Buhara Tarihi, Buhara vahasının hikâyesini bir zorbayla açar. Yerleşenler Zerefşan’ın bataklığına gelip içlerinden birini emir seçti. Abrui adlı bu emir o kadar sertleşti ki dihqanlar ve zenginler Talas’a kaçtı. Geride kalanlar Türklerden yardım istedi. Bir Türk beyinin oğlu ordusuyla geldi, Abrui’yi öldürdü ve ülkeyi yurt edindi.[1] Rivayet ne bir yıl ne de bir kağan adı verir.[1]

Rivayet

Bugünkü Buhara’nın bulunduğu yer bir bataklıktı. Bir kısmı kamışlık, bir kısmı ağaçlık ve çayırlıktı. Sughd nehri Semerkant yakınındaki dağlardan çamur sürükleyip oraya doldurana kadar böyle kaldı.[2] İnsanlar su, ağaç ve av için dört yandan oraya toplandı. Bir kısmı Türkistan’dan geldi.[3] Çadırlar ve köşkler kurdular, sonra evler yaptılar. İçlerinden birini emir seçtiler. Adı Abrui’ydi.[4] Şehir henüz yoktu, yalnızca köyler vardı. Hükümdarın oturduğu büyük yerleşim Baikand’dı, yani sonraki Paykent. Kasaba ise Qalʿa-i Dabusi’ydi.[4]

Abrui güçlendikçe bölgeye zulmetti, halk dayanamayacak hale geldi. Dihqanlar ve zengin tüccarlar Türkistan’a ve Taraz’a kaçtı, orada bir şehir kurdular.[4] Şehre, kaçakların başındaki Hamuk adlı büyük bir dihqanın adından Hamukat dediler. Camukat diye okunur. Buhara dilinde hamuk mücevher demektir, soylu için de aynı sözcük kullanılırdı.[4] Fars metninin bir elyazmasında, basılı metnin Taraz dediği yerde öteki kasaba adının yanında Otrar yazar.[4]

Buhara’da kalanlar soylularına haber salıp yardım istedi. Soylular ve dihqanlar Türklerin hükümdarı Kara Curin Türk’e gidip ondan yardım diledi. Kara Curin, iriliği yüzünden Biyaghu diye anılırdı.[4] Oğlu Şir-i Kişvar’ı büyük bir orduyla gönderdi. Şir-i Kişvar, Abrui’yi Baikand’da yakalattı ve ölene kadar kırmızı arılarla dolu büyük bir çuvala kapattırdı.[4]

Şir-i Kişvar ülkeyi beğendi. Babasına yazıp onu istedi ve şu cevabı aldı: “Bu bölgeyi sana veriyorum.”[4] Camukat’taki kaçakları çağırttı ve geri dönenin soylular arasında sayılacağını ilan ettirdi. Zenginler ve büyük dihqanlar kaçmış, dilenciler ve yoksullar kalmıştı. Kalanlar bu yüzden dönenlerin hizmetçisi oldu.[5] Soylular arasında eski bir aileden gelen, Buhar Hudat denen büyük bir dihqan vardı. Toprağı ötekilerden çoktu, yoksulların çoğu onun köylüsü ve hizmetçisiydi.[6] Şir-i Kişvar asıl Buhara şehrini ve Mamastin, Saqmatin, Samatin ve Farab köylerini kurdu. Yirmi yıl hüküm sürdü. Sonraki bir hükümdar Iskijkat’ı, Shargh’ı ve Ramitin’i kurdu.[6] Çin kralının kızı gelin olarak Buhara’ya geldiğinde çeyiziyle birlikte bir pagoda da geldi ve Ramitin’de dikildi.[6]

Metin ve tarihi

Narşahî bu bölümü kitabına koymadı. Metin bunu söyler ve bölümü Nişaburî’nin Bilimler Hazinesi adlı eserinde verdiğini belirtir.[2] 1178’deki özetleyici o eserden malzeme ekledi. Rivayet bu yüzden Tarih’e en geç 1178 tarihli Fars metniyle girmiştir.[7] Metnin nasıl günümüze geldiğini kaynak maddesi anlatır.

