Hazar hükümdarlık merkezi Yahudiliği benimsedi. Onuncu yüzyılda hükümdar, hanedan ve seçkinler Yahudiydi, Hazarların geri kalanı ise başka inançlarını korudu.[1] Bunun ne zaman, nasıl olduğu ve ne kadar yayıldığı tartışmalıdır. Hikâyeyi anlatan anlatılar birbiriyle çelişir.[2] Bizans kaynakları Hazarya’daki din meselesi konusunda dikkat çekici biçimde hiçbir şey söylemez.[3]

Kaynaklar

En eski tanıklar, halk başka inançlarını korurken Hazar hükümdarlık merkezini Yahudi olarak tanımlar. İbn Rusta, kağanın, Isha’nın ve ileri gelenlerin Yahudiliği benimsediğini, ama Hazarların geri kalanının “Türklerinkine benzer bir inançta” olduğunu söyler.[1] Mes’ûdî 940’larda yazarken kralın, sarayının ve onun ırkından bütün Hazarların Yahudiliği yaşadığını söyler.[4] Yahudiliğin, 786 ile 809 arasında hüküm süren Hârûn el-Reşîd’in halifeliğinden beri devletin baskın dini olduğunu söyler.[4] Hükümdarların geçişi için kendi önceki eserlerine başvurur ve burada anlatmaz.[5] Bu, kralın geçişini Hârûn’un hükümdarlığına yerleştirmek olarak anlaşılmıştır.[6] Geçişi uzun uzun anlattığı eser kayıptır.[6]

İstahrî Yahudileri en küçük grup sayar, çünkü halkın çoğu Müslüman ve Hıristiyandır, “ama kral ve sarayı Yahudidir”. Kağanlığın bir Yahudiden başkasına verilmediğini de ekler.[7] İbn Fadlân, Müslümanlar bir sinagogu yıktıktan sonra kralın 922’de başkentinin ana camisinin minaresini yıktırdığını ve müezzinleri öldürttüğünü bildirir.[8] Kral, İslam ülkelerindeki bütün sinagogların karşılık olarak yıkılmasından korkmasaydı caminin kendisini de yıkacağını eklemiştir.[9] Bilgi kaynakları Hazarlar lehine bir önyargı taşımıyordu.[10]

Yayılma

Bazı araştırmacılar, kağanın, egemen seçkinlerin ve kabilelerin iç çekirdeğinin, büyük olasılıkla hahamlık biçimiyle Yahudiliği benimsediğini savunur.[1] Müslümanlar kentlerde belki en büyük grup, Hıristiyanlar ikinci, Yahudiler ve Yahudileşmiş Hazarlar en küçük gruptu. Kırım’ın Yahudi cemaatleri sayıca büyük ve etkiliydi. Bunun ötesine kanıt uzanmaz.[3] İbrani alfabesi Hazarya’da Türk runik yazısının çeşitlerinin yanında kullanılıyordu.[3] Mahkemeler bu karışımı yansıtıyordu: yedi yargıç vardı.[3] Mes’ûdî’nin listesinde ikisi Müslümanlar için, ikisi Hazarlar için Tevrat’a göre, ikisi Hıristiyanlar için İncil’e göre, biri de Slavlar, Rus’lar ve öteki putperestler için karar verirdi.[11]

Yahudiliğin bir devlet dini olduğuna dair işaret yoktur.[6] Buna rağmen İspanya’daki ve Mısır’daki Yahudiler dahil çağdaşlar Hazarya’yı Yahudilikle özdeşleştirdi. Geçişten sonra, görünüşe göre, yalnızca bunu benimsemiş kraliyet boyu üyeleri kağan olabiliyordu. Vezirlik makamı Harezm’den gelen Müslüman muhafızlara düşüyordu.[6] Göçebe bir devletteki geniş hoşgörü kuralı geçişle değişmedi.[6]

Geçiş anlatıları

Nasıl olduğunu dört anlatı söyler. Hemen her ayrıntıda birbirinden ayrılırlar.[2]

