Bozkır imparatorlukları, ordularını halklarından ayrı tutmazdı. Shiji, yay germeye gücü yeten her Asya Hunu’nun zırhlı atlı olarak savaştığını söyler.[1] Çin tarihleri bu yüzden bir bozkır hükümdarının gücünü okçularla, yani yay geren adamlarla sayar.[2] Tang tarihleri savaşçıları sayar ve onları bütün nüfusun yanına koyar.[3] Kaynaklar üç düzen gösterir: Asya Hunlarının onlu komuta düzeni, Göktürklerin kanatları ve şehzade komutanlıkları, bir de Uygur ordusunun boyları. Kağanın muhafızları bunların yanında durur. Kaynakların orduların büyüklüğü için verdiği sayılar, her birinin sınırlarıyla birlikte aşağıda gelir. Orduların nasıl savaştığı Bozkır İmparatorluklarında Savaş maddesinde anlatılır.

Asya Hunları: On Bin Atlı

Shiji Asya Hunları sarayının düzenini tek bir bölümde anlatır. Şanyunun altında sol ve sağ Erdemli Krallar, Guli Kralları, Büyük Generaller, Büyük Komutanlar, Büyük Danghu ve Gudu Markisleri dururdu.[1] Erdemli Krallardan Danghu’lara kadar şeflerin sayısı yirmi dörttü.[4] Her biri on bin atlıdan oluşan bir orduya, küçük olanlar ise birkaç bin atlıya komuta ederdi. Yirmi dördünün hepsi On Bin Atlı, wanqi, unvanını taşırdı.[1] Han Shu büyük sayıyı on binden fazla diye yazar.[5] Bir modern görüş bu unvanı bir rütbe sayar, sayıları da kesin sayım değil, yaklaşık bölümler olarak görür.[6]

Yirmi dört şefin her biri kendi bin, yüz ve on kişilik birliklerinin başlarını atardı. Küçük krallarını, vezirlerini, komutanlarını, danghu’larını ve juqu’larını da kendisi atardı.[1] Aynı modern görüş bütünü askerî bir onlu düzen olarak tarif eder. Büyük şefler bu düzenin başında dururdu ve her biri kendi otlaklarını elinde tutardı.[7] Makamlar miras yoluyla geçerdi. Huyan, Lan ve sonradan Xubu boyları devletin soylu köküydü.[1]

Yirmi dört şef aynı zamanda toprak sahibiydi. Sol krallar ve generaller doğuda, Shanggu’ya bakan bölgede, sağdakiler ise batıda, Shangjun’a bakan bölgede yaşardı. Şanyunun kendi sarayı Dai ve Yunzhong’a bakardı. Her şefin kendi otlakları vardı ve su ve otlak arayışıyla yer değiştirirdi.[1] Makamlar ve iki kanat Sol ve Sağ Erdemli Krallar maddesinde anlatılır.

Şefler yılda üç kez şanyunun yanına gelirdi. Birinci ayda onun sarayında küçük bir toplantı yaparlardı. Beşinci ayda Longcheng’deki büyük toplantıda atalara, Gök ile Yer’e ve ruhlara kurban sunulurdu. Sonbaharda, atlar semirdiğinde, Dailin’deki büyük toplantıda insanlar ve sürüler sayılırdı.[1] Shiji bu sayımı ordunun toplanması diye anmaz.[1] Toplantılar Asya Hunlarının üç toplantısı maddesinde ele alınır.

Zhonghang Yue, şanyunun yanına geçmiş bir Han hadımıydı ve düzeni Han elçilerine anlattı. Asya Hunları savaşı ve saldırıyı iş edinmişti, dedi. Yaşlılar ve zayıflar savaşamazdı. Bu yüzden en iyi yiyecek, hepsini koruyan güçlülere giderdi.[1] Emirlerin hafif olduğunu ve kolay yerine getirildiğini, devletin de tek bir beden gibi yönetildiğini söyledi.[1] Adamın kendisi ve yaşamı Zhonghang Yue maddesinde anlatılır.

Asya Hun sarayının düzeniŞanyuLuandi soyu · sarayı Dai ve Yunzhong karşısındaSOL · DOĞUShanggu karşısında ve doğuda, komşuları Huimo, ChaoxianBilge Kral (tuqi)Guli KralıBüyük GeneralBüyük KomutanBüyük DanghuGudu MarkisiSAĞ · BATIShangjun karşısında ve batıda, komşuları Yuezhi, Di, QiangBilge Kral (tuqi)Guli KralıBüyük GeneralBüyük KomutanBüyük DanghuGudu MarkisiVeliaht kural olarak Sol Tuqi KralıydıUnvanlar Shiji listesindeki sırayla. 24 reisin bunlara nasıl dağıldığını söylemez.24×wanqi萬騎24 büyük reis, her biri “on bin atlı” (wanqi) diye anılırdı.En büyüğü 10.000 atlıdan fazlasına, en küçüğü birkaç bine komuta ederdi.Her biri kendi binbaşılarını, yüzbaşılarını ve onbaşılarını atardı.Makamlar soydan geçerdi (Huyan, Lan, sonra Xubu soyları).YIL1. aysarayda küçük toplantı5. ayLongcheng’de büyük toplantıgüzDailin: insan ve sürü sayımı© Emre-E Yavuz 2026
Shiji’nin anlattığı biçimiyle Asya Hun sarayının düzeni ve yirmi dört büyük reis. Shiji 110 ve Han Shu 94’e göre modern bir çizim. Konumlar şemadır, toprak sınırı değildir. Çizim: Türk Atlası.

