstelik Göktürklerin kralı Roma elçilerine bu kadar büyük onur göstermişti.[84] Yuhanna kralın adını vermez. Menandros’un aynı elçilik hakkındaki anlatımı onu İstemi yapar.

Sonraki elçilikler ve İran ile savaş

Menandros’ta Göktürkler, Justinos’un İran’la savaşa girmesinin en güçlü nedeniydi. Med ülkesine girip onu yakıp yıkmışlardı. Ortak düşmanı yok etmek için kendilerine katılmasını istemek üzere Justinos’a elçi gönderdiler.[85] Efesli Yuhanna, Persarmenilerin Roma’ya teslim olmasından sonra, Göktürklere gönderilen elçilikleri savaşın ikinci nedeni olarak verir.[86] Hüsrev, Yukarı Mezopotamya’daki Roma sınır kalesi Dara’yı aldıktan sonra, gelin gibi süslenmiş iki bin tutsak Hristiyan kızı, hizmetlerini satın almak istediği, ülkesinin içindeki barbarlara armağan olarak gönderdi. Yazma nüshada bu barbarların adı kaybolmuştur. Yayıncısı bu adı Yuhanna’nın Zemarkhos bölümünden “Türkler” olarak tamamlar.[87] Kızlar yolda bir ırmakta kendilerini boğdu.[88]

Bir hesaba göre 576’dan önce İstemi’nin merkezine beş Roma elçiliği daha gitti ve her biri yolda İranlı düzensiz birliklerin pususuna düştü.[75] Menandros, Göktürklerin kendileriyle birlikte Konstantinopolis’e geldiği elçilerin adlarını verir: Anankastes, Eutykhios, iki kez gitmiş olan Valentinos, Herodianos ve Kilikyalı Paulos. Ne tarihlerini ne de sıralarını verir.[89] 575 ve 576 yıllarında, bu elçiliklerle farklı zamanlarda gelmiş yüz altı kadar Göktürk Konstantinopolis’te oturuyordu.[89] Bunların çoğu büyük olasılıkla daimî bir elçilik heyeti değil, tüccardı.[62] Menandros’ta ittifak İstemi’nin ölümünden kısa süre sonra, Göktürkler Bosporos’u alıp Roma’ya karşı açık savaşa yöneldiğinde bozuldu.[2] İttifakın bu anlaşmazlıktan sağ çıktığını savunanlar da vardır.[90] İttifakı 627’de İstemi’nin soyundan gelen Tong Yabgu yeniledi, o sırada imparator Herakleios ile bugünkü Tbilisi olan Tiflis’in surları önünde buluştu. Bu yılların İdil’den Kırım’a uzanan bütün batı atılımı, Göktürklerin Avrupa’ya yayılışıdır.

Ölümü

Roma elçisi Valentinos, Tiberios’un Caesar olarak ikinci yılında, Aralık 575 ile Aralık 576 arasında, Tiberios’un yükselişini Göktürk hükümdarlarına bildirmek için Konstantinopolis’ten ayrıldı.[91] İstemi’nin oğlu Turxanthos’un ordugâhına geldi ve onu büyük bir keder içinde buldu: “Babam Silziboulos kısa süre önce öldü.”[92] 576 tarihi bu pasaja dayanır. Ölümünün biçimi kayıtlı değildir. İstemi o sırada, batının başında geçen yirmi üç yılın ardından, ellili yaşlarının sonundaydı.

Turxanthos, Romalılara ölüler için Göktürk geleneğine uymalarını ve yüzlerini hançerle yarmalarını söyledi. Valentinos ile yanındakiler yanaklarını kestiler.[92] Sui Shu aynı töreni anlatır. Akrabalar sığır ve at kurban eder, ölünün çadırının çevresinde yedi kez ağıt yakarak dolaşır. Kan ile gözyaşı birbirine karışana dek yüzlerini bıçakla keserler.[25] Yas günlerinden birinde dört bağlı Hun tutsağı ölünün atlarıyla birlikte dışarı çıkarıldı ve onlara İstemi’ye gidip ona ne kadar büyük … söylemeleri buyruldu. Parça burada kesilir.[93] Menandros, ölüler için yapılan törenlerin Göktürkçe adını dogia olarak verir.[2] 732 yazıtı iki kurucunun cenazesinde yas tutanları sayar: gün doğusundan Bökli ve Çölgil, bir de Çinliler, Tibetliler, Avarlar, Romalılar, Kırgızlar, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ ve Tatabı.[94] Avarlar ile Romalılar için okunan sözcükler başka biçimde de bölünebilir.[95] Bu durumda par sözcüğü Orta İrancadaki pahr ile açıklanan İran, apa urum sözcükleri de Bizans anlamında Büyük Roma olur. Böylece listede Avar kalmaz.[95]