İspanya’da Yahudi bir saray mensubu olan Hasdai ibn Shaprut’a yazılan Kral Yosef’in yanıtında, kral Bulan’a rüyasında bir melek görünür.[12] Anlatıda onun yanında bir general, belki de Beg, yer alır.[13] Bizanslıların ve Arapların krallarından elçiler gelir.[14] Bulan bir Yahudi bilgeyi getirtir ve önce rahibi, sonra bir Müslüman yargıç olan kadıyı sorguya çeker.[15] İsrail’in, yani İbrahim’in yasasını seçtiğini söyler ve kendisini ve halkını sünnet ettirir.[16] Torunlarından Obadya sonra krallığı yeniden düzenledi, sinagoglar ve ders evleri yaptı, Yahudi bilginleri getirtti.[17] Yanıtın uzun nüshası bunu mektuptan 340 yıl öncesine, yani 620 dolaylarına tarihler.[18] Hikâyede bir Müslüman yargıç yer aldığı için bu tarih doğru olamaz.[18]

İkinci anlatı, Kahire’de bulunan bir İbranice belgedir, yani Cambridge ya da Schechter belgesi. Bunda Yahudiler görünüşe göre Ermenistan’dan erken gelir ve Hazarlarla karışır.[19] Hazarların kralı yoktur, yalnızca seçilmiş komutanları vardır ve bir Yahudi komutan olur.[19] Makedonya ve Arabistan kralları, İsrail’e karşı konuşan ulaklar gönderir.[20] İsrail, Yunanistan ve Arabistan bilgeleri bunun üzerine prenslerin önünde tartışır ve görüş ayrılığı sürer.[21] Yasa kitapları Tizul vadisindeki bir mağaradan çıkar, Yahudi önder Sabriel adını alır ve Hazarların kralı yapılır.[22] Belge ayrıca kağanlık makamının ancak geçişten sonra, bir bilgenin yargıç atanıp Kağan diye adlandırılmasıyla doğduğunu söyler.[22] Standart bir tarih bunu yanlış bulur, çünkü kağanlar çok daha önceden vardı.[23]

Üçüncü anlatı, Yehuda Halevi’nin 1140’ta yazdığı Kuzari’dir.[24] Burada kral, bir meleğin düşüncesinin Yaratıcı’yı hoşnut ettiğini, ama davranışının etmediğini söylediğini duyar. Bir filozofu, bir Hıristiyanı, bir Müslümanı ve bir Yahudiyi sorguya çeker. Sonra kendisi ve komutanı Warsān dağlarına gider, bir mağarada sünnet edilir ve Hazarların geri kalanını kazanana kadar bunu gizli tutar.[25] Halevi, din değiştirenin kendi zamanından dört yüz yıl önce yaşadığını söyler. Diyalog ise yaratılışın 4500. yılını verir. Bu yaklaşık 740 eder.[26]

Arap yazar el-Bekrî, önce putperest, sonra Hıristiyan olan bir kraldan söz eder. Kral, bir piskopos, bir Yahudi ve Yahudinin zehirlediği bir Müslüman âlim arasındaki tartışmanın ardından Yahudiliği seçer. Daha sonraki yazar ed-Dımaşkî, imparatorun Hârûn zamanında sürdüğü Yahudilerin Hazarlara geldiğini ve onlara kendi dinlerini sunduğunu söyler.[27]

Tarihlendirme

Tarih konusunda altı görüş vardır.

Bir görüş ilk adımı, Halevi’nin 4500. yılına dayanarak yaklaşık 740’a tarihler.[28] Standart bir tarih, Yahudi etkisinin 860’tan sonra değil, sekizinci yüzyılın ortasından önce hissedilmeye başlamasını daha olası bulur, ama titiz bir kanıtlamanın neredeyse imkânsız olduğunu da söyler.[29] Omeljan Pritsak iki evre önerir. İlkinde Bulan adlı bir komutan 730 ile 740 arasında Yahudiliği özel olarak benimsedi.[30] İkincisinde beg Obadya adımı 799 ile 809 arasında resmî hâle getirdi.[30]

İkinci görüş, Mes’ûdî’nin sözüne dayanarak Hârûn el-Reşîd’in hükümdarlığına, yani 786 ile 809 arasına bağlıdır.[1]