Rivayetteki vaha

Rivayette hükümdar Baikand’da oturur, Buhara’yı sonradan Şir-i Kişvar kurar.[5] Tarih’in başka bir sayfası Baikand’ın Buhara’dan eski olduğunu ve bölgenin her hükümdarının bir zamanlar orayı merkez edindiğini söyler.[8] Bazı araştırmacılar Buhara şehrinin yükselişini geç bir tarihe koyar. Şehir beşinci yüzyılın sonundan önce vahanın merkezi olmadı. Rakip kasabalar bundan sonra da kendi hükümdarlarını korudu, Buhara vaha üzerindeki üstünlüğünü ancak Arap fethinden kısa bir süre önce kurdu.[9] Rivayet de bu tarihleme de Buhara’nın vahanın ilk merkezi olmadığında birleşir.

Talas’a kaçışın kuzeydoğuda bir yeri vardır. Talas ovasındaki ve Issık Göl’e uzanan dağ eteğindeki Soğd kasabaları, çoğu soyluların girişimiyle, beşinci ve altıncı yüzyıl göçmenlerine dayanır.[10] Camukat, Taraz yakınındaydı, başka Arapça eserler de onu anar.[11] Altıncı yüzyıldan bir Maytobe yerleşimi oraya konur.[10] Soğd kolonilerini anlatan bir inceleme rivayeti, böyle bir kuruluşun siyasi sebebi olarak yorumlar: Buharalı soyluların sürgünü.[10] Kazıların bu yerleşimlerden ne çıkardığını Suyab maddesi anlatır.

Abrui’nin kimliği

Abrui hakkında üç kuram vardır. Birincisi Abrui’yi bir efsane sayar: Harezm geleneğinde Afrigh’in Amuderya olması gibi, Abrui Zerefşan’ın kişileşmesidir.[12] İkincisi rivayeti tarih olarak anlar. Abrui’yi Çin haberlerindeki Abo Kağan’la özdeşleştirir, bu da Göktürk hükümdarı Mukan’ın bir oğlunun unvanıdır. Bu oğul batıya kaçtı ve sonra doğu Göktürklerinin kağanı tarafından yakalandı.[13] Üçüncüsü Aberzi biçimini bir Eftalit boyunun adı olan Var ya da Avar’dan türetir. Abrui’yi son Eftalit kralıyla özdeşleştirir ve Türkistan’dan gelen yerleşenleri de Eftalit sayar.[13][14] Buna göre Taberî’nin son Eftalit kralına verdiği Wrz adı da kişi adı değildir. Halkın adıdır, War.[14]

Kara Curin ile Şir-i Kişvar’ın kimliği

Metin üç ad verir. Bey Kara Curin Türk’tür, lakabı Biyaghu’dur, oğlu da Şir-i Kişvar’dır.[4] Üç kuram bunları belirler.

Birinci kuram Kara Curin’i Batı kağanlığının kurucusu İstemi yapar. Biyaghu’yu yabghu diye açıklar ve Sinjibu’yla, Yunan haberlerindeki Silziboulos’la birleştirir. Şir-i Kişvar da İstemi’nin oğullarından Tarduş’un ağabeyi olur.[15][14] Bir varyant daha ileri gider. Bu ağabeyi, Menandros’taki sekiz Göktürk hükümdarının en büyüğü olan, Eftalit topraklarının Göktürk yarısının başına getirilen ve merkezi Buhara olan Arsilas sayar.[16] Şir-i Kişvar adı o zaman Türkçe Il-arslan adının Farsça karşılığıdır.[17] İkincisi Chuluo adlı bir kağan önerir. Bu kağan ya 600’den 618’e kadar hüküm süren batı kağanıdır ya da aynı adlı, 619 ve 620’de hüküm süren bir doğu kağanı.[18] Üçüncüsü, Lev Gumilev’inki, Kara Curin’i Tarduş’un kendisi yapar. Şir-i Kişvar o zaman onun küçük oğludur, Fars geleneğinde “Türklerin en büyük kralı” olan ve 589’da Herat’ta Behram Çubin’e yenilen Šāba’dır. Bu özdeşlik kanıtlanamaz.[19] O seferi Fars savaşı maddesi anlatır. Yirmi yıl, 562 ile 568 arasına düşen Eftalit fethinden harfi harfine sayılırsa Şir-i Kişvar’ın saltanatı 589’dan önce biter. Behram’ın öldürdüğü kral o zaman onun değil, ardılının olur. Aynı kuram bu sayının kesin olduğundan da şüphe eder.[20] Her kuram rivayeti kağanlığın başka bir kuşağına yerleştirir.

