Buhara

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Buhara, Soğdiyana’nın batı ucunda, Zerefşan’ın aşağı vadisinde yer alır. Nehir burada çölde kaybolmadan önce bir vahaya dağılır. Göktürk tarihinde Buhara, Eftalitlerin sonunu getiren muharebenin kentidir. Aşinaların batıdaki oturma yeri, Behram Çubin’in karşı seferinin en uzak noktası olmuştur. Halkı da 732’de Orhun’a yas tutmaya gelen batılı halklar arasındaydı.^[1]

Göktürklerden önce kent

Semerkant çoktan eski bir kentken Zerefşan’ın bataklıklı aşağı vadisinde hâlâ seyrek bir yerleşim vardı. Buhara ancak MS beşinci yüzyılda yükseldi.^[2] Buhara, Paikent ve Pencikent, Zerefşan vadisinde beşinci yüzyılda kurulan ya da yeniden kurulan kentler arasındadır. Planları Hippodamos tipindeydi, yani dikdörtgen surlar ve ızgara biçiminde sokaklar vardı. Doğu Sasani İran’ında da aynı türden kentler bulunur.^[3] Bu kentler, Soğdiyana’nın büyük istilalardan sonraki nüfus artışından doğdu ve 440 ile 470 yılları arasındaki Kidarit gücünün altında gelişti.^[3] Bu kentlerle ülke hem Sasanilere hem Eftalitlere karşı kendini savunabilecek duruma geldi. Eftalitler, Kidaritleri 456’dan itibaren Baktriya’daki üslerinden sürmüştü.^[3] Eftalitlerin Soğdiyana’yı fethini hiçbir yazılı kaynak anmaz. Fetih, 509’dan itibaren Çin saraylarında Soğd elçilerinin yerini Eftalit elçilerinin almasından çıkarılır. Eftalitlerin Soğd kentleri üzerindeki yönetimi dolaylıydı. Yerleşimlerin yanında garnizonlar duruyordu ve bunların en büyüğü ve en önemlisi Buhara’daydı.^[1] Bu şaşırtıcıdır, çünkü altıncı yüzyıla kadar Soğdiyana’nın en önemli kenti Semerkant olmuştu. Nedenleri artık kayıtlı değildir.^[1] İkinci bir görüş, kentin vahadaki konumunu çok daha sonraya tarihler. Bu görüşe göre Buhara, en erken beşinci yüzyılın sonunda vahanın merkezi oldu. Rakip kentler kendi beylerini ve kendi ticaretlerini korudu. Kent üstünlüğünü ancak Arap fethinden kısa süre önce kazandı.^[4] Buna göre altıncı yüzyılın vahası bir grup kentten oluşuyordu, tek bir Buhara beyliği değildi. Ceyhun’a daha yakın olan Paikent daha eskiydi. Narşahî, bölgenin her hükümdarının orayı oturma yeri yaptığını söyler.^[5] Kentin kendi geleneğine göre, kentin ortasındaki iç kale Göktürklerden çok önceki bir döneme aittir. Buhara Tarihi onu, Afrasiyab’a kaçan Keykâvus’un oğlu Siyavuş’a atfeder.^[6] Hatun’un kocası Bidun Buhar Hudat onu sonradan yeniden yaptırdı. İç kale hükümdarlara konut, hapishane ve divan olarak hizmet etti.^[7]

