Menandros Protektor, Roma İmparatorluğu’nun 557 ya da 558’den 582’ye kadarki savaşlarını ve diplomasisini anlatan bir tarih yazdı.[1] Eser yalnızca parçalar hâlinde günümüze ulaşmıştır.[2] Göktürklerle Konstantinopolis arasında 568’den 576’ya uzanan elçiliklerin en kapsamlı anlatısıdır.

Yazar

Menandros hakkında bilinenlerin neredeyse tamamı, Suda’nın koruduğu tarihinin önsözünden gelir.[3] Babası Euphratas Byzantion’dan geliyordu ve edebî bir eğitimi yoktu.[4] Kardeşi Herodotos hukuk eğitimine başladı ve ilgisini yitirdi. Menandros öğrenimini bitirdi, ancak mesleğe hiç girmedi.[4] Bunun yerine, kendi anlattığına göre, zamanını renklerin çete kavgalarına, araba yarışlarına ve pandomimlere verdi. Parasını da sağduyusunu da onlara kaptırdı.[4] Maurikios 582’de imparator oldu. Şiiri ve tarihi severdi, yazarlara ödüller sunardı.[4] Menandros bunun üzerine tarihini yazmaya başladı. Hikâyeyi Agathias’ın bıraktığı yerden aldı.[4] Protektor lakabı bir divan rütbesidir. Tarihinin gösterdiği ilgiler diplomasi kariyerine işaret eder.[5]

İçerik ve aktarım

Tarih, Agathias’ın bıraktığı yerden, 557 ya da 558 olaylarıyla başlıyordu.[1] Theophylaktos Simokattes, Menandros’u Sirmium’un Avarlara kaybedilişinin tarihçisi olarak anar.[6] Modern anlatımlar 582’yi tarihin son yılı sayar.[1] Bir yazma notu 576 elçiliğini sekizinci kitaba yerleştirir. Eserin tamamı on kitaba ulaşmış olabilir.[7]

Tarihin bir nüshası onuncu yüzyıla kadar ayakta kaldı. Excerpta de Legationibus ile Excerpta de Sententiis’in derleyicileri onu kendi derlemeleri için parçalara ayırdı. Bu derlemeler geriye kalanın hemen hemen tamamını korur.[2] Suda pek çok kısa pasaj ekler.[2] Göktürklerle ilgili olanın çoğu elçilikler üzerine olan seçmelerden gelir. Daha küçük bir kısmı, bağlamından koparılmış kısa parçalar olan özdeyiş seçmelerinden gelir.[8]

Göktürk parçaları

İki cümle Göktürklerin erken tarihine aittir.[9] İlkinde Göktürklerin önderi Silzibul, Avarların Göktürk topraklarını yağmaladıktan sonra kaçtığını duyar.[10] Avarların ne kuş ne balık olduğunu, yani havadan ya da denizin altından ondan kaçamayacaklarını söyler. Eftalit savaşı bitince onlara saldıracağını da söyler.[10] İkincisinde Eftalit Katulf, hükümdarını bir ilerleyişten alıkoyar. Bunu bir atasözüyle yapar: kendi yurdundaki bir köpek, on yabancıdan güçlüdür.[11]

  1. parça 568’den 571’e uzanan elçilikleri taşır.[12] Başlangıcı İran’a giden elçiliklerdir. Soğdluların İran’da ipek satma talebini, Hüsrev’in meclisini ve ipeğin yakılışını, bir de zehirlenen Göktürk elçiliğini anlatır.[13] Ardından Maniakh’ın elçiliğine, II. Justinos’a ve imparatorun sorularına geçer.[13] Zemarkhos’un elçiliğiyle biter: ateşle arınma, Ektag Dağı’ndaki divan, Talas’a doğru yürüyüş ve İdil, Alanlar ve Trapezus üzerinden dönüş.[14] 13.5. parça, Justinos’u İran’la savaşa en çok teşvik eden güç olarak Göktürkleri anar.[15]

