Maniheizm

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Maniheizm, Göktürk dünyasına Soğdlularla geldi. Nasturi Hristiyanlığı gibi Maniheizm de en az beşinci ya da altıncı yüzyıldan beri Soğdiana’da yerleşikti. Sonra bütün Soğd göçmen topluluklarına yayıldı. Budizm ise genel olarak yalnızca göçmenlere ulaştı.^[1] Soğdlularla Maniheizm arasındaki bağlar o kadar güçlüydü ki Maniheizm zaman zaman Çin’deki hu’nun resmî dini gibi görünüyordu.^[1] Sonraki bir çalışma, Göktürk Budist sözcük dağarcığının Soğd katmanında yedinci ya da sekizinci yüzyıl Maniheist Soğdcasından alıntılar bulur. Seçilmişlerin beş buyruğunun Türkçe adları İran örneklerini izler. Bunlardan dördü, araç durumundaki bir ad ile ärmäk “olmak” sözcüğünden kurulur. Bu kuruluş Soğdca adın soyut ekini karşılar. Örneğin agız arıgın ärmäk, sözcüğü sözcüğüne “ağız temizliğiyle olmak”, Soğdca kūče-zpartyā “ağzın temizliği” sözcüğünün karşılığıdır.^[2]

Uygurların din değiştirmesi

Karabalgasun’un üç dilli yazıtı, dokuzuncu yüzyılın ilk çeyreğinde, kimliği tartışmalı bir Uygur kağanı için yazıldı. İyi korunmuş Çince metni, kağanın 762 ve 763’te Luoyang’da Maniheizm’e geçişini anlatır. Yirminci yüzyılın başından bir inceleme, Uygurların Maniheizm’i doğrudan Soğdiana’dan almadığını savunur. Dini büyük olasılıkla 762’de, kağanın Çin’deki seferinde, Soğdlularla karşılaştığında aldılar. Karabalgasun anıtı ile aynı taştaki küçük bir Soğdca yazıt bu bağı gösterir.^[3] Başka bir anlatıma göre Maniheizm’in Uygurlar arasında yaşatılmasında Soğdlu tüccarların payı, kağanın Luoyang’dan getirdiği dört din adamının payından büyüktü. Orhun bölgesinden bir Soğdca metin de Soğdlu misyonerlerin Uygurlara öğretim yaptığını gösterir.^[4] Üçüncü bir anlatımda kağan dört din adamıyla eve döner. Böylece din, Tun Baga Tarkan 779’da onu devirene kadar Türk ülkesinde resmî hâle gelir.^[5] Aynı anlatım benimsenmeyi 762’ye, devlet dini olarak yerleştirir, din adamlarının İranlı olduğunu söyler. Karabalgasun’da bir tapınağın yapıldığını ve kağanın Çin’de tapınakları desteklediğini ekler.^[6] Başka bir kaynak kağanın bu adımı için 763 yılını verir.^[7] Bu geçiş, köşeye sıkışmış toplulukların umutsuz ama verimli bir hamlesiydi.^[1] An Lushan isyanından sonra Tang, hu’ya karşı dönmüştü. Hanedanı kurtarmış olan Uygurlar, Kuzey Çin’de Tang’ın reddedemeyeceği tek askerî güçtü. Maniheist Soğdlular kağandan, din kardeşlerinin ve yurttaşlarının korunmasını sağladı. Çinliler yabancı düşmanı politikalarına hemen son verdi. O günden, güçleri 840’ta sönene kadar, Uygurlar Çin’deki hu’nun koruyucusuydu. Uygurlar düşer düşmez zulümler yeniden başladı. Kağanın neden razı olduğunu aynı literatür Soğd ticaretinin tarihinden yanıtlar. Bozkıra ancak 744’ten beri egemen olan Uygurların, yeni bir gücü örgütlemek için bir modele ihtiyacı vardı. Çin modeli aşırı boyun eğmeyle yüklüydü. Bunun dışında kullanılabilir tek model Soğd modeliydi. Soğd modeli eski Göktürk merkezinde ve bütün sınır boyunca kök salmıştı. Din değiştirme bir kaynaşmanın ilk aşamasıydı. Bu kaynaşmada Uygurlar Soğdluların dinini, yazısını, sözcük dağarcığının büyük bölümünü ve kentli düzenini aldı.^[8] Bir Turfan metni, kağanın zamanındaki Uygurlar arasında nigošaklar’ı, yani Maniheist dinleyicileri anar. Metin ayrıca sartlar’ı anar. Bunlar büyük olasılıkla Soğdlu tüccarlardı ve onlar da Maniheistti.^[9] Uygurlar, şamanizmin yerine ahlak kuralları olan bir dini bir halk olarak benimsediği bilinen ilk Türk halkıdır. Sekizinci yüzyıl ve öncesi için bütün bir Türk halkının Budizm’i ya da Hıristiyanlığı kabul ettiği bilinmez.^[3] Başka bir anlatıma göre din halka güçlükle ulaştı. Çileciliği hareketli bir yaşama uymuyordu ve kağanın, çevresinin ve küçük bir eğitimli kesimin ötesine yayılmış olması pek olası değildir. Tang gezginleri iki yüzyıl sonra bile Turfan’da göçebe yaşam gördü.^[10] Türkler arasındaki Maniheist, Hıristiyan ve Müslüman misyonerler “melek” için Farsça ferişte sözcüğünü almak zorunda kaldı, çünkü eski Türk dininde bunun karşılığı yoktu. Maniheistler ile Budistler ayrıca burhan ve nom sözcüklerini aldı.^[11] 731’de çevrilen Çince ilmihal, Maniheist kilisenin beş derecesini sayar: on iki öğretmen, yetmiş iki piskopos, üç yüz altmış ihtiyar, arı olanlar ve dinleyiciler. Karabalgasun’un Çince yazıtı bunlardan üçüncüsü için kullanılan sözcüğü kullanır.^[12]