Asya Hunu ordusunun büyüklüğü

Shiji, Mete Han’a Donghu ve Yuezhi’yi yendikten sonra üç yüz binden fazla okçu verir.[1] Han imparatorunun MÖ 200’deki Baideng kuşatması için dört yüz bin seçme atlı sayar.[1] Han Shu üç yüz binden fazla der.[5] Shiji, sayım ile iddia arasındaki farkı bildiği bir durumu kaydeder. Hunye Kralı halkıyla birlikte Han’a geçti, halkı kırk binden fazlaydı ve yüz bin diye anıldı.[1] Asya Hunları için verilen sayılar bu yüzden, sınırın öbür yanından sayan Çinli yazarların sayılarıdır.

Göktürkler: askerlere komuta eden makamlar

Göktürkler orduyu, devleti düzenleyen makamlarla düzenlerdi. Xin Tang Shu, ayrı bölümlerin askerlerine komuta edenleri şad, kağanın oğullarını ve kardeşlerini tegin, büyük vezirleri yabgu, külüg çor, apa ve diğer adlarla anar. Yirmi sekiz derece sayar, hepsinin kalıtsal olduğunu ve sahiplerinin sayısının belli olmadığını söyler.[8] Jiu Tang Shu şad ile tegin hakkında aynı şeyi anlatır.[9] Zhou Shu ile Sui Shu önce yabguyu, sonra şadı, tegini, ilteberi ve tutunfa’yı sayar ve aynı yirmi sekiz dereceyi verir.[10] Rütbeler Yirmi Sekiz Rütbe maddesinde, makamlar Şad ve Yabgu maddelerinde ele alınır.

Aşina Simo’nun durumu kuralı öbür yönden gösterir. Shibi Kağan ile Çula Kağan onun Aşina soyundan olduğundan şüphe etti. Bu yüzden Çula’nın ve İlig’in döneminde tegin olarak kaldı ve şad olarak asker komutası hiç almadı.[11] Bölüm komutası böylece kağanların Aşina saydığı adamlara gitti.

Kanatlar ve şehzade komutanlıkları

Yazıtlar, devletin kanatlara bölünmesini İkinci Kağanlığın kuruluşuna yerleştirir. İlteriş, yazıta göre Tölis ile Tarduşları düzenledi ve onlara bir yabgu ile bir şad verdi.[12] Bilge Kağan, amcası kağanken kendisinin Tarduş halkı üzerinde şad olduğunu söyler.[13] İki halk, devletin doğu ve batı yarısı olarak anlaşılır. Bkz. Tölis ve Tarduş.

Çin tarihleri aynı bölünmeyi altıncı yüzyılda gösterir. Taspar Kağan, İşbara’yı doğu tarafını yöneten bir kağan yaptı. Bir yeğenini de batıda oturan bir kağan yaptı.[14] Shibi Kağan ölünce oğlu hüküm sürmek için çok gençti. Oğul Nibu Şad yapıldı ve Youzhou’nun kuzeyindeki topraklara bakan doğu yanına yerleştirildi.[9] Kağanlığın ikinci tahtı Küçük Kağan maddesinde anlatılır.

Batı Göktürkleri bölünmeyi en uzağa götürdü. 635’ten kısa süre sonra kağan İşbara Tölis devleti on parçaya böldü.[15] Her parçaya bir adam başa geçti ve her adam bir ok aldı, böylece parçalar On Ok diye anıldı.[15] On, beşer okluk bir sol kanada ve bir sağ kanada ayrıldı. Beş büyük çuo solun beş okuna, beş büyük irkin sağın beş okuna başkanlık etti.[9] Sol, Suyab’ın doğusunda, sağ batısında dururdu.[9] Bkz. On Ok ve Çentikli Çubuk ve Altın Ok.

