Zhonghang Yue, Han sarayının hadımlarından ve Yan’lı bir adamdı. İmparator Wen onu bir Han prensesiyle kuzeye gönderdi. Yue, Asya Hunlarının şanyusuna geçti.[1] Shiji, onun hikâyesini Laoshang’ın saltanatı içinde, 110. bölümde anlatır. Han Shu bunu 94A bölümünde küçük ifade değişiklikleriyle yineler.[1] İkisi de onun şanyuya verdiği öğütleri doğrudan konuşma olarak aktarır.[1]

Ad ve köken

Shiji adı 中行說 diye yazar. Sekizinci yüzyıl bilgini Zhang Shoujie, Zhengyi şerhinde Zhonghang’ın soyadı, Yue’nin ise kişisel ad olduğunu açıklar.[2] Metin onu hadım (宦者) ve Yan’lı (燕人) olarak anar.[1] Doğum yılını ve ailesini vermez. Onu kuzeye gönderen görevin ötesinde bir makam da belirtmez.[1]

Kuzeye yolculuk

Laoshang tahta çıkınca İmparator Wen, şanyunun eşi olmak üzere imparatorluk hanedanından bir prenses daha gönderdi. Zhonghang Yue’yi de onun maiyetine atadı.[1] Modern bir değerlendirme, gelinin imparatorun kızı değil, bir vasal kralın kızı olduğuna dikkat çeker. Bu tür gelinler şanyunun baş eşi olmaz, çocukları da tahta çıkmazdı.[3] Bu bir heqin evliliğiydi. Mete Han ile başlayan evlilik antlaşmaları dizisine aitti.[2] Yue gitmek istemedi. Han onu zorladı. “Gitmek zorundaysam”, dedi, “Han için bir bela olacağım.”[1] Vardığında şanyuya geçti. Şanyu onu çok kayırdı.[1]

İpek, keçe ve lor

Asya Hunları Han ipeğini, ipek yumağını ve yiyeceğini sevmeye başlamıştı. Yue şanyuya, bütün Asya Hunlarının bir tek Han idari bölgesinin (komutanlık) nüfusuna denk gelmediğini söyledi. Güçlerinin farklı yiyip giyinmekte ve Han’dan hiçbir şeye ihtiyaç duymamakta yattığını da ekledi.[1] Şanyu âdetini değiştirip Han mallarına yönelirse ve bu mallar en çok onda ikiyi bulursa, Asya Hunları bütünüyle Han’a geçerdi, dedi.[1] Shiji üzerine yazılmış bir şerh bu rakamı, Han mallarının onda ikisinin Asya Hunlarının eline geçmesi olarak açıklar.[2]

Yue savını bir gösteriye çevirdi. Han’dan elde edilen ipek ve ipek yumağından yapılmış ceket ve pantolonlar, yırtılana kadar çalılıktan ve dikenlikten geçirilecekti. Böylece bunların keçe ve kürk kadar sağlam olmadığı gösterilecekti. Han yiyecekleri atılacaktı. Böylece bunların süt ve lor kadar iyi olmadığı gösterilecekti.[1][4] Metindeki ceket ve pantolon, atlı halkların giyimine işaret eder. Pantolon Çin’e ancak süvari birliklerinin oluşmasıyla girdi ve Çin kaynakları Asya Hunlarının pantolonundan söz eder.[5] Bazı modern araştırmacılar bütün konuşmayı bozkıra özgü bir ölçütün kanıtı sayar: hareketlilik ve ekonomik bağımsızlık, Asya Hunlarını sayıca az olmalarına rağmen savaşta güçlü kılan bir yaşam biçimiydi. Aynı araştırmacılar konuşmaların yalnızca dönemin geleneksel görüşlerini yansıtıyor olabileceğini de kabul eder.[6]

Şanyunun maiyetine yazılı not tutmayı ve insanları ile sürüleri saymayı da öğretti.[1] Shiji, sayımın insanları, hayvanları ve malları kapsadığını söyler.[2] Sayım için kullandığı fiil, değerlendirmek anlamına da gelebilir. Han Shu paralel satırda başka bir fiil kullanır ve maiyetin yalnızca insanları ve sürüleri kaydettiğini söyler.[1] Bazı araştırmacılar sayımı, Asya Hunlarından alınan ilk verginin dayanağı sayar. Aynı araştırmacılar bunun kaynaklarda vergiden söz eden tek yer olduğunu ve vergi yükünün Asya Hun toplumunda küçük kaldığını kabul eder.[7]

Levhalar

Han, şanyuya bir fit bir inç uzunluğunda bir levhaya yazardı. Levha şu sözlerle açılırdı: imparator, Asya Hunlarının büyük şanyusunun sağlığını saygıyla sorar. Yue, şanyuya bir fit iki inç uzunluğunda bir levhayla yanıt verdirdi. Mühür Han mührinden daha geniş ve uzundu, sözler kibirliydi. Yanıt şöyle başlıyordu: Gök ile Yer’den doğmuş ve güneş ile ayın tahta oturttuğu Asya Hunlarının büyük şanyusu, Han imparatorunun sağlığını saygıyla sorar.[1][4] Bazı modern araştırmacılar bu kalıbı, Göktürklerin teŋride bolmıš (Gök’te doğmuş) ifadesine yakın bulur. Onlara göre kalıbın asıl öğesi Gök’tür, Yer ise Göktürklerde olduğu gibi ikinci sırada gelir.[8]

Gök tarafından tahta oturtulma iddiası Yue’den eskiydi. Şanyunun MÖ 176 tarihli mektubu zaten “Gök’ün tahta çıkardığı Asya Hunlarının büyük şanyusu” sözleriyle açılır.[2] Shiji, daha uzun levhayı, daha büyük mührü ve daha dolgun kalıbı Yue’ye atfeder.[2]