Maniah’ın II. Justinos’a getirdiği mektubun İskitçe yazılmış olduğu söylenir.[13] Menandros harflerin runik mi yoksa Soğd harfleri mi olduğunu söylemez.[16] Bazı araştırmacılar mektubu, Zhou Shu’nun Göktürklerin yazısının Hu yazısına benzediği yolundaki sözünün ve Bugut’un Soğdca taşının yanına koyar.[17] Bundan, Soğd alfabesine dayanan bir yazının ilk kağanlar döneminde büyük olasılıkla var olduğu sonucunu çıkarır.[17]

  1. parça 576’da Valentinos’un elçiliğini taşır.[18] Valentinos’un beraberinde geri götürdüğü yüz altı Göktürk’ü anar. Göktürk ülkesinin bölündüğü sekiz parçayı da anar.[19] Turxanthos’un konuşmasını ve babası için tutulan yası verir. Elçilerin Tardush’a gönderilişini ve Bosporos’un alınışını bildirir.[18] Daha sonraki bir parçada İmparator Tiberius, Avar elçilerine Göktürklerin Kherson’da konakladığını söyler.[20]

Adlar ve sözcükler

İstemi’nin adı 568’den 571’e uzanan anlatıda Sizabulos, eski neşirlerde Dizabulos diye yazılır.[21] Avarlarla ilgili cümle ile 576 anlatısı Silzibulos yazar.[21] Ad, Arapça kaynakların Sinjibu’sudur. Modern anlatımlar onu İstemi ile özdeşleştirir.[21] Menandros ona Göktürklerin önderi der. Bir yerde, Zemarkhos’un onun ordugâhına götürüldüğü yerde, ona Kağan der.[22] Menandros, Göktürklerin kendi sözcüklerinden birini de kaydeder: dochia. Bu, ölülere borçlu olunan ayinler için kullandıkları addır.[19]

Menandros İskit adını Orta Asya halkları için gevşek biçimde kullanır.[23] Göktürklere Türk adını verir. Ad hakkında iki kez bir söz ekler: bir kez, önceden Saka diye anıldıklarını, bir kez de Türk denen halktan İskitler olduklarını.[24]

Güvenilirlik

Menandros, bildirdiği olaylarla çağdaştır. Çin geleneğinden bağımsızdır. Göktürkler hakkındaki her Çince tarih, Bumin’in ölümünden en az seksen yıl sonra derlenmiştir. Hepsi tek bir aktarım hattında durur. Menandros ise bu hattın tümüyle dışındadır.

Elçilikleri anlatışı, elçiler Zemarkhos ile Valentinos’un raporlarına dayanır.[25] Zemarkhos’un yola çıkışını hükümdarlık yılı, indiktion yılı ve Latince ay adıyla tarihler. Bu, resmî bir kayda işaret eder. İmparatorluk arşivlerine de rahatça erişebilmiş görünür.[26] Parçalarındaki Göktürk konuşmaları kısa ve sadedir, okulların retoriğinden pek bir şey taşımaz. Bozkırın övünmeli hitabetini izliyor gibidir.[27] Yolculukların tuhaf ayrıntılarının, göçebeler arasındaki seyahati anlatan başka eserlerde benzerleri vardır. Bu yüzden onların uydurulmuş olduğunu düşündürecek bir neden yoktur.[25] İstemi’nin batıdaki ilişkileri bakımından bu, onu eldeki en yakın tanık yapar.

