Valentinos

Valentinos, „imparatorluk kılıç taşıyıcılarından biri“ olan bir Roma elçisiydi. Sezar Tiberios onu 576’da Göktürklere gönderdi.^[1] Bu unvan büyük olasılıkla imparatorluk muhafız birliğinden bir spatharius’u gösterir.^[2] Valentinos, Göktürk prensi Turxanthos’u babası İstemi için yas tutarken buldu. Turxanthos onu Tarduş’a gönderdi. Göktürkler Roma kenti Bosporos’u alırken Valentinos alıkonuldu ve alaya alındı.^[3] Menandros, elçisinin raporu sayesinde bir Göktürk hükümdarının bir Roma elçisine söylediği en uzun konuşmayı korumuştur.^[4]

Önceki görevler

„İmparatorluk muhafızlarından biri“ olan bir Valentinos, Justinianos’un armağanlarını Avarlara götürdü. Avarları Romalılarla ittifak kurmaya ve düşmanlarına karşı silaha sarılmaya çağırdı.^[5] Elçinin gelişinden sonra Avarlar Unigurları ve Zali denen bir Hun halkını ezdi, Sabirleri ise yok etti.^[5] Bu elçilik, Avarların Alanların yanına gelişinden sonra yapıldı. Bu geliş çoğunlukla 557 ya da 558’e tarihlenir. İkinci bir hesap 559 ya da 560’ı yeğler.^[6] Menandros, bu elçinin 576 elçisi olup olmadığını söylemez.^[5] İkisi aynı kişi olabilir: bozkır işlerinde uzmanlaşmış bir diplomat.^[6]

Menandros 576 anlatısında Valentinos’un Göktürklere daha önce iki kez elçi olarak gittiğini yazar. O sırada Konstantinopolis’te yaşayan bazı Göktürklerin da onunla birlikte önceki bir yolculuktan döndüğünü ekler.^[1] Bu iki yolculuğun 576’dakini kapsayıp kapsamadığını cümle belirlemez.^[4]

576 elçiliği

Menandros elçiliği, Tiberios’un Sezar olarak ikinci yılına, yani az önce anlattığı Hüsrev’le görüşmelerden kısa süre öncesine tarihler.^[1] Bu yıl 7 Aralık 575’ten 7 Aralık 576’ya kadar sürdü.^[7]^[8] Hüsrev’le görüşmeler 576 baharına düşer. Valentinos bu yüzden önceki kışta yola çıktı.^[7]

Valentinos, Tiberios’un Sezar rütbesine yükseltildiğini duyuracak, Romalılarla Göktürkler arasındaki dostluğu ve önceki antlaşmayı da onaylatacaktı.^[1] Bu antlaşmayı İstemi ile II. Justinos, Zemarkhos ilk geldiğinde yapmıştı. İstemi o zaman Romalıların dostunun kendi dostu, düşmanlarının da kendi düşmanı olduğunu bildirmişti.^[1] Roma İran’la savaştaydı. Valentinos bu nedenle Göktürkleri uygun zamanda İranlılara saldırmaya da çağıracaktı.^[1] Elçiliğin amacı, İran’a karşı ittifakı yenilemekti.^[9]

Yanına 106 Göktürk aldı. Bunlar yıllar içinde Anankhast’ın, Eutychios’un, Herodianos’un, Kilikyalı Paulos’un ve kendisinin önceki elçiliğiyle Konstantinopolis’e gelmişlerdi.^[1] Anankhast’ın Göktürk elçisi olarak mı geldiği, Roma elçisi olarak mı gittiği Yunancadan anlaşılmaz.^[2] Menandros, kentteki bütün Göktürklerin neden birlikte ayrıldığını söylemez.^[1]

Valentinos hızlı ticaret gemileriyle Sinope üzerinden Kherson’a gitti. Apatura’yı ve Phouloi’yi geçti, adı kaybolmuş bir kum şeridini aştı ve Kırım dağlarını güneyinde tuttu.^[1] Bu bölümün Yunancası bozuktur, bu yüzden güzergâh kesin olarak izlenemez.^[2] Valentinos ve yoldaşları, lagün sularıyla kaplı ovalardan, sazlıklardan, çalılıklardan ve bataklıklardan geçti.^[1] Yolda Akkagas’ın ülkesinden geçti. Akkagas, oradaki İskitleri Anagay’ın atamasıyla yöneten bir kadındı. Anagay Utigurların başındaydı.^[1]