Yerine yabgu olarak oğlu Tarduş geçti. Xin Tang Shu baba oğul bağını anar ve oğula iki unvanını da verir: Datou Kağan ve Bujia Kağan.[7] Menandros’ta Turxanthos, Valentinos’u Ektel adlı bir dağda oturan kardeşi Tardu’ya gönderdi.[2] Batının merkezi Altay’dan bugünkü Kırgızistan’da, Çu ırmağı kıyısındaki Suyab’a taşındı.[96] Yüzyıl bitmeden Tarduş, babasının uyduğu tek kuralı bozacaktı: Altay’ın doğusunda kağanın işlerine karışacaktı.[97]

Adları ve rütbesi

Zhou Shu ile Sui Shu’nun Göktürk bölümleri onun adını hiç anmaz.[3] Xin Tang Shu ise onu Batı Göktürkleri bölümünün başında adıyla anar: İkinci oğul 室點蜜 idi, ona 瑟帝米 da denirdi.[7] İki Tang tarihinin eskisi olan Jiu Tang Shu 室點密 yazar ve ona 室點密可汗, İstemi Kağan der.[9] Sesteş 密 ile yazılan bu biçim, modern literatürde genellikle basılan biçimdir. 732 tarihli runik yazıt adı kurucu çiftin ikinci adı olarak yazar.[94] Ad çoğu neşirde İstemi diye, bir bilgince ise Çince Shidianmi biçimine dayanılarak İştemi diye okunur.[98] Menandros özdeyiş parçalarında ve ölümü üzerine tutulan yasın anlatısında Silziboulos yazar. Elçilik parçalarında ise Sizaboulos yazar. Eski neşirlerin ve eski literatürün orada bastığı Dizaboulos biçimini eleştirel metin okumaz.[99][29] Modern araştırma bu biçimi onun adının değil, unvanının, yani Sır Yabgu’nun Yunanca bir aktarımı olarak anlar. Hiçbir kaynak bunu söylemese de denklik genel kabul görür. Menandros’un kendisi ona Göktürklerin kralı ve önderi, bir yerde de Chagan der.[100] Sonraki iki ad da onun adı olabilir: Taberî’deki Sincibu Kağan ile Theophylaktos Simokattes’teki Stembischagan.[101] Üçüncü ad, Buhara Tarihi’nde Abrui’ye karşı oğlunu gönderen, Biyaghu lakaplı Türk beyi Qara Jurin’dir. Biyaghu yabghu, bey de İstemi olabilir, masalı ele alan yazının ortaya koyduğu gibi.[29] İstemi adı, ağabeyininki gibi, açıkça Türkçe değildir. Bu soru bütünüyle Aşina hanedanının adları sorusuna aittir.

Denis Sinor, Silziboulos’un İstemi ile özdeş olduğunu kabul etmez.[102] Ona göre Yunanca ad için yeterli bir açıklama getirilmemiştir. Özdeşlik, Maniah’ın elçiliği sırasında İstemi’nin batıda komuta etmesinden başka bir şeye dayanmaz. İki adın sesi arasındaki fark kapatılamaz.[103] Silziboulos’un dört hükümdar arasında en yüksek güce sahip olduğu yolundaki Maniah’ın sözünü diplomatik bir abartı sayar. Silziboulos’un kendisini ise sekiz beyden biri olan küçük bir önder sayar. Bu onur oğlu Turxanthos’a geçmiştir.[103] Çin tarihleri, diye ekler, İstemi’ye Tarduş’tan başka bir oğul vermez. 576’da batıda zaten kağan olan Tarduş babasının cenazesine kesinlikle gelirdi.[104] Sinor, Turxanthos ile Tardu kardeşse, Yunanca sözcüğün genellikle böyle karşılandığı gibi, özdeşliğin kendiliğinden çıkacağını kabul eder.[105]