Muharebe ve Aşina ikametgâhı

Kentin el değiştirdiği savaşın kendi maddesi vardır. Buhara’da toplanan yedi Soğd kralı Göktürkleri çağırdı ve Göktürkler kentin kapılarına dayandı. Çarpışma yedi gün yedi gece sürdü. Sekizinci gün Göktürkler içeri girip iç kaleyi, yani Ark’ı aldı. Eftalit komutanlarının çoktan gittiğini gördüler.^[1] Narşahî’nin Buhara Tarihi, kentin günümüze ulaşan tek yerel tarihidir. Yedi kralı da kuşatmayı da içermez, Eftalitleri de Göktürk kağanlığını da anmaz.^[8] Ark, Otrar’dakine benzer biçimde kentin merkezinde bir kaleydi. Yerel hükümdarlar planlarını oradan yapar ve oradan yönetirdi.^[1] Eftalit toprakları paylaşıldıktan sonra kent, Ceyhun üzerinde iki imparatorluğun tam ortasında kaldı. Siyasi ağırlık kazandı. Buhara, Soğdiyana’nın başkenti değildi. Aşina soyluları orada karargâh kurdu ve İstemi de orada yerleşti. Ordunun çoğu bozkıra dönerken o, Ark’ı bir planlama merkezi olarak kullandı.^[1] Göktürkler garnizonlarını Buhara’da kurdu. Soğdluların kendi ordusu ve ortak bir kralı yoktu, yalnızca her kentin bir kralı ya da kraliçesi vardı. Yeniden ticarete döndüler. Taberî’nin Dineverî’deki koldaş geleneği, Sincibu’nun Çaç, Fergana, Semerkant, Keş ve Nesef’i “Buhara’ya kadar” ele geçirdiğini anlatır. Bu, kenti Göktürk payının batı sınırı olarak gösterir.^[9] Soğd elçileri Ktesifon’dan Buhara’ya döndü ve I. Hüsrev’in ipeklerini yaktığını bildirdi. İkinci elçilik Buhara’dan yola çıktı. Sahneyi Maniah maddesi anlatır. Maniah’ın bizzat Buhara kralı olmuş olması mümkündür, ancak kaynaklar bunu söylemez.^[1]

İran savaşı ve sonrası

589’da, bir yıl önceki Göktürk yenilgisinin ardından Behram Çubin Herat’ı geri aldı. Ceyhun’u geçip Buhara ülkesine ulaştı.^[1] Ardından gelen İran hâkimiyeti Soğdiyana kentleri üzerinde uzun sürmedi.^[1] Bazı araştırmacılara göre Behram, o sırada Buhara’nın eski başkenti olan ve batı Göktürk hanedanının elinde bulunan Paikent’i aldı. Bu durumda Maverâünnehir’e ilerleyişi kesindir. Bu ilerleyişi anlatan kayıtlar Behram romanından beslenir.^[10] Türk Atlası seferi İran’la savaş başlığı altında anlatır. Kül Tegin Yazıtı, 732’de “batı halklarından, gün batımından” Orhun’a gelen yas tutanlar arasında Soğdluları, Farsları ve Buhara kent halkını sayar. Bunlara komutan Enik ve Oğul Tarkan başkanlık eder.^[11] Runik yazıtlar arasında kentin adıyla geçtiği tek yer burasıdır, İstemi’den bir buçuk yüzyıl sonra.^[11]

Çin tarihlerinde Buhara

Çin tarihleri Buhara’yı An adıyla tanır. Sui Shu, Buhara kralına Zhaowu soyadını verir. Bu, Kang kralının hanedanının adıdır. Kraliçeyi Kang kralının kızı yapar, Kang kralının kendisi ise Tarduş Kağan’ın bir kızıyla evliydi.^[12] Metin, An kralının oturduğu kenti anmaz. Batısındaki Bi ülkesinin hükümdarı yoktu. Onu An yönetirdi.^[12] Xin Tang Shu, An’ın merkezine Alanmi der. Kralının Zhenguan döneminin ilk yıllarında, ailesinden yirmi iki hükümdarın birbirini izlediğini bildirdiğini söyler.^[13] Alanmi’nin vahanın bir kenti olan Rāmēthan ile, Bi’nin ise Paikent ile özdeşleştirildiği ileri sürülmüştür. Bu durumda Paikent, An’dan yönetilen küçük bir beylik olurdu.^[14] Bu görüşe göre Zhaowu soyadı, An beylerinin kendilerini kahraman Siyavuş’un halefleri saydığından başka bir şey ifade etmez.^[15]

