Bulan

Bulan, Kral Yosef’in Hasdai ibn Şaprut’a yazdığı yanıtta sıraladığı Hazar hükümdarları soyunun ilk kralıdır.^[1] Yanıtta Bulan, Hazarları Yahudiliğe getiren hükümdardır.^[2] Din değiştirmeyi anlatan başka hiçbir anlatım ona bu adı vermez.^[3] Yehuda Halevi, inancını değiştiren bir Hazar kralını anlatır ve adını vermez.^[4] Schechter Mektubu’nda Yahudiliğe dönen Hazarya’nın büyük prensi Sabriel adını alır ve kral yapılır.^[5] Bazı araştırmacılar Sabriel’i Obadya sayar. Başka araştırmacılar onu İbranice bir adla anılan Bulan sayar.^[6]

Yosef’in yanıtındaki anlatı

Bulan bilge ve Tanrı korkusu taşıyan biridir. Kâhinleri ve putperestleri ülkeden kovar.^[7] Rüyasında bir melek görünür ve dualarının işitildiğini söyler.^[8] Bulan önce Hazarların büyük prensini kazanır. Modern bir anlatım, yanıtın iki nüshasında general diye anılan bu prensi, askerî önder ve eş hükümdar olan Beg sayar.^[9] Sonra Bulan bakanlarını ve halkı toplar, onlar da yasayı kabul eder.^[8]

Melek, Tanrı için bir ev yapılmasını emreder. Bulan, Rodlan ve Ardill üzerine yürür ve orada hazine bulur. Bu hazineyle bir çadır, bir sandık, bir şamdan, bir masa ve sunaklar yaptırır. Yosef bunların hâlâ saklandığını yazar.^[8] Bazı araştırmacılar bu saldırıyı Hazarların 730’daki Erdebil saldırısı sayar.^[10]

Roma kralları ve İsmailoğullarının kralları armağanlarla ve bilgelerle elçiler gönderir.^[7] Bulan saraya bir Yahudi bilge getirtir. Önce rahibe, sonra bir çeviride imam, ötekinde kadı denen Müslüman otoriteye soru sorar. İkisi de İsrail yasasının daha iyi olduğunu söyler.^[11] Bulan, İsrail yasasını, yani İbrahim’in yasasını seçtiği sonucuna varır.^[11] Burada kullanılan iki çeviri de onun bütün halkıyla birlikte sünnet edildiğini söyler.^[11] İbn Rusta ile İstahrî Hazarları başka türlü anlatır. Onların anlatımında hükümdar ve sarayı Yahudidir, Hazarların geri kalanı başka bir dine bağlıdır.^[12]

Tarih ve kimlik

Yanıtın uzun nüshası olayı mektuptan 340 yıl öncesine koyar, bu da 620 dolaylarını verir.^[13] Bu tarih tutmaz, çünkü hikâyede kralın sarayında bir Müslüman kadı vardır.^[13] Bir öneri, rakamı bir kâtibin eklediğidir. İkinci bir öneri 240 kastedildiğidir, bu da 720 dolaylarını verir.^[13] Halevi’nin Kuzari’si din değiştirmeyi Yahudi takviminin 4500. yılına tarihler, bu da 740 dolaylarıdır.^[14] Din değiştirmeyi ele alan modern bir anlatım onu Hârûn er-Reşîd zamanına, 786 ile 809 arasına yerleştirir.^[15] Bir başka modern anlatım iki mektubu iki aşama olarak yorumlar. Bu durumda Bulan’ın aşaması 730’lu ve 740’lı yıllara düşer.^[16]

Gürcü vakayinamesinin 730 baskınındaki Hazar komutanının adını Bulkhan diye verdiği söylenir.^[17] Bulan ile Bulkhan aynı adamsa kağan o sefere katılmıştır.^[17] Gürcü vakayinamesi, prenses Susan’ın hikâyesinde Bluč’an adlı bir Hazar generalini de anar. Bir tarihleme bu hikâyeyi 800 dolaylarına koyar, bir başkası 764 baskınına koyar.^[18] Omeljan Pritsak Bulan’ı bir askerî komutan, kağan değil Beg olarak yorumlar. Ona göre Bulan, Erdebil seferinden sonra, yaklaşık 730 ile 740 arasında Yahudiliği özel olarak benimsedi.^[19]

Adın birkaç önerilen anlamı vardır. Bazı araştırmacılar “bilge” der, başkaları bunu reddeder. Başka araştırmacılar “şahin” ya da “panter” gibi Türkçe bir hayvan adı önerir.^[17] Başkaları onu Türkçe bulan sözcüğü, yani “geyik” diye açıklar ve totemik bir ad sayar.^[20]

Kralın önünde üç dinin tartışması yalnızca burada anlatılmaz. Kuzari ile Schechter Mektubu da bir tartışma anlatır, Cüveynî ise Uygurların din değiştirmesine benzer bir hikâye anlatır, bu ayrı bir olaydır.^[21] Bazı araştırmacılar yanıtın büyük ölçüde gerçek olduğunu ve olgusal içeriğine karşı belirleyici bir şey bulunmadığını savunur.^[22] Bu adı taşıyan bir kralın yaşayıp yaşamadığı ve ne zaman yaşadığı açık bir sorudur.

Notlar

^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229–231
^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229–230
^ Dunlop 1954, p. 155, 158
^ Dunlop 1954, p. 155
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 216
^ Dunlop 1954, p. 158
^ a b The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229
^ a b c The Khazar correspondence
^ Dunlop 1954, p. 149
^ Dunlop 1954, p. 148
^ a b c The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 230
^ Dunlop 1954, p. 92, 104
^ a b c Dunlop 1954, p. 151
^ Dunlop 1954, p. 119
^ Golden 1992, p. 241
^ Mızrak 2023, p. 327
^ a b c Dunlop 1954, p. 161
^ Golden 1980, p. 171
^ Pritsak 1978, p. 274–275
^ Golden 1980, p. 170–171
^ Dunlop 1954, p. 154–158
^ Dunlop 1954, p. 153–154

Kaynaklar

Literatür

Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Omeljan Pritsak, The Khazar Kingdom's Conversion to Judaism (1978)
Jacob R. Marcus (ed., trans.), The Jew in the Medieval World: A Source Book, 315–1791 (1938)
Peter B. Golden, Khazar Studies, Vols. I–II (1980)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Egemen Çağrı Mızrak, Hazar Kağanlığının Kutsal-İkili Yönetiminin Judaik Şifreleri (The Judaic Codes of the Khazar Qaganate’s Sacred Diarchy) (2023)
Solomon Schechter, An Unknown Khazar Document (1912)