Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Hazar yazışması, onuncu yüzyılın ortasından kalma iki İbranice mektuptan oluşur. Córdoba’daki Yahudi saray mensubu Hasdai ibn Shaprut Hazarlara yazdı. Joseph adlı bir hükümdar ona cevap verdi. Cevap, hanedanın Yahudiliğe nasıl geçtiğine dair elimizdeki en uzun Hazar anlatısını içerir.[1]

Mektup

Hasdai, Córdoba’da III. Abdurrahman’ın yanında Yahudi vezir ve gümrük başkanıydı. Mektubu, halifenin öldüğü 961’den önceye, belki de 954’ten sonraya tarihlenir.[2] Hasdai Hazarları nasıl duyduğunu anlatır. Horasanlı tüccarlar ona, el-Hazar adında bir Yahudi krallığının var olduğunu söylediler. Onlara inanmadı, çünkü iltifatını kazanmak istediklerini düşündü. Sonra Konstantinopolis’ten elçiler hediyelerle geldi. Haberi doğruladılar ve kralın adının Joseph olduğunu bildirdiler.[3]

Cevap

Joseph kendini kral ve kral oğlu olarak adlandırır. Halkının soyunu Japheth’e, Togarmah üzerinden bağlar. Kendisini de Togarmah’ın on oğlundan yedincisine, Khazar’a bağlar.[4] Cevabı, Hazarların Yahudi inancına nasıl geldiğini anlatır. Bilge ve Tanrı’dan korkan kral Bulan, falcıları ve putperestleri sürdü.[5] Rüyasında bir melek göründü ve dualarının işitildiğini söyledi. Bulan büyük beyi kendi yanına çekti. Bir çevirmen bu beyi, askerî komutan ve eş hükümdar olan Beg diye açıklar.[6] Ardından Bizans’ın ve Arapların krallarının elçileri hediyeler ve bilgeler gönderdi. Bulan bir Yahudi bilgeyi getirtti, sonra Hristiyan rahibe ve kadıya sordu, ikisi de İsrail şeriatının daha iyi olduğunu söyledi. Bulan İbrahim’in şeriatını seçtiğini söyledi. Kendisini ve bütün halkını sünnet ettirdi.[7]

Cevap, Bulan’ın torunlarından Obadya’ın krallığı yeniden düzenlediğini ve Yahudi dinini gereğince yerleştirdiğini de ekler. Obadya havralar ve öğrenim evleri yaptırdı, Yahudi âlimleri getirtti, onlar da ona Kutsal Kitap’ı, Mişna’yı, Talmud’u ve ibadet düzenini öğrettiler.[8] Bu düzenlemeyi yalnızca cevap bildirir, kimi araştırmacılara göre de 800 dolayına tarihlenir.[9] Başkaları Obadya’ın şahsını sonradan eklenmiş sayar.[10] Cevap ayrıca Obadya’dan Joseph’e kadar krallar sıralar ve tahta hiçbir yabancının oturamayacağını söyler.[11]

Joseph kendi konumunu da anlatır. Nehrin ağzında oturduğunu, gemilerle gelen Rus’ların Hazar Denizi’ne girip Müslümanlara ulaşmasına izin vermediğini söyler. Onlarla savaşır. Onlara herhangi bir fırsat verse, Müslümanların bütün ülkesini Bağdat’a kadar yıkarlardı.[11] Hasdai’ye 960 dolayında yazan bir Hazar hükümdarı böylece Rus’larla sürekli bir savaştan söz eder.[12] Joseph’in andığı üç başkent şehirden ikincisinde Yahudilerin, Hristiyanların ve Müslümanların yaşadığını, ayrıca her milletten çok sayıda köle bulunduğunu söyler.[13]

Metnin aktarımı

Cevap modern okurlara geç ve iki biçimde ulaştı. Uzun biçim, on üçüncü yüzyıla ait sayılan bir Firkovich yazmasındadır.[14] Hasdai’nin mektubunu ve Joseph’in cevabını birlikte taşıyan bilinen tek yazma Oxford’daki Christ Church’tedir ve MS 193 olarak kayıtlıdır. Kısa biçimi içerir, bu biçim basılı metinle yakından örtüşür ve yazma eski değildir.[15] Bilinen en eski alıntı, 1090 ile 1105 arasında yazan Barcelonalı Judah ben Barzillai’ye aittir, o cevabın bazı bölümlerini aktardı ve sahih olduğundan kuşku duydu.[16] 1161’de Abraham ibn Daud, kral Joseph’in Hasdai’ye yazdığını doğruladı.[17] Metin ilk kez İstanbul’da 1577’den sonra basıldı, Buxtorf da onu 1660’ta Latince çevirisiyle yayımladı.[18]