Buhara Tarihi, halife Ebû Bekir döneminde, 632 ile 634 arasında Buhara’nın Kana adlı bir beyini anar. Ona otuz yıllık hükümdarlık verir. Kana, Buhara’da kendi resmi ve bir taçla gümüş para basan ilk kişidir.^[16] Bazı araştırmacılar Kana’yı Tang tarihlerinin Göktürk prensi Jiana Şad ile özdeşleştirir.^[17] Tang tarihleri, bir anlatımda Jiana Şad’ı İşbara Tölis’in küçük kardeşi yapar, ötekinde ise onu bizzat Nişu sayar. Oğlunun 639’da Nuşibi’nin kağanı olduğunu da söylerler.^[18] Bu görüşü unvana ayrılan madde ayrıntılı anlatır.

Araplar döneminde

İlk Arap saldırıları, bir kadının yönettiği bir kentle karşılaştı. Narşahî anlatır: Hatun, küçük oğlu Tuğşada adına naipliği elinde tutuyordu. Übeydullah b. Ziyad 673–4’te geldiğinde Türklerden yardım istedi.^[19] Bir Türk ordusu geldi, başkaları da ona katıldı. Müslümanlar kazandı. Hatun bir milyon dirhemle barış satın aldı.^[20] Birkaç yıl sonra Müslim b. Ziyad’a karşı Sugd beyini çağırdı. Bey geldi. Bidun da Türkistan’dan büyük bir orduyla geldi. Bidun öldürüldü.^[21]

Kuteybe bin Müslim, Soğdiyana’yı fethi sırasında Buhara’yı aldı. Tarih’e göre kente dört kez geldi. Dördüncüde onu elinde tuttu.^[22] Halka evlerinin ve tarlalarının yarısını Araplara vermesini emretti. Böylece Araplar onların arasında yaşadı ve duygularını öğrendi.^[23] Yapılan barış, kenti halife için yılda 200.000 dirheme, Horasan valisi için 10.000 dirheme bağladı.^[24] Çağdaş bir anlatım bunu, aralarında Kaşkatan boyunun da bulunduğu, halkın yarısının sürülmesi olarak yorumlar.^[25]

Narşahî, Kaşkatanları saygın ve güçlü bir topluluk olarak anlatır. Aslen dihkan değil, yabancı kökenli, tüccar ve zengindiler. Kuteybe evlerinin ve mallarının bir kısmını istediğinde hepsini Araplara verdiler. Kentin dışında yedi yüz köşk yaptırdılar.^[26] Narşahî’nin zamanında yalnızca iki üç köşk kalmıştı. Bunlara Mecusilerin köşkleri denirdi ve içlerinde Mecusiler otururdu.^[27] Kapıların hikâyesi de yedi yüz köşk için anlatılır. Orada oturan zenginler cuma namazına gelmezdi. Onları çağırmaya giden Müslümanlara damlardan taş atıldı. Müslümanlar kazanınca, her biri sahibinin putunun figürüyle oyulmuş kapıları söktü. Kapılar sonradan, figürlerin yüzleri kazınmış olarak büyük camide dikildi. Narşahî onları orada gördü.^[28] Çağdaş bir anlatım iki hikâyeyi birleştirir. Köşklerde Buhara’daki eski dinin merkezini, sahiplerinde ise İslam’a geçenlere karşı açık bir nefreti görür.^[25] Aynı anlatım, olayın Soğdiyana’nın kendi içinde bir tüccar ailenin siyasi tavrını gösteren tek olay olduğunu ekler. Olay, Müslüman egemenliğine karşı süren bir düşmanlığı gösterir.^[29]

