576’da Romalı elçi Valentinos, imparatorluk muhafızlarından biri olarak Caesar Tiberius adına batı Göktürklerine gitti.[1] Tiberius’un Caesar rütbesine yükseltildiğini duyuracaktı. İran’a karşı ittifakın onaylanmasını da sağlayacaktı.[1] Karşılaştığı ilk Göktürk önderi Turxanthos, onu bir sitem konuşmasıyla karşıladı. Turxanthos babası İstemi’nin yasını tutuyordu.[1] Elçiler Göktürklerin yanındayken bir Göktürk ordusu, Kırım’daki Roma kenti Bosporos’u aldı.[2] Anlatıyı Menandros korumuştur. Onu, elçilerin alıkonulup alaya alınması ve geri gönderilmesiyle bitirir.[2]

Görev

Menandros elçiliği, Tiberius’un Caesar olarak ikinci yılına, az önce anlattığı Hüsrev’le görüşmelerden kısa süre öncesine tarihler.[1] Bu yıl 7 Aralık 575’ten 7 Aralık 576’ya kadar sürdü. Hüsrev’le görüşmeler 576 baharına düştüğü için Valentinos kışın yola çıktı.[3] Göktürklerden, Zemarkhos geldiğinde İstemi ile II. Justinus’un yaptığı antlaşmayı onaylamalarını isteyecekti. Bu antlaşmaya göre Romalıların dostu Göktürklerin de dostuydu, düşmanları da aynıydı.[1] Roma İran’la savaştığı için onlardan, İranlılara uygun zamanda saldırmalarını da isteyecekti.[1]

Yanına, uzun süredir Konstantinopolis’te yaşayan 106 Göktürk aldı.[1] Bunlar daha önceki elçiliklerle gelmişti. Kimi Anankhast ile, kimi Eutychius ile, kimi de Göktürklere iki kez gitmiş olan Valentinos’un kendisiyle gelmişti. Bazıları Herodianos ve Kilikyalı Paulos ile gelmişti.[1] Menandros hepsinin neden birlikte ayrıldığını söylemez.[4]

Yol

Valentinos hızlı ticaret gemileriyle Sinope üzerinden Kırım’ın batı kıyısındaki Kherson’a gitti.[1] Apatura ile Phouloi’nin yanından geçti ve Kırım dağlarını güneyinde bıraktı. Pasajın Yunancası bozuk olduğundan güzergâh kesin olarak izlenemez.[1][4] Elçiler, bataklık suyuyla kaplı ovalardan, sazlıklardan, çalılıklardan ve bataklıklardan geçerek ata bindi.[1] Oradaki İskitlere, Anagay’ın, yani Utigurların önderinin atamasıyla hükmeden Akkagas adlı bir kadının topraklarını geçtiler.[1] Sonunda Turxanthos’un savaş ordugâhına vardılar.[1]

Menandros, Göktürklerin hükümdarının ülkeyi sekiz parçaya böldüğünü ekler. En üst hükümdarın adı Arsilas idi.[1] Arsilas’ı okurlar iki biçimde anlar: ya yüce hükümdar ya da önderlerin yalnızca en yaşlısı.[5] Turxanthos büyük olasılıkla bir ad değil, kağanınkinden aşağıda bir rütbeydi: Türk Şad.[5] O, İstemi’nin sekiz parçadan birini yöneten oğlu olabilir.[6] Ya da Tarduş’un bir kademe altında, vali olarak durur.[7]

Turxanthos’un ordugâhında

Turxanthos on parmağını ağzına soktu ve bunların on dil kullanan ve hepsiyle yalan söyleyen Romalılar olmadığını sordu.[1] Romalılar, dedi, bir kendisini bir de kölelerini, Uarkhonitai’yi, yani Avarları aldatıyordu.[1] “Yalan söylemek bir Türk’e yabancı ve uzaktır” dedi ve elçileri hemen öldürmekle tehdit etti.[1] İmparatorun kendisine dostluktan söz ederken Göktürklerin kaçak kölesi Avarlarla antlaşma yaptığını ileri sürdü.[1]