Üçüncü görüş, 830’lar için kanıt olarak 837 ve 838 tarihli özel sikkelere işaret eder.[31] R. K. Kovalev bunları resmî bir Hazar ihracı sayar. Sikkeler darphane olarak “Hazarların ülkesi”ni anar ve birkaç parçada Muhammed’in adı yerine “Musa Allah’ın elçisidir” yazar.[31] Hazarların kendi paralarını basıp basmadığı da hâlâ tartışmalıdır.[32]

Dördüncü görüş geçişi 861’den sonraya koyar.[33] C. Zuckerman ve J. Shepard, Konstantinos’un heyetine ve Hazarları daha o zaman sünnetli sayan, yaklaşık 864 tarihli Latince bir nota dayanır.[33]

Beşinci görüş uzun bir süreç görür. J. T. Olsson, 837 ve 838 sikkelerini, 850’lerin sonunda resmî adıma varan zor bir değişimin başlangıcı sayar.[34] Bunu seçkinlerin geçişi sayar, kitlesel bir geçiş saymaz.[34]

Altıncı görüş olayı reddeder. M. Gil ve Sh. Stampfer bunun hiç gerçekleşmediğini savunur. Stampfer kaynakları çelişkili, kısmen yanlışlıkla sözde yazarlarına atfedilmiş ve başka alanlarda hiçbir bilgi vermeyen kaynaklar olarak görür.[35] Alex M. Feldman bu görüşü reddeder ve Hazar Yahudiliği lehine metinsel ve arkeolojik kanıtı savunur.[36]

860 ile 861 heyeti ve 864 notu

Sonradan Kyrillos denen Konstantinos’un yaşamı, Hazarlara yapılan 860 ve 861 heyetini anlatır.[37] Bunda Hazar elçileri, Yahudilerin kendilerini inançlarını benimsemeye çağırdığını, Müslümanların da aynısını yaptığını söyler. Kağan Konstantinos’u kabul eder ve tartışmaya Yahudiler katılır. Sonunda Hazarlar, isteyenin vaftiz olabileceğini, ama kendi aralarında batıya eğilenlerin, Yahudi gibi dua edenlerin ya da Sarazenlerin inancını sürdürenlerin yakında kendileri tarafından öldürüleceğini söyler. Yaklaşık iki yüz kişi vaftiz edilir.[38] Zuckerman ve Shepard bundan geçişin daha sonra olduğu sonucunu çıkarır. Başkaları Yahudilerin sarayda belirleyici bir güç olduğunu, ama yaşamın geçişin zaten gerçekleşmiş olduğuna dair doğrudan bir işaret vermediğini savunur.[39]

Matta üzerine bir Latince yorum Stablo’lu Christian’a atfedilir ve bazı araştırmacılar onu yaklaşık 864’e ya da biraz öncesine tarihler.[40] Yorum, Yecüc ile Mecüc arasında, yani Gazari denen Hunların halkları içinde, İskender’in kapattıklarının en güçlüsü olan bir halkın zaten sünnetli olduğunu ve Yahudiliğin hepsine uyduğunu söyler.[40] Bu, en eski batılı nottur.[40]

Nedenler

Kağanın 737’de zorla ve kısa süreliğine İslam’a geçirilmesinden sonra Hazar seçkinleri arasında din sorusu öne çıktı.[3] Yahudilik halifeye ya da Bizans imparatoruna en azından görünüşte bile bağlılık gerektirmiyordu, bu yüzden seçimde siyasi bir elverişlilik payı olabilir. Karizmatik kişilerin ve yerel cemaatlerin etkisi de dışlanamaz.[3] Pritsak, yeni inancı taşıyanlar olarak uzun mesafe tüccarlarına işaret eder.[41] Ayrıca geçişin yalnızca dönemin Yahudi yazınında değil, Bizans ve Müslüman yazınında da neden anılmadığını sorar.[42]

Hazar topraklarında yapılan kazılarda belirgin biçimde Yahudi simgeleri taşıyan neredeyse hiçbir nesne ya da mezar taşı bulunmamıştır.[43]

