Doğu Kilisesi

Doğu Kilisesi, Pers dünyasının Süryani kilisesiydi. Çin’e ve Türklere Soğdlular aracılığıyla ulaştı. Soğdlular onu Maniheizm ile birlikte doğuya taşıdı.^[1] Türklerin metropolitlik makamı 782 dolaylarında kuruldu.^[2] Onuncu yüzyılın Uygur topraklarında Hudud el-Âlem, Soğdluların Bek-Tegin adlı beş köyünü kaydeder. Bu köylerde Hıristiyanlar, Zerdüştler ve putperestler yaşıyordu.^[3]

Doğudaki Soğdca Hıristiyan metinleri, Türkçeye giderek daha çok hâkim olan katipler tarafından yazıldı.^[4] Yedisu’da kilise, kiliselerin camiye çevrildiği haberlere rağmen İslam’ın yanında varlığını sürdürdü. Çok sayıdaki mezar taşının gösterdiği gibi, orada en az on dördüncü yüzyıla kadar ayakta kaldı.^[2] Rubruck’lu Wilhelm 1253’te bölgedeki Nasturilerin ayinlerinde eski Organum ülkesinin dilini ve yazısını kullandığını gördü. Bu dil, Argu topraklarındaki Soğdca ile özdeşleştirilmiştir.^[5]

Berlin seferi, Turfan’ın kuzeyindeki Bulayiq’te bir harabede Orta Farsça, Soğdca, Süryanice ve Türkçe Hıristiyan metinler buldu.^[6] Bunların arasında Orta Farsça bir Mezmurlar parçası vardır. Yayımcıları onu beşinci yüzyıla tarihledi.^[7] Koço’daki yıkık bir tapınakta duvar resimleri, yaprak dalı taşıyan üç kişinin önünde buhurdan sallayan bir figürü gösterir. Resimlerde ayrıca bir atın bacakları görülür, binicisinin üzengisi hâlâ yerindedir. Başka bir duvarda bir binici, ucunda haç bulunan bir sırık taşıyordu.^[8] Kazıyı yapanlar resimlerin bir Hıristiyan cemaatine ait olduğunu düşündü, çünkü figürlerin hiçbiri Maniheist beyaz giysiyi giymiyordu. Ancak aynı haç, ağır hasar görmüş bir Maniheist resimde de bulunur. Harabeden ne bir yazıt ne de bir elyazması çıktı.^[8]

Orta Asya tarihi üzerine bir eser, daha erken bir misyonu yedinci yüzyılın ilk yarısına yerleştirir. Esere göre Merv metropoliti İlya 644’te çok sayıda Türk’ü din değiştirtti. Bunların arasında, Oxus’un ötesinde Toharistan’da bütün ordusuyla bir Türk kağanı da vardı.^[9] Anlatım 1925 tarihli, derlemede bulunmayan bir incelemeye dayanır ve hiçbir kaynak metin göstermez. Kağanın Göktürklere mi yoksa Toharistan’da bir beye mi ait olduğu belli değildir.^[9]

Notlar

^ de la Vaissière 2005a, p. 2
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 327
^ Ḥudūd al-ʿĀlam
^ de la Vaissière 2005a, p. 326
^ de la Vaissière 2005a, p. 330
^ von Le Coq 1913, pl. 71h
^ von Le Coq 1913, p. 4
^ a b von Le Coq 1913, pl. 7
^ a b Litvinsky 1996, p. 417

Kaynaklar

Ḥudūd al-ʿĀlam

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)