Boyla Kutlug Yargan

Boyla Kutlug Yargan, Suji yazıtında konuşan adamdır. Bu runik metni 1900’de Moğolistan’da Ramstedt buldu.^[1] Kendisinin Kırgızların bir oğlu ve hükümdar Kutlug Baga Tarkan’ın görevlendirilmiş adamı olduğunu söyler.^[2] Eski Türkçenin bir grameri taşı aktarır ve aynı sözleri babasının bir Kırgız olduğunu söylüyor diye anlar.^[3]

Hizmet ettiği adam

Kutlug Baga Tarkan unvanı, taşın efendisi hakkında verdiği her şeydir.^[2] Kutlug, Kut’tan türetilmiş sıfattır, „Kut sahibi“ demektir. Tarkan ise bozkır hükümdarlık merkezlerinin bir rütbesidir, yani tarkan. Çinlilerin Julu Mohe, 句錄莫賀 diye yazdığı bir Uygur generali Kırgızlara geçti. 840’ta onları Uygur kentlerine karşı yönetti.^[4] Adı Külüg Bagha olarak anlaşılır.^[5] 840 sonrası Kırgız devletinin bir yeniden kuruluşu, Külüg Baga Tarkan adlı bir Uygur’un Kırgızların Orhun’daki temsilcisi olarak bırakıldığını söyler.^[6] Adlar birbirine yakındır, ama ilk öğe farklıdır. Burada kullanılan hiçbir kaynak taştaki efendiyi generale bağlamaz. General Külüg Bağa maddesinde anlatılır.

Anlattığı hayat

Zengindi. On hanesi ve sayısız atı vardı. Yedi küçük kardeşi, üç oğlu ve üç kızı vardı. Oğullarını evlendirdi, kızlarını başlık almadan verdi ve öğretmenine yüz doru at verdi. Torunlarını görecek kadar yaşadı. „Şimdi öldüm ve onları bıraktım.“ Oğullarına, öğretmeni gibi insanlar arasında olmalarını, kağana hizmet etmelerini ve yiğit olmalarını söyler. Büyük oğlu habersizce gitti ve onu bir daha görmedi. Son satır „Oğlum, aslanım“dır.^[2]

Öğretmene mar denir, bu „efendi“ anlamına gelen Süryanice bir sözcüktür. Bir anlatım onu Maniheist bir öğretmenin unvanı olarak anlar. Bir başkası Nasturi bir öğretmenin unvanı olarak anlar. İki yorum, yani Maniheizm ile Doğu Kilisesi, taşla birlikte Suji yazıtı maddesinde anlatılır.^[7]

İlk cümle

İlk cümlenin çevirisi şöyledir: „Yaglakar kağanlarını Uygur ülkesinden kovdum.“ Basılı transkripsiyonda keltim, yani „geldim“ yazar. Basılı metin, çevirinin ardında ne durduğunu göstermez.^[1] Fiilin „kovdum“ olduğunu ve taşın 840’tan sonra yazıldığını varsayalım. O zaman konuşan adam, Uygurlara yürüyüşe ve Yaglakar hanedanının çöküşüne katılmıştır.^[2] Taşın tarihi yoktur. Bir yerleştirme onu sekizinci yüzyılın sonuna, bir başkası 840’tan sonrasına koyar.^[8]

Boşluklar

Taş yıl vermez, adamın çiftliği için yer vermez, oğullarının ya da öğretmeninin adını vermez.^[2] 840 savaşını yaşayıp yaşamadığı tamamen taşın tarihine bağlıdır.

Notlar

^ a b Butanaev 2015, p. 9
^ a b c d e Butanaev 2015, p. 9–10
^ Erdal 2004, p. 183 n. 317
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Drompp 2005, p. 37
^ Golden 1992, p. 181
^ Butanaev 2015, p. 10
^ Barthold 1927, p. 15

Kaynaklar

Suji inscription
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)