Notlar

  1. ^ a b c d Golden 1992, p. 241
  2. ^ a b Dunlop 1954, p. 116–163
  3. ^ a b c d e f Golden 1992, p. 242
  4. ^ a b al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 8
  5. ^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 9
  6. ^ a b c d e Sinor 1990, p. 266
  7. ^ Dunlop 1954, p. 92, 98
  8. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 148–149
  9. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 149
  10. ^ Dunlop 1954, p. 109
  11. ^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 11
  12. ^ The Khazar correspondence; Dunlop 1954, p. 154–155
  13. ^ The Khazar correspondence; Dunlop 1954, p. 154
  14. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229
  15. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229–230
  16. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 230
  17. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 230–231
  18. ^ a b Dunlop 1954, p. 151
  19. ^ a b The Schechter letter; Schechter 1912, p. 213
  20. ^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 214
  21. ^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 214–215
  22. ^ a b The Schechter letter; Schechter 1912, p. 215–216
  23. ^ Dunlop 1954, p. 159
  24. ^ Dunlop 1954, p. 116
  25. ^ Dunlop 1954, p. 117–118
  26. ^ Dunlop 1954, p. 116, 119
  27. ^ Dunlop 1954, p. 89–90
  28. ^ Dunlop 1954, p. 119
  29. ^ Dunlop 1954, p. 115
  30. ^ a b Pritsak 1978, p. 274–278
  31. ^ a b Kovalev 2005, p. 220–253
  32. ^ Sinor 1990, p. 270
  33. ^ a b Zuckerman 1995; Shepard 1998
  34. ^ a b Olsson 2013, p. 495–526
  35. ^ Gil 2011; Stampfer 2013
  36. ^ Feldman 2022
  37. ^ Sinor 1990, p. 267
  38. ^ Kantor 1983, p. 42–63
  39. ^ Dunlop 1954, p. 195–196
  40. ^ a b c Dunlop 1954, p. 121
  41. ^ Pritsak 1978, p. 281
  42. ^ Pritsak 1978, p. 267–271
  43. ^ Stampfer 2013

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
  • Omeljan Pritsak, The Khazar Kingdom's Conversion to Judaism (1978)
  • J. T. Olsson, Coup d'État, Coronation and Conversion: Some Reflections on the Adoption of Judaism by the Khazar Khaganate (2013)
  • R. K. Kovalev, Creating Khazar Identity through Coins: The Special Issue Dirhams of 837/8 (2005)
  • J. Shepard, The Khazars' Formal Adoption of Judaism and Byzantium's Northern Policy (1998)
  • Constantin Zuckerman, On the Date of the Khazars’ Conversion to Judaism and the Chronology of the Kings of the Rus Oleg and Igor (1995)
  • Sh. Stampfer, Did the Khazars Convert to Judaism? (2013)
  • M. Gil, Did the Khazars Convert to Judaism? (2011)
  • Alex M. Feldman, The Monotheisation of Pontic-Caspian Eurasia from the Eighth to the Thirteenth Century (2022)
  • M. Kantor, Medieval Slavic Lives of Saints and Princes (Vita Constantini, Kap. 8–11, S. 42–63) (1983)
  • Peter B. Golden; Haggai Ben-Shammai; András Róna-Tas (ed.), The World of the Khazars (2007)
  • al-Masʿūdī; C. Barbier de Meynard and Pavet de Courteille (trans.), Les Prairies d’or, Bd. II (Texte et traduction) (1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt))
  • M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
  • Jacob R. Marcus (ed., trans.), The Jew in the Medieval World: A Source Book, 315–1791 (1938)
  • Solomon Schechter, An Unknown Khazar Document (1912)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler10

Devletler
Khazar Khaganate
Savaşlar
Arab–Khazar Wars (642–737)
Muharebeler ve olaylar
Battle of Ardabil (730) · Campaign of Marwan (737) · Kabar Revolt · Mission of Constantine to the Khazars (860–861)
Halklar
History of the Turkic peoples
Kaynaklar
The Khazar correspondence · The Schechter letter
Tartışmalar
The Khazar–Ashkenazi hypothesis

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Conversion of the Khazars to Judaism.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/conversion-of-the-khazars/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026