Han elçilerine yanıtlar

İki karşılıklı konuşma aktarılır. Bir Han elçisi, Asya Hunlarının yaşlıları hor gördüğünü söyledi. Yue, bir Han adamı nöbet görevine çağrıldığında yaşlı anne babasının kendi sıcak giysilerini ve zengin yiyeceklerini çıkarıp yolluk olarak ona vermez mi diye sordu. Elçi verdiklerini kabul etti. Yue, Asya Hunlarının savaşı iş edindiğini ve yaşlılarla zayıfların savaşamayacağını söyleyerek yanıt verdi. Bu yüzden, dedi, en iyi yiyeceği güçlülere verirler, böylece babalarla oğullar uzun süre birbirini korur.[1][9]

Elçi sonra, Asya Hun babalarıyla oğullarının aynı çadırda yattığını, oğlun babasının dullarını, kardeşin de kardeşinin dullarını aldığını söyledi. Asya Hunlarının başlık ve kuşağı olmadığını, hükümdarlık merkezinde de tören bulunmadığını ekledi. Yue, Asya Hunlarının sürülerinin etini yediğini, sütünü içtiğini ve derisini giydiğini söyleyerek karşılık verdi. Sürüler mevsimler boyunca ot ve su arayışıyla göç eder. Kriz anında adamlar ata binmeyi ve ok atmayı çalışır. Sakin zamanlarda rahatlarına bakarlar. Kuralları hafiftir ve uygulaması kolaydır. Bir ülkenin yönetimi tek bir beden gibidir.[1] Asya Hunları, bir soyun yitirilmesinden hoşlanmadıkları için dulları alırlar. Bu yüzden karışıklıkta bile hep atalarının kanından bir adamı tahta çıkarırlar.[1][10] Elçinin sorusundaki Çince “anne” sözcüğü, katı anlamda anne demek değildir. Modern bir çevirmen onu, anlatılan âdete uyan biçimde, üvey anne diye karşılar.[9] Çinliler, dedi, baba ya da kardeşin karılarını almadıklarını söylüyorlar. Oysa akrabalık bağları uzaklaşıyor, birbirlerini öldürüyorlar ve evin soyadını değiştiriyorlar.[1]

Bundan sonra Han elçileri tartışmak istediğinde Yue onları susturdu. Az konuşmalarını söyledi. Yalnızca Han’ın Asya Hunlarına gönderdiği ipeğin, ipek yumağının, tahılın ve mayanın ölçüsünün tam ve kalitesinin iyi olmasına bakmaları gerekirdi. Ölçü tam ve kalite iyiyse her şey yolundaydı. Eksik ya da kötüyse, hasat sonbaharda olgunlaştığında Asya Hunları ayakta duran ekinlerin üstünden geçerdi.[1] Shiji ayrıca Yue’nin şanyuya gece gündüz kazanç ve zarar yerlerini gözetmeyi öğrettiğini belirtir.[1]

Shiji’nin aktardığı bir sonraki olay, şanyunun 140.000 atlıyla Zhaona’ya ve Xiao geçidine girdiği, Wen’in on dördüncü yılındaki (MÖ 166) istiladır.[1] Metin Yue’nin bunu tasarladığını söylemez.[1]

Sonraki yıllar

Laoshang öldü. Oğlu Junchen şanyu olarak tahta çıkarıldı. Wen yeni şanyuyla antlaşma yaptı. Shiji bir cümle ekler: Zhonghang Yue ona yeniden hizmet etti.[1] Bu cümleden sonra iki eser de ondan söz etmez.[1]

Konuşmalar kanıt olarak

Yue’nin sözleri okura yalnızca Shiji ile Han Shu aracılığıyla ulaşır. Bölüm, bunları Han sarayına kimin aktardığını söylemez.[2] Modern çalışmalar Yue’yi, sonraki bozkır hükümdarlık merkezlerindeki Çinli göçmen danışmanlarla karşılaştırır. Bir örnek, Rouran kağanı Anagui’nin yazılı kayıt tutmayı ve Çin biçimli makamları getirmek için kullandığı Chunyu Tan’dır.[11]

Jiu Tang Shu, Tonyukuk’a da aynı türden bir konuşma atfeder. Bilge Kağan surlu kentler ve tapınaklar kurmak istemişti. Tonyukuk, Göktürklerin Tang’ın yüzde birinden az olduğunu ve onlara su ve otlak peşinde göçerek karşı koyduklarını söyledi. Kentlere yerleşip eski yaşayışlarını değiştirirlerse, dedi, Tang ilk yenilgide onları yutardı.[12] Bir modern değerlendirme iki konuşmayı yan yana koyar. İkisinde de küçük bir halk bozkırda göçerek yaşar ve Çin’in kentleri ile gelenekleri onu yutacaktır.[13]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  2. ^ a b c d e f g Shiji, juan 110
  3. ^ Ögel 2015, p. 356
  4. ^ a b Ögel 2015, p. 357–358
  5. ^ Ögel 1978, p. 101
  6. ^ Lattimore 1951, p. 487–488
  7. ^ Khazanov 1994, p. 254
  8. ^ Ögel 2015, p. 358
  9. ^ a b Ögel 2015, p. 359
  10. ^ Ögel 2015, p. 360
  11. ^ Kradin 2005, p. 163
  12. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  13. ^ Jagchid 1989, p. 25, 193

Kaynaklar

Literatür

  • Nikolay N. Kradin, From Tribal Confederation to Empire: The Evolution of the Rouran Society (2005)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Kurumlar ve Unvanlar
Army of the Steppe Empires · Women among the Turkic Peoples · Xiongnu Agriculture · Xiongnu Herds

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Zhonghang Yue.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/zhonghang-yue/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026