Buna karşı kaynakların gösterdiği durur. Silziboulos yalnızca Maniah’ın iddiasından tanınmaz. Zemarkhos onu ipek ve altınla donatılmış çadırlarda altın bir tahtın üzerinde gördü. Zemarkhos onunla birlikte İran sınırına doğru yola çıktı. Dönüş yolunda onun yetkisiyle yöneten bir Ugur beyiyle karşılaştı.[106] Tang tarihleri batı soyunu Tuwu’dan İstemi üzerinden Tarduş’a götürür.[7] Menandros bu yıllarda Göktürk hükümdarlık merkezinde birinci rütbeden tek bir hükümdar gösterir. Tang tarihleri batıda tek bir hükümdar gösterir. İkisi de ikincisini anmaz. Tarihler denkliğe karşı bir şey söylemez. Çin tarihleri İstemi’nin ölümü için de Tarduş’un tahta çıkışı için de yıl vermez. Bu yüzden 576’daki bir cenaze konusundaki suskunlukları hiçbir şeyi kanıtlamaz. İstemi’nin ölümü için 576 yılı yalnızca Silziboulos’a ilişkin pasaja dayanır. İkinci bir oğul konusundaki suskunlukları da bir engel değildir. Xin Tang Shu kağan olan oğlu anar. Onun tek oğul olduğunu söylemez. Menandros Tardu’nun cenazeye gelip gelmediğini söylemez. Turxanthos’un törenler bitince Valentinos’u Ektel dağındaki Tardu’ya gönderdiğini söyler.[2] Tardu’nun gelmiş olması gerektiği bir varsayımdır. Seslerin farkı, Sinor’un kendi sözüyle yeterli bir açıklaması bulunmayan bir Yunanca biçime göre ölçülür.[107] Silziboulos Sır Yabgu unvanını aktarıyorsa İstemi adına bir benzerlik beklenmez. Turxanthos ile Tardu kardeşti ve Sinor’un kendi kabulüne göre denklik bundan çıkar. Sinor’un gerekçelerinden hiçbiri bir kaynağın sözüne dayanmaz: her biri bir suskunluk, bir varsayım ya da seslerin karşılaştırmasıdır. Onlara karşı Menandros’un Silziboulos’un hükümdarlık merkezine ilişkin anlatımı ve Tang tarihlerindeki tek batı hükümdarı durur. Hiçbir kaynak söylemese de denklik bu yüzden ayakta kalır.

Kaynaklar ona, bazı modern araştırmacıların verdiğinden daha yüksek bir rütbe verir. Kül Tegin yazıtı ona kağan der.[94] Jiu Tang Shu, onun kendini kağan ilan ettiğini söyler.[9] Menandros’taki elçiler imparator II. Justinos’a Göktürklerin dört beyliği olduğunu, ama bütün halk üzerindeki gücün yalnızca İstemi’de bulunduğunu söyledi.[52] Bazı araştırmacılar ona yabgu der. Batı komutasını doğudaki merkeze bağlı bir makam olarak ele alır.[6] O zaman İstemi, yükseltilmiş bir yabgu olan Sır Yabgu unvanını taşıyordu: bir boy beyinin üstünde, bir kağanın altında ve Bumin’den sonra devletin ikinci adamı.[6] Yazıtlar da aynı biçimde açıklanır. Yazıtlar ona kağanlık unvanını sonradan verdi, çünkü iki kardeşin torunları da batı hükümdarının fiilen sahip olduğu özerkliği meşrulaştırmak istiyordu.[68] Başkaları devletin kuruluşundan itibaren iki kağan görür: biri kuzeydoğu Moğolistan’dan hüküm sürer, ötekisi batıda eş kağandır.[16] 553’ten itibaren İstemi kendi yetkisiyle hareket etti. Moğol bozkırındaki kağanların merkezi Ötüken’de oturan hiçbir kağan onu durdurmaya kalkışmadı.