Rivayetin basılı metni İstemi’yi, Çaç’ı, Otrar’ı ya da bir yılı anmaz.[1] Kuramlar yalnızca adlara dayanır. Birincisi, Yabaghu diye düzeltilen Biyaghu adına dayanır. Bu ad yabghu rütbesi olabilir, bir Türk boyunun adı da olabilir. Çevirmen bunların iki ayrı sözcük olduğunu savunur.[15] İlk ad da daha açık değildir. Orhun yazıtlarındaki čur unvanı beklenirdi, ama -in ekinin açıklaması yoktur.[18] Şir-i Kişvar, Türkçe Arslan’ın, “ülkelerin ya da boyların aslanı”nın Farsça biçimi olabilir. Dinawarî’deki Yel Arslan Tegin de olabilir.[21]

Çin’den gelen gelin

Rivayete göre Çin kralının kızıyla birlikte Buhara’ya bir pagoda geldi ve Ramitin’de dikildi.[6] Çin tarihleri bir Çin prensesinin Buhara’ya gelin gittiğini kaydetmez.[20] İki kuram gelini yerine oturtmaya çalışır. Birincisi onu yıkılan Sui hanedanından bir prenses sayar. Prenses, 618 ile 626 arasında Buhara’nın ilk Tang imparatoruna elçi göndermesinden sonra Buhara’ya gelin verilmiştir, bu kurama göre Ramitin de o zamanın Buhara krallarının merkeziydi.[22] İkincisi Çin kralını, Budizm’in dostu olan doğu Göktürk kağanı Taspar sayar. Bu, çeyizdeki pagodaya daha iyi uyar.[23] İki kuram da yalnızca pagodadan hareket eder. Ayrıca destanda Farsça Çin sözü gevşek kullanılır.[23]

Notlar

  1. ^ a b c Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 6-8
  2. ^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 6
  3. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 6-7
  4. ^ a b c d e f g h i Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 7
  5. ^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 7-8
  6. ^ a b c d Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 8
  7. ^ Frye 1954, xii
  8. ^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 18
  9. ^ Frye 1998, p. 15
  10. ^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 114
  11. ^ Frye 1954, p. 106-107
  12. ^ Frye 1954, p. 105
  13. ^ a b Frye 1954, p. 105-106
  14. ^ a b c Markwart 1938, p. 147–148
  15. ^ a b Frye 1954, p. 107-108
  16. ^ Markwart 1938, p. 149–150
  17. ^ Markwart 1938, p. 148
  18. ^ a b Frye 1954, p. 107
  19. ^ Golden 1992, p. 132
  20. ^ a b Markwart 1938, p. 151
  21. ^ Frye 1954, p. 108
  22. ^ Markwart 1938, p. 151–152
  23. ^ a b Markwart 1938, p. 152

Kaynaklar

Literatür

  • Richard N. Frye (trans.), The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original by Narshakhi (1954)
  • Richard N. Frye, Early Bukhara (1998)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Kişiler
Arsilas · Istemi
Yerler
Bukhara
Halklar
Sogdians
Kaynaklar
Narshakhī, History of Bukhara

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Abrui and Shir-i Kishvar.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/abrui-and-shir-i-kishvar/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026