Turxanthos’un ordugâhında

Zor yolların ardından elçiler Turxanthos’un savaş ordugâhına vardı. Turxanthos Göktürk liderlerinden biriydi ve elçilerin ilk karşılaştığı liderdi.^[1] Turxanthos büyük olasılıkla bir ad değil, Türk Şad unvanıydı.^[10] Göktürklerin liderleri bütün ülkeyi sekiz parçaya bölmüştü. Göktürklerin yaşlı hükümdarının adı Arsilas’tı.^[1] Araştırmacılar Arsilas’ı iki biçimde okur: en yüksek hükümdar olarak ve liderlerin yalnızca en yaşlısı olarak.^[10]

Turxanthos on parmağını ağzına soktu. Bunların, on dilli ve tek hileli Romalılar olup olmadığını sordu.^[1] Ağzında şimdi on parmak durduğu gibi, dedi, Romalılar da çok dille konuşuyordu. Bir kez onu, bir kez de kölelerini, Uarkhonitai’yi aldatıyorlardı.^[1] İmparatoru Uarkhonitai ile antlaşma yapmakla suçladı. Bununla, efendilerinden kaçmış köleler olan Avarları kastediyordu.^[1] Yalan söylemek bir Göktürk’e yabancı olduğu için elçileri oracıkta öldürmekle tehdit etti.^[1] Avarlar kırbacını görseler bile yeryüzünün uçlarına kaçarlardı, dedi. Ona karşı dursalar, atlarının toynakları onları karınca gibi çiğnerdi.^[1]

Romalıların onun elçilerini neden Kafkasya üzerinden Byzantion’a götürdüğünü sordu, sanki başka yol yokmuş gibi. Dinyeper’in, Tuna’nın ve Hebros’un nereden aktığını ve Avarların Roma topraklarına nereden geçtiğini bildiğini söyledi.^[1] Alanlar ile Unigurlar, dedi, Göktürklere karşı kendi güçlerine güvenmişti. Şimdi onun kölelerinin arasında sayılıyorlardı.^[1] Unigurlar, başka yazarların Onogurlarıdır. Pasajın daha eski bir düzeltmesi Utigurlar okur.^[6] Bizanslı Theophanes’e göre Alanların kralı Saroes 572’de hâlâ Roma tarafında savaşıyordu.^[11] Alanların Göktürklere boyun eğişi bu yüzden 572 ile 576 arasına düşer.^[10] Menandros, Turxanthos’u övünmeyi seven kibirli bir adam olarak niteler.^[1]

Valentinos, elçileri öldürmenin hiç yapılmadığını söyleyerek karşılık verdi. Bunu yapmak, dedi, Turxanthos’un adını bütün insanlar arasında kötü ünlü kılardı.^[1] Ondan, elçileri koruyan yasaya uymasını istedi, „çünkü biz barışın aracılarıyız ve kutsal olanın hizmetkârlarıyız“. Ona, babasının topraklarına varis olarak babasının dostlarına da varis olduğunu hatırlattı.^[1] İstemi kendi isteğiyle Roma devletinin yanında yer almış, Romalıların dostluğunu İranlılarınkine yeğlemişti, dedi.^[1] Bu karşılık, Turxanthos’un ileri sürdüğü suçlamaları görmezden gelir.^[12]