Değerlendirme

İstemi yirmi üç yılda Göktürklerin topraklarını iki katına çıkardı, Orta Asya’yı, Kafkasya’yı ve Doğu Avrupa’nın bir köşesini Aşinalara bağladı. İran ile birlikte Eftalitleri yıktı, sonra da onları bünyesine aldı. Hüsrev ile bir anlaşma yaptı ve ona bir kızını verdi. Anlaşma değersiz çıkınca vakit kaybetmeden Hüsrev’e karşı Roma ile ittifak kurdu. Orta Asya’nın büyük bölümü hâlâ Türkistan, yani Türklerin ülkesi diye anılır. Bunun temelini İstemi attı. Bu olgu pek az kabul görmüştür.[108] Göktürkler döneminde Soğdiyana’nın tarımı, zanaatları ve ticareti onlarca yıllık savaşın ardından yeniden canlandı. İstemi’nin mirası siyasi olduğu kadar ekonomik ve kültürel de oldu.[97] Kimileri onu bütün Göktürk fatihlerinin en büyüğü sayar.[109]

Tang tarihleri batı hanedanını ona dayandırır. Jiu Tang Shu’da onun soyu On Boy’u kuşaktan kuşağa yönetir. Bir Tang elçisinin 632’de kağan yaptığı Aşina Mishe, beşinci kuşakta ondan gelir.[9] Xin Tang Shu Aşina Helu’yu da beşinci kuşaktan torunları arasında sayar.[7] Göktürklerin kendi yargısı daha eski ve daha kısadır. 732 tarihli yazıt bir değil iki kurucu anar ve ikisine tek bir unvan verir.[94] Yazıt, ikisinin dünyanın dört bucağına ordular sürdüğünü söyler. İkisi halklarını doğuda Kadırkan ormanına, batıda Demir Kapı’ya kadar yerleştirdi.[94] Ölümünden bir buçuk yüzyıl sonra ağabeyinin torunları onun adını hâlâ kurucunun adının yanına kazıyordu.[94]

Notlar

  1. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c d e f Menander Protector; Blockley 1985, p. 179
  3. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, p. 119–121
  5. ^ Kül Tegin inscription; Orkun 1994, p. 28–29
  6. ^ a b c Yavuz 2025, p. 249
  7. ^ a b c d e f g Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  8. ^ Yavuz 2025, p. 261
  9. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  10. ^ a b Chavannes 1903, p. 219
  11. ^ Yavuz 2025, p. 260
  12. ^ Yavuz 2025, p. 260–261
  13. ^ a b Yavuz 2025, p. 261–262
  14. ^ a b c Yavuz 2025, p. 265–266
  15. ^ Yavuz 2025, p. 266
  16. ^ a b von Gabain 2025, p. 109
  17. ^ Yavuz 2025, p. 269–270
  18. ^ Yavuz 2025, p. 270
  19. ^ a b Yavuz 2025, p. 270–271
  20. ^ Yavuz 2025, p. 271
  21. ^ a b Yavuz 2025, p. 272
  22. ^ Yavuz 2025, p. 272–273
  23. ^ Yavuz 2025, p. 273
  24. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  25. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  26. ^ Sinor 1990, p. 298
  27. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  28. ^ Chavannes 1903, p. 226–229
  29. ^ a b c Markwart 1938, p. 147
  30. ^ a b Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271
  31. ^ a b Yavuz 2025, p. 278–279
  32. ^ a b Yavuz 2025, p. 275
  33. ^ Yavuz 2025, p. 275–276
  34. ^ a b c Yavuz 2025, p. 278
  35. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 159–160
  36. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 160
  37. ^ a b Yavuz 2025, p. 279
  38. ^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 14
  39. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
  40. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 611
  41. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 639–640
  42. ^ Yavuz 2025, p. 273–274
  43. ^ Markwart 1938, p. 148–150
  44. ^ a b Yavuz 2025, p. 274
  45. ^ a b Yavuz 2025, p. 280
  46. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, p. 111
  47. ^ Yavuz 2025, p. 281
  48. ^ Yavuz 2025, p. 282
  49. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 111–113
  50. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, p. 113
  51. ^ Yavuz 2025, p. 283
  52. ^ a b c d e f g Menander Protector; Blockley 1985, p. 115
  53. ^ a b Yavuz 2025, p. 284
  54. ^ Yavuz 2025, p. 284–285
  55. ^ a b c Yavuz 2025, p. 285
  56. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 115–117
  57. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, p. 117
  58. ^ a b c Yavuz 2025, p. 289
  59. ^ a b Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270
  60. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, p. 47
  61. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188
  62. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 290
  63. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 117–119
  64. ^ a b c d Menander Protector; Blockley 1985, p. 119
  65. ^ a b Blockley 1985, p. 264
  66. ^ Ögel 2000, p. 271
  67. ^ Ögel 2000, p. 271–273
  68. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 291
  69. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, p. 121
  70. ^ Ögel 2000, p. 272–273
  71. ^ a b c Yavuz 2025, p. 292
  72. ^ Blockley 1985, p. 265
  73. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 121–123
  74. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 123
  75. ^ a b c Yavuz 2025, p. 293
  76. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 125
  77. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 55–56
  78. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 86
  79. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 428
  80. ^ a b John of Ephesus; Smith 1860, p. 425
  81. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 425–426
  82. ^ a b c John of Ephesus; Smith 1860, p. 426
  83. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 426–427
  84. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 427–428
  85. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 147
  86. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 424–425
  87. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 387–388
  88. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 389–390
  89. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, p. 171
  90. ^ Yavuz 2025, p. 321
  91. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 171–173
  92. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, p. 177
  93. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 177–179
  94. ^ a b c d e f Kül Tegin inscription
  95. ^ a b Ercilasun 1990, p. 36–37
  96. ^ Yavuz 2025, p. 313
  97. ^ a b Yavuz 2025, p. 294
  98. ^ Ercilasun 1990, p. 35
  99. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 46,112,172
  100. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 47, 111, 119
  101. ^ Chavannes 1903, p. 226–229, 249
  102. ^ Sinor 1990, p. 303–305
  103. ^ a b Sinor 1990, p. 303,305
  104. ^ Sinor 1990, p. 305
  105. ^ Sinor 1990, p. 304–305
  106. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 119–125
  107. ^ Sinor 1990, p. 303
  108. ^ Yavuz 2025, p. 293–294
  109. ^ Yavuz 2025, p. 259

