Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Suji yazıtı, Moğolistan’dan runik bir metindir. Bir Kırgız onda kendi hayatını anlatır. Ramstedt yazıtı 1900’de, Urga’dan Handu-Wang manastırına giderken buldu. 1909’da Sakari Pälsi ile yeniden inceledi.[1] Yazıtı yayımladı. Onda konuşan adam Uygurların yurdunda yaşamıştı.[2] Taşta on bir satır vardır. İlk dokuz satır aşağıdan yukarıya, son iki satır sağdan sola yazılmıştır. Satırların üstünde bir tamga durur.[3]

Metin

Basılı çevriyazı şöyle başlar: Uyğur yirinte Yağlaq qanta keltim, qırğız oğlımen, Boyla qutluğ yarğanmen, Qutluğ bağa tarqan öge buyuruqı men.[4] Klyashtorny bunu şöyle çevirir: “Yaglakar kağanlarını Uygur yurdundan kovdum. Ben Kırgız oğluyum. Ben Boyla Kutlug Yargan’ım, hükümdar Kutlug Baga Tarkan’ın görevlendirilmiş adamıyım.”[5]

Metnin geri kalanı, sonunda anlatılmış bir hayattır. Konuşanın haberi gün doğusu ve gün batısı ülkelerine ulaştı. Zengindi, on hanesi ve sayısız atı vardı. Yedi küçük kardeşi, üç oğlu ve üç kızı vardı. Oğullarını evlendirdi ve kızlarını başlık parası almadan verdi. Öğretmenine yüz doru at verdi. Torunlarını görecek kadar yaşadı. “Şimdi öldüm ve onları bıraktım.” Oğullarına, öğretmeni gibi insanlar arasında olmalarını, kağana hizmet etmelerini ve cesur olmalarını söyler. En büyük oğlu haber vermeden ayrılıp gitti, onu bir daha görmedi.[5]

Yirmi cümlelik bir Türkçe çeviri birçok yerde ayrılır. Klyashtorny’nin çevirisinde on hane olan yerde on ağıl vardır. Yüz doru atı, konuşanın sağlığında çocuklara verir. Öğretmen yoktur.[6]

İlk cümle

İlk satır üç biçimde okunur. Birinci okuma Yaglakar Kan Ata’yı bir kişi adı sayar: “Uygurların yurdunda geldim, Yaglakar Kağan Ata.”[7] İkincisi Yaglakar Kan, at-a keldim okur, yani “Yaglakar kağanını kovdum”. Bu araştırmacılar 840 sonrası bir tarihle birlikte gider.[8] Üçüncüsü Yaglakar Kan ta keltim okur, yani “Uygurların yurdundan, Yaglakar Kağan’dan geldim”. -ta’yı “-den” anlamındaki ek olarak alır. Bu ek, öteki Yenisey metinlerinde olduğu gibi, addan iki noktayla ayrılmıştır.[9]

Yukarıda alıntılanan çevriyazıda birinci ve üçüncü okumalara ait olan keltim vardır. “Kovdum” çevirisi ikinci okumaya aittir.[8] İkisi bu yüzden farklı okumalardan gelir. Birbirleriyle bir baskı yanlışı yüzünden ayrılmazlar. Bir okuyucu birinci okumayı reddeder, çünkü ata, “ata, soy”, unvan olarak olağan değildir. İkinci okumayı iki nedenle reddeder. “Atmak, kovmak” anlamındaki at- fiilinin Türkçede bu kullanımda bir benzeri yoktur. Uygurlar ayrıca Yaglakar hanedanının 780’deki sonundan sonra en az yetmiş yıl Ötüken’de oturdu.[9] Üçüncü okumayı izler.