Kaynaşmanın geri dönüşleri de oldu. 779 ile 789 arasında Uygur yönetiminde bir kesim, Dun Mohe önderliğinde iktidarı aldı. Bu kesim Göktürk geleneğine bağlıydı ve yabancı unsurlara düşmandı.^[13] Dun Mohe kağan Mouyu’yu, akrabalarını ve sırdaşlarını öldürdü. Ayrıca onu Çin’i işgale ayartmaya çalışan Soğdluları öldürdü. Jiu Tangshu’nun anlattığına göre toplam iki bin kişi öldürüldü.^[13] Ardından Soğdluların ve Maniheizm’in konumu toparlandı. Kırgızlar 840’ta kağanlığı yıkana kadar ikisi de Uygur ile Çin imparatorlukları arasındaki ipek karşılığı büyük at ticaretinin parçasıydı. Uygur maddesi saltanatları ve kaynakları içerir.

Batıda Maniheistler

Uygur kağanı, kendi sınırlarının ötesinde de Maniheistlerin koruyucusu olarak kaldı. 807’den itibaren Maniheistler Uygur elçisi olarak görev yaptı ve Chang’an’da ticaret yaptı.^[14] Xin Tang Shu, Maniheistlerin yiyecek kuralını kaydeder. Günün geç saatinde yerler, su içer, keskin tadı olan sebzeler yer ve sütü reddederlerdi.^[15] İbnü’n-Nedîm, beş yüz kadar Maniheistin Semerkant’ta toplandığını bildirir. Horasan hükümdarı onları öldürmek istedi. İbnü’n-Nedîm’in Tughuzghuz efendisi olduğunu sandığı Çin kralı haber gönderdi: ülkesinde Müslümanlar, Horasan’daki kendi inancındaki insanlardan daha çoktu. Bir Maniheist öldürülürse onları kesip mescitlerini yıkacağına yemin etti. Bunun üzerine Horasan hükümdarı, haraç karşılığında Maniheistleri rahat bıraktı.^[16] Dokuzuncu yüzyıl yazarı Câhiz, Tughuzghuzların Maniheizm’i benimsemeden önce cesur olduğunu ve Karlukları az adamla sık sık yendiğini söyler. Ona göre Maniheizm’den sonra kaybetmeye başladılar. Bu söz Moğolistan’daki Uygurlara ilişkin olabilir. Bir başkası bu sözde Karlukları ve Doğu Türkistan’ı görür ve sözü abartılı bulur, çünkü Uygur kağanı Çin’deki ve Samanî sarayındaki din kardeşlerini hâlâ güç tehdidiyle savunuyordu.^[17]

Birinci ve ikinci kağanlığın kaynaklarında hiçbir Maniheist metin ve bu dine bağlı hiçbir Göktürk yoktur. Kayıtlı olanlar Uygur ve Soğd malzemesidir.