Sahihlik

Kuşku erken başladı. Judah ben Barzillai cevaptan daha o zaman şüphe etmişti, Buxtorf ise mektuplara büyük bir kuşkuyla baktı.[19] Sonraki eleştirmenler de cevaptan şüphe etti. Steinschneider cevabı sonradan yapılmış bir uydurma saydı, Poliak ise iki mektubu, mektup biçiminde yazılmış on birinci yüzyıl ürünü bir eser saydı.[20] Karşı görüş, Hasdai’nin mektubunu Menahem ben Saruq adının akrostişine ve üslubuna dayanarak sahih bulur.[21] Cevabı da mektuptan üslup farkına, Arapça sözcükleri yazış biçimine ve yer adlarına dayanarak büyük ölçüde sahih bulur.[22] 2013 tarihli bir çalışma, Hazarların din değiştirmesine dair kaynakların bir kısmına sahte yazar atfı yapıldığını söyler.[23]

Uzun biçim, din değiştirmeyi mektuptan 340 yıl öncesine tarihler, bu da 620 dolayına denk gelir.[24] Bir görüş bunu imkânsız bulur, çünkü hikâyede bir Müslüman kadı vardır ve 622’den önce hiçbir kadı çıkamazdı, ve rakamı bir kâtibin sonradan eklediği sayar.[24] Başkaları ise bunu 240 yıl yerine yapılmış bir yanlışlık sayar, bu da 720 dolayını verir.[24]

Güvenilirlik

Bulan’ın hikâyesi bir kalıba uyar. Rüya, üç din arasında tartışma ve hükümdarın seçimi, din değiştiren hükümdarlara dair başka anlatılarda da tekrarlanır. Bu yüzden hikâye bir kayıt değil, bir anlatıdır.[25]

Cevap ile Arap coğrafyacılar yeni inancın yayılma düzeyi konusunda da ayrışır. Cevap, Bulan’ın ve bütün halkının sünnet edildiğini söyler. İbn Rüste ile İstahrî ise Yahudiliği hükümdarla ve çevresiyle sınırlar. Cevapta çifte krallıktan söz eden bir şey yoktur.[26] Metnin 960 dolayındaki Hazar sarayı adına konuşup konuşmadığı sahihliğine bağlıdır ve bu soru hâlâ açıktır.

Notlar

  1. ^ Dunlop 1954, p. 144, 157–158
  2. ^ Dunlop 1954, p. 143
  3. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 228
  4. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229, 231
  5. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229
  6. ^ The Khazar correspondence; Dunlop 1954, p. 154
  7. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 229–230
  8. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 230–231
  9. ^ Dunlop 1954, p. 155, 195
  10. ^ Olsson 2013, p. 523
  11. ^ a b The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 231
  12. ^ Golden 1992, p. 243
  13. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 231–232
  14. ^ Dunlop 1954, p. 131
  15. ^ Dunlop 1954, p. 130–131
  16. ^ Dunlop 1954, p. 132–133
  17. ^ Dunlop 1954, p. 127
  18. ^ Dunlop 1954, p. 126, 128
  19. ^ Dunlop 1954, p. 126, 132
  20. ^ Dunlop 1954, p. 137, 144
  21. ^ Dunlop 1954, p. 133, 143
  22. ^ Dunlop 1954, p. 152–154
  23. ^ Stampfer 2013
  24. ^ a b c Dunlop 1954, p. 151
  25. ^ Olsson 2013
  26. ^ The Khazar correspondence

Literatür

  • Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Jacob R. Marcus (ed., trans.), The Jew in the Medieval World: A Source Book, 315–1791 (1938)
  • Sh. Stampfer, Did the Khazars Convert to Judaism? (2013)
  • J. T. Olsson, Coup d'État, Coronation and Conversion: Some Reflections on the Adoption of Judaism by the Khazar Khaganate (2013)
  • Golb; Pritsak, Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century (1982)
  • Kokovtsov, Evrejsko-xazarskaja perepiska (1932)

Bu kaynağa dayanan maddeler 6

Bulan · Conversion of the Khazars to Judaism · Joseph of Khazaria · Obadiah of Khazaria · The Khazar language · The Khazar–Ashkenazi hypothesis

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Devletler
Khazar Khaganate
Kaynaklar
Ibn Rusta · The Schechter letter
Tartışmalar
The Khazar–Ashkenazi hypothesis

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Khazar correspondence.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/khazar-correspondence/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026