Tarih

Birçok yerleştirme birbirine karşı durur. Ramstedt yazıtı sekizinci yüzyılın sonuna koydu.[2] Klyashtorny ve onu izleyen başkaları yazıtı Uygurların 840’taki yıkılışından sonraya tarihler, Bazin ise dokuzuncu yüzyılın ortasına ya da ikinci yarısına koyar.[3] Olağan gerekçe “Ben Kırgız oğluyum” satırıdır. Bu satır metni Kırgız dönemine ait bir eser yapar ve bu yüzden 845–850’den sonraya götürür.[3] Bu durumda subay Uygurlar üzerine yürüyüşe ve Yaglakar hanedanının devrilmesine katıldı. Taş, Kırgız yayılması dönemine aittir.[5]

Yaglakar, 795’e kadar Uygur kağanlarının çıktığı hanedandı, 795’ten sonra ise kağanlar Ediz’den çıktı.[10] 840 sonrası bir tarih bu yüzden “Yaglakar kağanları”nı genel olarak Uygur kağanları diye okumak zorundadır. Sekizinci yüzyılın sonu bir tarih bunu yapmak zorunda değildir.

Üçüncü tarihleme ilk satırı “Uygurların yurdundan, Yaglakar Kağan’dan geldim” diye alır. 745 ile 780 arasında üç Yaglakar kağanı hüküm sürdü.[9] Metin o zaman 780’den önceye, sekizinci yüzyılın ikinci yarısına düşer. Taş, Kırgız döneminin bir eseri değildir. Tes, Tariat ve Şine-Usu’nun Uygur taşları arasında yer alır.[9] Başka bir hesaba göre Yaglakar hanedanı 795’te değil, 780’de sona erdi.[9]

Öğretmen

Öğretmene mar denir. Bu, “efendi” anlamına gelen Süryanice bir sözcüktür.[2] Dokuzuncu yüzyıldan on üçüncü yüzyıla Orta Asya’nın Türk dillerinde sözcük Hristiyan ve Maniheist bir öğretmen için aynı ölçüde kullanılırdı.[11]

Ramstedt, Kırgızların o sırada Uygurların yurdunda yayılan inancı, Maniheizm’i benimsediği sonucuna vardı.[2] Sonraki bir okuma bunu daha da ileri götürür ve Kırgızların beş yüzyıl süren bir Maniheist devlet dininden söz eder.[11] Klyashtorny tersini savundu. Kırgızlar devlet dini Maniheizm olan Uygurları yenmişti. Yenilen düşmanın inancını benimsemiş olamazlardı. Karlukların müttefikiydiler ve Nasturi öğretmenler bu ittifakla onlara geldi. Klyashtorny bu yüzden mar’ı Doğu Kilisesi’nin Nasturi bir öğretmeni olarak okur. Kırgız mezar yazıtlarındaki haçlarda ve Yenisey’deki rahip kaya resimlerinde destek bulur.[12]

Taş, öğretmenin hangi inancı öğrettiğini söylemez. Sözcük ikisine de uyar. Metnin bir öğretmeni olup olmadığı, pasajın nasıl okunduğuna bağlıdır. Öğretmeni olmayan Türkçe çeviri, söz konusu iki sözcüğü “yaşadığım sürece” ve “yaşadığım gibi” diye alır.[6]

Notlar

  1. ^ Butanaev 2015, p. 9; 307; Sertkaya 2000, p. 9; 307
  2. ^ a b c d Barthold 1927, p. 15
  3. ^ a b c Sertkaya 2000, p. 307
  4. ^ Butanaev 2015, p. 9
  5. ^ a b c Butanaev 2015, p. 9–10
  6. ^ a b Sertkaya 2000, p. 311–312
  7. ^ Sertkaya 2000, p. 307–308
  8. ^ a b Sertkaya 2000, p. 308
  9. ^ a b c d e Sertkaya 2000, p. 309
  10. ^ Mackerras 1972, p. 158
  11. ^ a b Butanaev 2015, p. 10
  12. ^ Butanaev 2015, p. 10–11

Kaynaklar

Literatür

  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Osman Fikri Sertkaya, Suuci < Sugeci / (Bel) Yazıtı Ne Zaman Yazıldı? (2000)

Bu kaynağa dayanan maddeler 2

Boyla Kutlug Yargan · Külüg Bagha

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Kişiler
Boyla Kutlug Yargan · Külüg Bagha
Devletler
Yenisei Kirghiz Khaganate
Kaynaklar
Yenisei inscriptions

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Suji inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/suji-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026