Buhara’nın beyleri olan Buhar Hudat hanedanı fetihten sağ çıktı. Kuteybe, Tuğşada’yı hükümdar yaptı. Tuğşada İslam’ı Kuteybe’den kabul etti.^[30] Abbasi devriminin hemen ardından Buhar Hudat Kuteybe b. Tuğşada, on bin kişiyle Abbasi komutanı Ziyad b. Salih’in yanına katıldı. İkisi, Buharalıların çoğunun katıldığı Şerik b. Şeyh el-Mehri ayaklanmasına karşı harekete geçti. Ayaklanma bastırıldı.^[31]

Vahanın gelenekleri

Vahanın sonraki iki geleneği, bozkırın Soğdlularıyla ilgilidir. Birincisi Abrui ve Şir-i Kişvar hikâyesidir. Bu hikâye Narşahî’nin kendi metninde değil, Nişaburî’den eklenen bir bölümde yer alır. Anlatıya göre Abrui’nin zulmü dayanılmaz olunca bölgenin toprak sahipleri ve zengin tüccarları Türkistan’a ve Talas’a kaçtı. Orada bir kent kurup ona önderleri Camuk’un adıyla Camukat dediler.^[32] Bu, soyluların kurduğu Yedisu Soğd kolonilerinin örneğidir. Kazıların bundan ne çıkardığını Türk Atlası Suyab başlığı altında anlatır.^[33] Hikâye devam eder: bir Türk beyi, vahayı kurtarmak için oğlunu bir orduyla gönderdi.^[34] Buhara’ya bağlı bir köy olan Zandana, adını Zandaniji kumaşına verdi. Narşahî bu kumaşın Irak’a, Fars’a, Kirman’a ve Hindistan’a ihraç edildiğini, soyluların ve hükümdarların onu brokar fiyatına satın aldığını söyler.^[35] Belçika’daki Huy’da bulunan bir ipeğin arkasında bu sözcük Soğdca yazılıdır. Bu türden ipekler batı Kafkasya geçitlerinde de bulunmuştur. Bunların Soğdiyana’da mı dokunduğu, yoksa İran örnekleri üzerine Çin işi mi olduğu tartışmalıdır.

Değerlendirme

Buhara, Göktürk tarihine bir garnizon kenti olarak girer ve bir cenaze listesinde bir ad olarak çıkar. Bu ikisinin arasında, Soğd tebaası içinde batı Aşinalarının oturma yeriydi. Hüsrev’in yaktığı ipeğin yola çıktığı kentti. Eftalit mirasının Fars payı ile Göktürk payının birbirine değdiği noktaydı.^[1] Göktürkler kenti aldı ve yağmalamadı. Tüccarları bir on yıl içinde Konstantinopolis’teydi. Bu, batı Göktürklerinin Soğdiyana’yı nasıl elde tutmak istediğini söyler: kentlerin fatihleri olarak değil, bir ticaretin toprak sahipleri olarak.

Notlar

^ a b c d e f g h i j Yavuz 2025
^ de la Vaissière 2005a, p. 16
^ a b c de la Vaissière 2005a
^ Frye 1998, p. 15
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 18
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 23
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 23-24
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 3-101
^ Nöldeke 1879
^ Markwart 1938, p. 141–143,153
^ a b Kül Tegin inscription
^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 83
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
^ Markwart 1938, p. 150,152
^ Markwart 1938, p. 150
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 35
^ Markwart 1938, p. 151
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 37
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 38
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 41-43
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 47-48
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 48
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 53
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 278
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 30
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 30-31
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 48-49
^ de la Vaissière 2005a, p. 279
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 10
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 62-64
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 6-7
^ de la Vaissière 2005a, p. 114
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 7
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 15-16

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Tabari
Menander Protector
Narshakhī, History of Bukhara
Wei Shu, juan 102
Sui Shu (Book of Sui), juan 83
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215, 221 (after Jiu Tangshu)
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（中） (1971)
Richard N. Frye (trans.), The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original by Narshakhi (1954)
Richard N. Frye, Early Bukhara (1998)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)