Göktürkler

Çin tarihleri, Aşina’nın yönettiği halka 突厥 der.^[1] Türk öz adı, 732 tarihli Kül Tegin yazıtı’nda tanıklıdır. Bu, adın Türkçe yazılmış en eski kaynağıdır.^[2]

Türk, bir devletin ve onun halkının adıdır. Bir dil ailesi için kullanılan modern etiketle, yani Türk dilleri ile aynı şey değildir. İkisi birbirinin yerine kullanılamaz. Halk için kullanılan modern Göktürk adının kendi tarihi vardır. Türk Atlası nerede ve niçin doğduğunu Türk etnogenezi tartışması başlığı altında ele alır.

Adın okunuşu

Kül Tegin yazıtı’nın runik harflerinde ad 𐱅𐰇𐰼𐰜 diye yazılır ve -ük işaretiyle biter.^[2] Ad Türük diye okunur.^[3] Az sayıda kişinin savunduğu bir görüş, adı yalnızca yazılışa bakarak böyle okumaz. Aynı ligatür, r’den sonra ünlüyle okunmayan sözcüklerde de durur, nasıl ki körklüg körüklüg diye okunmuyorsa. Ayrıca Türk adı erken tarihlerde ve birbirinden çok uzak yerlerde tanıklıdır.^[4]

Adın anlamları

Göktürk ve Uygur kağanlıklarının yazıtlarında sözcüğün iki anlamı ayrılır. Birincisi soya ilişkindir. Runik metinlerin en sık bileşiği olan Türk bodun, ortak soydan geldiğini düşünen bir topluluğu adlandırır. Çinlilerin koruduğu iki köken efsanesi de dişi kurttan doğmuş bir ata verir. Topluluğu ortak bir töre bağlıydı: begler için de halk için de geçerli olan türk törüsü. Ortak bir kült de bağlıyordu: türk täŋrisi ile Göktürklerin kutsal yeri ve suyu. Ortak dil, istikrarlı bir siyasal çerçevenin ön koşulu olmadı, sonucu oldu. İkinci anlam siyasaldır. Türk, kendi halkı ne olursa olsun Göktürk kağanına tabi olan herkesin de adıydı. Kül Tegin yazıtı Türgiş kağanı için, onun ve halkının bizim Göktürklerimiz ve halkımız olduğunu söyler. Dokuz Oğuz için de onların kendi halkım olduğunu söyler.^[2] Kağanın yönetimindeki bir Kıtan Moğol dillerinden birini konuşurdu. O, ikinci anlamda Göktürktü, birinci anlamda değildi.

Bu ayrıma göre her iki anlam da 744’te kağanlığın çöküşüyle soldu. Siyasal anlam hemen, soya ilişkin anlam bir süre sonra soldu. Bozkır, bir etnik topluluğu yüzyıllar boyunca taşıyabilecek kadar istikrarlı bir siyasal çerçeve sunmadı. Geriye parçalar kaldı: bir dil topluluğu, Türk’ü Yafes’in oğlu yapan İslami soyağacı ve Müslüman ile Yunan kaynaklarında bozkırın göçebesi için kullanılan bir sözcük. Buradan terimler için sağlam bir kural çıkarır: Türk halkları diye bir şey yoktu, yalnızca Türk dilleri konuşan halklar vardı. Bir dil topluluğu istatistiksel bir kümedir, hiçbir toplumbilimsel anlamda bir topluluk değildir. Türk bodunun bir boylar konfederasyonu olarak oluşumu dördüncü ve beşinci yüzyıllara yerleştirilir. Bir imparatorluğun egemen konfederasyonuna yükselişi ise altıncı yüzyılın ortasına yerleştirilir.

Arap kaynakları sözcüğü daha da geniş kullanır. Mes’ûdî, Yukarı Ceyhun’un üç halkına Türk der: Vahanlar, Tibetliler ve Aiganlar. Oysa Vahanlar bir İran dili konuşur. Bîrûnî de Tibetlilere ve Kabil krallarına Türk der.^[5] Bazı araştırmacılar, Arap yazarlar için göçebe yaşam tarzının soydan daha ağır bastığını savunur. Bu yüzden sözcük bir halkın konuşması hakkında az şey söyler.^[6]

1069–1070’te türk, şairin kendi halkının yalın adıdır. Kutadgu Bilig, türk beglerini, yani Türklerin beglerini dünya beylerinin en iyisi sayar. Türklerin bir kağanından ve bir buyruğundan alıntı yapar, atasözlerini de türkçe diye anar.^[7] Bu beglerle kağanlar kişi değil, otorite unvanıdır. Bu yüzden pasajlar adın nasıl kullanıldığını gösterir, kimin taşıdığını göstermez.^[8]

Notlar

^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c Kül Tegin inscription
^ Tekin 1968, p. 8, 317
^ Erdal 2004, p. 38–39
^ Markwart 1938, p. 102–103
^ Markwart 1938, p. 103
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 273, 276, 880, 1163, 3817
^ Dankoff 1983, p. 8–11

Kaynaklar

Literatür

István Zimonyi, Changing Perceptions of Türk Identity Among the Medieval Nomads of Central Eurasia (2018)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)