İslam

İslam Türk Atlası’nın dünyasına güneybatıdan girdi. Sasani İranı’nı yıkan ve ardından Ceyhun’u geçen orduların dini olarak geldi. Türk bozkırına ulaştığında, İslam yüz yıldır yerleşik bir imparatorluğun dini idi.

Ceyhun’a varış

İran’ın fethi yedinci yüzyılın ortasında tamamlandı. Vali Kuteybe b. Müslim bunun ardından 705 ile 715 arasında Ceyhun’u geçti. Paykent’i, Buhara’yı, Semerkant’ı ve Harezm’i aldı. Din değiştirme, fethi yavaş ve düzensiz biçimde izledi. Arap valilerinin kendileri de bunu teşvik edip etmemek konusunda anlaşamıyordu, çünkü din değiştiren daha az vergi öderdi.

Soğd şehirleri temas noktasıydı. Türk bozkırı da iki yüz yıldır ticaretini bu şehirler üzerinden yapıyordu. Maniheizm’i ve Budizm’i kuzeye taşıyan yol, şimdi İslam’ı taşıyordu.

Fetihin sınırı

Arap ordularını Seyhun’un kuzeyine taşıma girişimlerinin her biri, güneye doğru gelen Türk ordularıyla karşılaştı. Türgişler, Sulu Kağan önderliğinde Soğd şehirleri adına halifelikle yirmi yıl savaştı. Hazarlar ise halifelikle Kafkasya üzerinden bir asrın büyük bölümü boyunca savaştı. Daha sonra bambaşka bir din benimsediler. Bozkır fethedilmedi.

751’deki Talas muharebesi, öbür taraftaki durumu değiştirdi. Tang batıdan çekildi. Bu yüzden halifelik ile bozkır arasındaki topraklar Türk güçlerinin eline geçti. Bu güçlerin artık iki komşuyu birbirine karşı oynatmak yerine, ticaret yapacakları tek bir yerleşik komşusu vardı.

Sonrası

Türk hanedanlarının bu dini kabul etmesi onuncu yüzyıla ve sonrasına aittir, yani kağanlıklar döneminin ötesindedir. Türk Atlası, İslam’ın yerinden ettiği şeyi Eski din başlığı altında anlatır. Bozkıra ondan önce ulaşmış iki dini ise Türk Atlası Budizm ve Maniheizm başlıkları altında kapsar.

1069–1070’e gelindiğinde İslam, Karahanlı sarayının dini olmuştu. Orada yazılan Kutadgu Bilig’de danışman Ögdülmiş (Çok Övülmüş), krala İslam’a yol açmasını ve şeriatı yaymasını söyler. Kral ordusunu inanmayanlara karşı sürmeli, ama bir başka Müslümana karşı asla sürmemelidir, çünkü Müslümanlar kardeştir.^[1] Şair kitabını din yolu ve dünya yolu diye özetler.^[2]

Notlar

^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 5484–5490
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 6498

Kaynaklar

Tabari
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Kutadgu Bilig

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)