Başka kaynaklarla ilişkisi

Menandros, Göktürk malzemesi için günümüze ulaşan başka bir eseri kopya etmedi. Efesli Yuhanna, Zemarkhos elçiliğinin Süryanice anlatısını Menandros yazmaya başlamadan önce yazdı. İkisi, birinin ötekinden türemesine imkân vermeyecek kadar birbirinden ayrılır.[28] Bizanslı Theophanes aynı yılların tarihini yazdı. Ondan yalnızca patrik Photios’un özeti günümüze ulaşmıştır.[2] Özet, Theophanes’in Menandros’tan mı, Menandros’un ondan mı yararlandığını gösteremeyecek kadar kısadır.[2] Epiphanialı Yuhanna aynı olayların bir kısmını da anlattı. Menandros’tan bağımsız görünür.[2]

Theophylaktos Simokattes bir kuşak sonra yazdı. Menandros’u tanıyordu ve asıl kaynağı Epiphanialı Yuhanna’yı özellikle diplomasi konusunda onunla tamamlamak için kullandı.[1] Theophylaktos’un Avarların sözde ataları Var ile Chunni, Menandros’ta Turxanthos’un konuşmasındaki Uarkhonitai’den başka bir şey olmayabilir.[29]

Neşirler

Yunanca metin Ludwig Dindorf’un neşrinde ve karşısında Latince çevirisiyle Karl Müller’in neşrinde durur. R. C. Blockley metni İngilizce çevirisi ve tarihyazımsal notlarıyla verir. Blockley’nin 10. parçası Müller’in 18 ile 22. parçalarına karşılık gelir. Onun 19. parçası Müller’in 43 ile 45. parçalarına karşılık gelir. Henry Yule Göktürk parçalarının İngilizce alıntılarını verdi.

Açık sorular

Aktarım parçalıdır, bu yüzden günümüze kalan, sonraki seçmeciler tarafından kendi amaçları için seçilmiştir. Menandros’ta bir sessizlik, yokluğun kanıtı değildir.

Kaynak metni

Menandros Protektor, 10.3. parça: Zemarkhos, Dizabulos'un huzurunda

ἔπειτα ἐπορεύοντο ξὺν τοῖς ἐς τὸ τοιόνδε τεταγμένοις, ἵνα ὁ Χαγάνος αὐτὸς ἦν, ἐν ὄρει τινὶ λεγομένῳ Ἐκτάγ, ὡς ἂν εἴποι χρυσοῦν ὄρος Ἕλλην ἀνήρ.

καὶ τοίνυν αὐτοῦ ἀφικόμενοι, ὅπῃ τηνικαῦτα τῷ Διζαβούλῳ ἦσαν αἱ διατριβαί, κατὰ δὴ κοιλάδα τινὰ τοῦ προσαγορευομένου χρυσοῦ ὄρους, ἐπεὶ οὖν οἱ περὶ Ζήμαρχον ἐκεῖσε ἐφοίτησαν, μετάκλητοι γενόμενοι παραχρῆμα τοῦ Διζαβούλου ἦλθον ἐς ὄψιν.

ἦν δὲ ἄρα ἔνδον σκηνῆς, καθῆστο δὲ ἐπὶ διτρόχου καθέδρας χρυσῆς, ἑλκομένης, ὁπηνίκα ἔδει, ὑφ᾽ ἵππου ἑνός.

προσειπόντες δὲ τὸν βάρβαρον, ὡς ἔθος αὐτοῖς, τὰ δῶρα προΐσχοντο.

καὶ τοίνυν οἷς γε τοῦτο ἐν φροντίσιν ἦν ὑπεδέξαντο.

ἀτὰρ ὁ Ζήμαρχος “σοὶ δῆτα, ἔφη, ὦ τοσούτων ἐθνῶν ἡγεμόν, ὁ καθ᾽ ἡμᾶς βασιλεὺς ὁ μέγας, ἀγγελιαφόρῳ χρησάμενος ἐμοί, ἐσήμηνεν εἶναι ἐς ἀεὶ τὴν τύχην αἰσίαν τε καὶ ἀγαθήν, ἐν ἡδονῇ ποιουμένῳ σοι τὰ Ῥωμαίων, καὶ πρός γε φιλοφρονουμένῳ ἡμᾶς.

ἔστω δέ σοι κρατεῖν ἀεὶ τῶν δυσμενῶν καὶ λαφυραγωγεῖν τὸ πολέμιον.