Romalıların onun elçilerini neden Kafkasya üzerinden Bizans’a götürdüğünü, sanki başka yol yokmuş gibi, sordu.[1] Dinyeper’in, Tuna’nın ve Hebros’un nereden aktığını ve Avarların Roma topraklarına nereden geçtiğini çok iyi bildiğini söyledi.[1] Alanları ve Unigurları gösterdi. Bunlar güçlerine güvenerek Göktürklere karşı durmuştu, şimdi onların kölelerinden sayılıyordu. İki halkın boyun eğdirilmesi bu sözlerden bilinir.[1] Menandros ona övünmeyi seven kibirli bir adam der.[1]

Valentinos, elçilerin öldürülmesinin hiç yapılmadığını ve bu rezilliğin bütün insanlık arasında yayılacağını söyledi.[1] Elçiler, dedi, barışın temsilcileri ve kutsal olanın hizmetkârlarıdır.[1] Turxanthos babasının topraklarını miras almıştı, babasının dostlarını da miras almalıydı. Çünkü İstemi kendi isteğiyle Romalıları İranlılara tercih etmişti.[1]

Yas ve ayrılış

Turxanthos sonra elçilere babasının az önce öldüğünü söyledi. Cenaze törenleri onlar ordugâhtayken yapıldı.[1] Halkının âdetince yüzlerini hançerle çizmeleri gerekiyordu. Valentinos ile yoldaşları kendi hançerleriyle yanaklarını kesti.[1] Defin bitince Turxanthos Valentinos ile birçok kez daha konuştu.[1] Sonra onu iç bölgenin önderlerine, özellikle kardeşi Tardu’ya, Ektel Dağı’na gönderdi. Ektel altın demektir.[1] Tardu, İstemi’nin oğlu ve halefi Tarduş’tur.[8]

Bosporos ve elçiliğin sonu

Valentinos Ektel’e giderken Turxanthos, yakında Bosporos’u kuşatacağına yemin etti.[1] Kenti almak için Bokhan’ı çok büyük bir kuvvetle gönderdi. Anagay orada başka bir Göktürk ordusuyla zaten ordugâh kurmuştu.[1] Menandros’un bir sonraki parçası, kent alındığında Roma elçilerinin Göktürklerin yakınında olduğunu söyler.[2] Bundan, Göktürklerin Romalılarla savaşa kışkırtıldığı anlaşılıyordu.[2] Turxanthos bu yüzden Valentinos’u ve yoldaşlarını alıkoydu. Onlara hakaret etti, alay etti, başka biçimlerde de kötü davrandı, sonra gönderdi.[2] Pasaj, elçilerin dönüş yolculuğuna işaret eder.[9]

Sonucun iki anlatımı

Menandros’un parçası açık savaşla biter.[2] Elçilik başka türlü bitmiş olabilir.[7] Bu durumda Turxanthos, rütbesi daha düşük olduğu için elçilerin Tarduş’un sarayına geçmesine izin verdi. Orada Tarduş, Valentinos ile ittifakın hâlâ geçerli olduğu konusunda anlaştı.[7] Bizans’la savaş çıkmadı ama Göktürkler Kırım’daki hâkimiyetlerini korudu.[7] Tarduş’un bütün kağanlığa hükmetme hırsı da bu durumda Valentinos ile görüşmesine dayanır.[10]

Bu elçilik, Menandros’un tam olarak anlattığı, altıncı yüzyılda Göktürklere giden son Roma elçiliğidir. 568 tarihli Göktürk-Bizans ittifakına aittir. Menandros’un anlatısında Zemarkhos’un mühürlediği dostluğu sona erdirmiştir.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
  2. ^ a b c d e f Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.2
  3. ^ Blockley 1985, p. 274
  4. ^ a b Blockley 1985, p. 275
  5. ^ a b Blockley 1985, p. 276
  6. ^ Golden 1992, p. 130
  7. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 321
  8. ^ Golden 1992, p. 131
  9. ^ Blockley 1985, p. 278
  10. ^ Yavuz 2025, p. 313

Kaynaklar

Literatür

  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler11

Kişiler
Anankhast · Arsilas
Savaşlar
The Göktürk–Rouran Wars
Muharebeler ve olaylar
Funeral of Istemi (576) · The Göktürks before Cherson (579)
Yerler
Bosporos · Cherson
Halklar
Sogdians · Utigurs
Kurumlar ve Unvanlar
Envoys and Embassies · Women among the Turkic Peoples

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Embassy of Valentinos (576).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/embassy-of-valentinos-576/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026