Turxanthos bunun üzerine elçilere babasının az önce öldüğünü söyledi. Halkının geleneğine göre yüzlerini hançerle yarmalarını emretti.^[1] Valentinos ve yoldaşları kendi hançerleriyle yanaklarını kesti. Bu, yüz kesme âdetiydi.^[1] Menandros ölen adı Silzibulos diye verir. Bu, 569 elçiliğindeki Sizabulos’tur. Araştırmacılar onu İstemi ile özdeşleştirir.^[13]^[14] Yas günlerinin birinde Turxanthos, bağlı dört Hun tutsağı babasının atlarının önüne getirdi. Onlara kendi dilinde, gidip babasına ne kadar büyük … olduğunu söylemelerini emretti. Metin burada kesilir.^[1] Menandros ölüler için yapılan törenlerin Göktürkçe adını verir: dochia.^[1]

Alıkonulma

Defin töreninden sonra Turxanthos, Valentinos’la daha pek çok kez konuştu.^[1] Sonra onu iç bölgelerdeki Göktürk liderlerine, özellikle de kardeşi Tardu’ya gönderdi. Tardu’nun konutu Ektel Dağı’ndaydı. Menandros’a göre Ektel „altın“ demektir.^[1] Ektel, Zemarkhos’un İstemi’yle buluştuğu Ektag olabilir.^[15] İkisi farklı dağlar da olabilir, biri Altay’da, öbürü Tanrı Dağları’nda. Valentinos bu durumda doğudaki Göktürklere de ulaşmış olur. Bu, 568 elçilerinin dörtten söz ettiği yerde sekiz parçanın neden anıldığını açıklar.^[16] Üçüncü bir açıklama iki adı da tek bir dağa bağlar. Dağın adı, kireç için kullanılan bir Türk dili sözcüğünden gelir.^[17]

Valentinos Ektel’e giderken Turxanthos, Bosporos’u yakında kuşatacağına yemin etti.^[1] Kenti almak için Bokhan’ı çok büyük bir kuvvetle gönderdi. Anagay başka bir Göktürk ordusuyla orada zaten bekliyordu.^[1] Bosporos eski Panticapaeum’dur, bugünkü Kerç.^[16]

Olayların başka bir seyri de aktarılır. Buna göre Tarduş’un bir derece altında bir vali olan Turxanthos, elçilerin Tarduş’un merkezine geçmesine izin verdi. Orada Tarduş, Valentinos’la ittifakın hâlâ sürdüğü konusunda anlaştı.^[18] Bizans’la savaş çıkmadı ve Göktürkler Kırım’ı elinde tuttu.^[18] Bu anlatıda Tarduş’un bütün kağanlığa hükmetme hırsı, Valentinos’la buluşmasından başlar.^[19]

Menandros’un Bosporos’un düşüşüne dair parçası bunun tersini gösterir. Kent alındığında Roma elçilerinin Göktürklerin arasında bulunduğunu ve bunun Göktürklerin Romalılarla savaşa kışkırtıldığını açıkça gösterdiğini söyler.^[20] Turxanthos bu yüzden Valentinos’u ve yoldaşlarını alıkoydu. Onlara hakaret etti, onlarla alay etti ve ancak sonra bıraktı.^[20] Üç yıl sonra imparator Tiberios, bir Avar elçiliğini oyalarken Avar elçilerine Göktürklerin Kherson’da ordugâh kurduğunu söyledi.^[21]

Valentinos’un elçiliği, Menandros’un tam olarak anlattığı, altıncı yüzyılın Göktürklere son Roma elçiliğidir. Menandros’a göre bu elçilik, Zemarkhos’un mühürlediği dostluğu sona erdirdi.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
^ a b c Blockley 1985, p. 275
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1–19.2
^ a b Menander Protector
^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 5.2
^ a b c Blockley 1985, p. 253
^ a b Blockley 1985, p. 274
^ Chavannes 1903, p. 240
^ Golden 1992, p. 130
^ a b c Blockley 1985, p. 276
^ Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 271
^ Blockley 1985, p. 10
^ Blockley 1985, p. 262
^ Chavannes 1903, p. 227
^ Chavannes 1903, p. 241
^ a b Blockley 1985, p. 277
^ Gedikli 2022b, p. 13
^ a b Yavuz 2025, p. 321
^ Yavuz 2025, p. 313
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.2
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.2

Kaynaklar

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Yusuf Gedikli, Göktürkçe Ektág, Ektél Dağ Adlarının Köken ve Anlamı (2022)