Turfan’da Maniheist buluntular

Turfan vahasının Maniheist kalıntıları Koço’daki K harabe grubundan gelir.^[18] Maniheist tanrıların üç parçaya yırtılmış ilk minyatürü orada Kasım 1902’de bulundu.^[19] Hazine avcıları, beyaz cüppeli bir yüksek rahibin duvar resmini, yanındaki küçük figür sıralarıyla birlikte, Berlinli kazıcılar geldiği anda duvarından koparıp yırttı. Kazıcılar resmi onlardan satın aldı.^[20] Kazıcılar figür sıralarını şöyle okudu: beyaz külah ve cüppeli seçilmiş erkekler, yüksek beyaz külahlı seçilmiş kadınlar ve gündelik giysili dinleyiciler. Erkeklerin yanındaki adlar geç Soğd yazısıyla yazılmıştır, biri kırmızı Maniheist harflerle.^[21]

Rahibin başı, sarı bir hilalli kırmızı bir diskle çevrilidir. Tasvirin tanımını yapan kişi disk ile hilali güneş ve ay saydı ve bunun Mani’nin kendisini gösterip göstermediğini sordu. Aynı duvarda onun karşısında aynı türden ikinci bir yüksek rahip resmi durduğu için bu tanım kuşkuludur.^[20]

Kütüphane odasının yanındaki geçitten, rami ve keten lifinden dokunmuş adak sancakları geldi. Sancakların üstü üçgendir, altı ağırlıklıdır. Biçim ve teknik bakımından Budist tapınak sancaklarına benzerler.^[22] Birinde beyaz cüppeli, elinde kitap tutan bir seçilmiş kadın görülür. Ad levhası bosus täŋrim körki ol diye okunur, “bu, prenses Bosus’un resmidir”. Bir başkasında beyaz cüppeli bir seçilmiş erkek ve yanında diz çökmüş bir genç görülür. Üstlerinde, öğretmek için elini kaldıran, oturan beyaz cüppeli bir figür vardır.^[22] Kazıcılar, bu tür sancakların çok sayıda yapıldığını varsayar, belki seçilmişler topluluğuna katılan birinin ailesi tarafından. Maniheist salonlarının da Budist tapınakları gibi bunlarla asıldığını varsayarlar.^[22]

Tonozlu odadan gelen bir Maniheist kitap yaprağı, mavi zemin üzerinde yazı masalarında diz çökmüş kâtipleri gösterir. Yaprakta geç Soğd yazısıyla yazılmış bir Türkçe metin vardır. Resim üslubu geç antik bir okula dayandırılır ve sonraki İran minyatürünün kaynağı sayılır.^[23] Bezeklik’te 25. mağaranın üzerine bir Budist oda inşa edilmişti. Kazıcılar, arka geçitteki bir Meru Dağı çizimi ve bir Maniheist resminin küçük, kaba bir kopyası yüzünden mağarayı Maniheist saydı.^[24]

Orhun metinlerinin yazısına çok yakın olan runik yazı, Orta Farsça ve Partça metinleri kaydetmek için de yaygın biçimde kullanıldı.^[25] Bu parçaların hepsi içerik bakımından Maniheisttir.^[25]

Notlar

^ a b c de la Vaissière 2005a
^ Özertural 2013, p. 96
^ a b Barthold 2004, p. 47–48
^ İzgi 1989, p. 19–20
^ Kafesoğlu 1997, p. 133
^ Ögel 1984, p. 349–350
^ İzgi 1989, p. 62
^ Özertural 2013, p. 94
^ Özertural 2013, p. 93
^ Ögel 1984, p. 350
^ Barthold 2004, p. 53
^ Pelliot 1929, p. 248–249
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ de la Vaissière 2005a, p. 308
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Mackerras 1972, p. 109
^ de la Vaissière 2005a, p. 314
^ Barthold 2004, p. 50–52
^ von Le Coq 1913, p. 8–9
^ Grünwedel 1920, i 79
^ a b von Le Coq 1913, p. 9, pl. 1
^ von Le Coq 1913, pl. 1
^ a b c von Le Coq 1913, pl. 3
^ von Le Coq 1913, pl. 5
^ Grünwedel 1920, i 67, 77
^ a b Zieme 2000, p. 377

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Albert Grünwedel, Alt-Kutscha. Archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt (1920)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
Peter Zieme, Runik Harfli Birkaç Pasaj Üzerine Kimi Yorum Önerileri (2000)