ἀπέστω δὲ βασκανία τις ὡς πορρωτάτω ἡμῶν οἵα τε οὖσα διαρρηγνύναι τοὺς τῆς φιλίας θεσμούς.

ἐπιτήδεια ἔμοιγε τῶν Τούρκων τὰ φῦλα καὶ ὅσα κατήκοα Τούρκων·

ἕξετε δὲ τὴν καθ᾽ ἡμᾶς καὶ ὑμεῖς οὐκ ἄλλως.”

τοιαῦτα ἄττα ἔλεξεν ὁ Ζήμαρχος· ὁ δὲ δὴ Διζάβουλος καὶ αὐτὸς προσρήσεσιν ἐχρήσατο ὁμοίαις.

εἶτα τὸ λοιπὸν ἐτράπησαν ἐς θοίνην, καὶ πανημέριοι εὐωχούμενοι διετέλουν ἐν αὐτῇ δήπου τῇ σκηνῇ.

Sonra bu iş için görevlendirilenlerle birlikte, Kağan'ın kendisinin bulunduğu yere, Ektag denen bir dağa doğru yola çıktılar. Bir Yunanlı buna Altın Dağ derdi.

Dizabulos'un o sırada kaldığı yere, Altın Dağ denen dağın bir vadisine vardılar. Zemarkhos ve adamları oraya gelince çağrıldılar ve hemen Dizabulos'un huzuruna çıktılar.

Bir çadırın içindeydi ve gerektiğinde tek bir atın çektiği, iki tekerlekli altın bir koltukta oturuyordu.

Barbarı selamladılar ve âdet olduğu üzere hediyeleri sundular.

Bununla görevli olanlar da onları teslim aldı.

Bunun üzerine Zemarkhos şöyle dedi: “Ey bunca halkın önderi, bizim büyük imparatorumuz beni haberci olarak kullanarak sana bildirdi ki talihin her zaman uğurlu ve iyi olsun, çünkü sen Romalıların işlerini hoşnutlukla karşılıyor ve bize dostça davranıyorsun.

Düşmanlarına her zaman galip gelmek ve düşman malını yağmalamak sana nasip olsun.

Dostluğun bağlarını koparabilecek her türlü kıskançlık bizden olabildiğince uzak olsun.

Bana göre Türklerin boyları ve Türklere bağlı olan herkes dosttur.

Siz de bizi başka türlü görmeyeceksiniz.”

Zemarkhos böyle şeyler söyledi, Dizabulos da benzer sözlerle karşılık verdi.

Sonra kalan zamanda ziyafete döndüler ve bütün gün aynı çadırda şenlik yaparak vakit geçirdiler.

[22] Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3

Notlar

  1. ^ a b c d Blockley 1985, p. 4
  2. ^ a b c d e f Blockley 1985, p. 3
  3. ^ Blockley 1985, p. 1
  4. ^ a b c d e Menander Protector; Blockley 1985, fr. 1.1
  5. ^ Blockley 1985, p. 1–2
  6. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, I.3.5
  7. ^ Blockley 1985, p. 4–5
  8. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.1–4.3, 10.1–10.5, 19.1–19.2
  9. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.2–4.3
  10. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.2
  11. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.3
  12. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1–10.5
  13. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1
  14. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2–10.5
  15. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 13.5
  16. ^ Menander Protector
  17. ^ a b Vásáry 1993, p. 53
  18. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1–19.2
  19. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
  20. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.2
  21. ^ a b c Blockley 1985, p. 262
  22. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
  23. ^ Blockley 1985, p. 9
  24. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2, 19.1
  25. ^ a b Blockley 1985, p. 13
  26. ^ Blockley 1985, p. 1, 6
  27. ^ Blockley 1985, p. 10
  28. ^ Dickens 2021, p. 543
  29. ^ Whitby 1986, p. 189