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
  • R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Annemarie von Gabain, Eski Türk Edebiyatı (2025)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Ahmet Bican Ercilasun, Köl Tigin Yazıtı Bir Nutuk Metni midir? (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler108

Kişiler
Arsilas · Ashina Helu · Askel · Bagha Shad · Bahram Chobin · Bilge Khan · Bochan · Bumin Khan · Hormizd IV · Issik Khan · Justin II · Katulph · Kayen · Khosrow I · Maniakh · Mukan Khan · Nadulu Shad · Shegui Khan · Tagma Tarkhan · Tardush · Taspar Khan · Türk-shad · Tuwu · Valentinos · Zemarchos
Devletler
Byzantium · First Göktürk Khaganate · Sasanian Persia · Western Göktürk Khaganate
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk–Persian war, 588–589 · Kapgan's western war, 709–713 · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563 · The Göktürk–Rouran Wars · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict · The Turkic War of Independence
Muharebeler ve olaylar
Abrui and Shir-i Kishvar · Battle of Bukhara · Embassy of Valentinos (576) · Flight of the Avars (557) · Funeral of Istemi (576) · Göktürk Succession Crisis (581) · Istemi's campaign against Persia, 569 · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · Siege of Bosporos, 576 · The embassies to Ctesiphon, 568 · The embassy of Zemarchos, 569 · The Göktürk–Byzantine alliance · The khan's letter to Maurice
Yerler
Balanjar · Derbent · Dzungaria · Ektag · Gate of Sul · Gurgan · Ikar · Oxus · Sanmi Mountain · Sogdiana · Tarim Basin · Volga
Halklar
Hephthalites · History of the Turkic peoples · Kurykan · Ogurs · Sogdians · The Great Empires of the Steppe · Tiele · Turkic Tribes in Europe
Soylar
Ashina
Kurumlar ve Unvanlar
Baghatur · Buyruk · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Göktürk Ironworking · Khan (Khagan) · The Göktürk Oath · Töre · Toy · Trade Routes of the Steppe · Wagons of the Steppe Peoples · Wood and Woodworking · Yabgu
Dinler
Ancestor Cult · Burial and the balbal · Dochia · Following in Death · Göktürk Face-Cutting · Tengrism
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia · Kumys · Millet Beer
Gelenekler ve eğlenceler
Seating at the Feast · The Göktürk Feast
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Kül Tegin inscription · Menander Protector · Old Tibetan report on the northern kings · Ongi inscription · Procopius · Sebeos · Sui Shu (Book of Sui) · Tabari · Theophylact Simocatta
Tartışmalar
The origin of the Avars · The origin of the Old Turkic script · Turkic-Sogdian Synthesis

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Istemi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/istemi/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026