Kaynaklar

Literatür

  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Henry Yule, Cathay and the Way Thither, vol. I (1866)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Szabolcs Felföldi, A prominent Hephthalite: Katulph and the fall of the Hephthalite Empire (2001)
  • Mark Dickens (Turkish trans.), Zemarkhos'un elçiliği hakkında Efesli Yuhanon (John of Ephesus on the Embassy of Zemarchus) (2021)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)

Bu kaynağa dayanan maddeler 108

Alans · Anagai · Anankhast · Ancestor Cult · Animism · Apa Tarkan · Arsilas · Avar Craftsmen · Avars · Battle of Bukhara · Bochan · Bosporos · Bukhara · Bulgars · Bumin Khan · Burial and the balbal · Byzantium · Captives and the Unfree · Cherson · Culture of the Turkic Peoples · Diplomacy of the Steppe Empires · Dochia · Ektag · Embassy of Valentinos (576) · Envoys and Embassies · Fire Worship · First Göktürk Khaganate · Flight of the Avars (557) · Following in Death · Funeral of Istemi (576) · Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk Face-Cutting · Göktürk Ironworking · Grape Wine in Central Asia · Hephthalites · History of the Turkic peoples · Istemi · Istemi's campaign against Persia, 569 · Iye · John of Ephesus · Justin II · Kam (Turkic Shaman) · Katulph · Khan (Khagan) · Khosrow I · Kumys · Kutrigurs · Maniakh · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · Millet Beer · Ogurs · Omens and Divination · Onogurs · Oxus · Post and Communication · Purification by Fire · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Rouran · Rouran Khaganate · Sabirs · Sacred Mountains · Sacrifice and the year · Sasanian Persia · Seating at the Feast · Shamanism · Siege of Bosporos, 576 · Silk in the Steppe · Sogdiana · Sogdians · Steppe Diet · Strava · Subjugation of the Alans and Onogurs (before 576) · Tagma Tarkhan · Tardush · Tarkhan · Tengrism · The Economy of the Steppe Empires · The embassies to Ctesiphon, 568 · The embassy of Zemarchos, 569 · The Göktürk Feast · The Göktürk Oath · The Göktürk–Byzantine alliance · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563 · The Göktürk–Rouran Wars · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict · The Göktürks before Cherson (579) · The Great Empires of the Steppe · The origin of the Avars · The Sogdian language · Theophanes of Byzantium · Trade Routes of the Steppe · Transoxiana · Türk-shad · Turkic Tribes in Europe · Turkic-Sogdian Synthesis · Utigurs · Valentinos · Volga · Wagons of the Steppe Peoples · Warfare of the Steppe Empires · Water Cult · Western Göktürk Khaganate · Women among the Turkic Peoples · Wood and Woodworking · Yabgu · Yenisei Kirghiz · Zemarchos

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler55

Kişiler
Anagai · Anankhast · Arsilas · Bochan · Istemi · Justin II · Katulph · Khosrow I · Maniakh · Tagma Tarkhan · Valentinos · Zemarchos
Devletler
Byzantium · First Göktürk Khaganate · Sasanian Persia · Western Göktürk Khaganate
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Battle of Bukhara · Istemi's campaign against Persia, 569 · Siege of Bosporos, 576 · The embassies to Ctesiphon, 568 · The Göktürk–Byzantine alliance
Yerler
Bosporos · Cherson · Ektag · Volga
Halklar
Kutrigurs · Ogurs · Onogurs · Sabirs · Turkic Tribes in Europe · Utigurs
Kurumlar ve Unvanlar
Göktürk Ironworking · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · The Economy of the Steppe Empires · The Göktürk Oath · Warfare of the Steppe Empires
Dinler
Animism · Dochia · Following in Death · Göktürk Face-Cutting · Purification by Fire · Sacred Mountains · Shamanism · Water Cult
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia
Gelenekler ve eğlenceler
Seating at the Feast · The Göktürk Feast
Kaynaklar
John of Ephesus · Tabari · Theophanes of Byzantium · Theophylact Simocatta
Tartışmalar
The origin of the Avars

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Menander Protector.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/menander-protector/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026