Bir isyancıyla karşılaşan kağan başka kağanları yardıma çağırdı. Theophylaktos Simokattes, kağanın akrabası Turum’un ona karşı ayaklandığını ve bir savaşı kazandığını söyler. Kağan, üç büyük kağana elçi gönderdi. Bütün orduları Ikar’da toplandı, gaspçı düştü ve kağan yeniden ülkesinin efendisi oldu.[16]

Göktürk ülkesinin makamları ve kanatlarıKağanKatun · Küçük kağan (ikinci taht)Zhou Shu 50 · Sui Shu 84YabguŞadTeginİlteberTudun-faküçük makamlar28 derece, soydan geçerTongdian 197 · Jiu Tang Shu 194Tegin: kağanın oğulları ve kardeşleriŞad: ayrı bölüklere komuta ederKülüg ÇurApaİlteberTudunİrkin · soydan geçer, sayısı belirsizXin Tang Shu 215Şad (bölüklerin askerine komuta eder)TeginYabguKülüg ÇurApaTudun · İrkin ve diğerleri28 derece, soydan geçerÜç liste, üç sıra. Kaynaklar tek bir sıralamada birleşmez.İKİ KANAT (8. yüzyıl)TölişTarduşİlteriş “bir yabgu ve bir şad verdi” (Kül Tegin D13–14). Bilge, Tarduşların şadıydı (D17).Töliş’in doğu, Tarduş’un batı olduğu modern bir okumadır.ON OK (Batı, 635’ten kısa süre sonra)Sol kanat · beş okDulu: beş büyük çur, Suyab’ın doğusundaSağ kanat · beş okNuşibi: beş büyük irkin, Suyab’ın batısındaSuyabMuhafız fuli (“kurt”), sarayın kapısında kurt başlı sancak© Emre-E Yavuz 2026
Kaynakların sıraladığı biçimiyle Göktürk ülkesinin makamları ve kanatları. Çin tarihlerine ve Kül Tegin yazıtına göre modern bir çizim. Kaynaklar farklı sıraladığı için üç sütun ayrı tutuldu. Çizim: Türk Atlası.

Kağanın muhafızları

Zhou Shu, kağanın çevresinde nöbet tutan adamlara fuli, 附離 der. Bu sözcüğün Çincede kurt anlamına geldiğini söyler.[17] Xin Tang Shu, muhafızlara fuli dendiğini ve kağanın Dujin Dağı’ndaki sarayının kapısında altın kurt başlı bir sancak durduğunu yazar.[8] Sui Shu, kağanın çadırının kapısında kurt başlı bir sancak durduğunu söyler.[14] Tarihler muhafız birliğine ne bir sayı ne de bir komutan verir.[18] Yazıtlar hiçbir muhafız birliğinden söz etmez.[19] Kağandan hemen sonra buyrukları sayarlar. Bkz. Böri (muhafız birliği) ve Buyruk.[19]

Yazıtlarda orduların büyüklüğü

Göktürk yazıtları orduları yüzlerle, binlerle ve on binlik birim olan tümen ile sayar. İkinci Kağanlığın on yedi kişiyle başladığını, bunların yetmişe, sonra yedi yüze çıktığını söylerler.[20] Tonyukuk yazıtı aynı yedi yüz sayısını verir ve bunların iki bölüğünün atlı, bir bölüğünün yaya olduğunu ekler. Onlara bir şad başkanlık ediyordu.[21] Tonyukuk sonra iki bin kişiyle bir Oğuz ordusuyla savaştı.[22] Yazıt, o günün Göktürkleri için şöyle der: “Biz iki bin kişiydik ve iki ordumuz vardı.”[23] Daha sonra bir ulak Göktürk komutanlarına, Yarış ovasında onlara karşı on tümen, yani yüz bin kişinin toplandığını bildirdi.[24] Kül Tegin yazıtı, Göktürklerin üzerine gelen bir Çin ordusunu beş tümen diye sayar.[25]

Yazıtlar seferleri de sayar. İlteriş kırk yedi sefer yaptı ve yirmi savaş verdi.[26] Bilge Kağan, amcasıyla yirmi beş sefer yaptıklarını ve on üç savaş verdiklerini söyler.[27] Bilge Kağan tahta çıktıktan sonra, kuzeyde Oğuzlara, doğuda Kıtay ve Tatabılara, güneyde Çinlilere karşı on iki kez büyük ordu çıkardığını söyler.[28]

Çin tarihlerinde sayılar

Sui Shu, Taspar Kağan için birkaç yüz bin okçu, İşbara için Sui ile savaşında dört yüz bin okçu verir.[14] Jiu Tang Shu, Shibi Kağan için bir milyondan fazla, Kapgan Kağan için dört yüz bin verir.[9] Bu sayılar uzaktan yapılmış tahminlerdir.

Orduyu gören bir Çinli yazarın sayıları daha küçük ya da daha dikkatlidir. 563’te Zhou generali Yang Zhong on bin kişiyle yürüdü ve Mukan Kağan yüz bin atlıyla onunla buluşmaya geldi.[17] Sefer bittikten sonra Yang Zhong imparatora, Zhou elçilerinin Göktürklerin gücünü olduğundan büyük gösterdiğini söyledi.[17] 641’de Aşina Simo yüz binden fazla insanı Sarı Nehir’in karşısına geçirdi.[8] Bunların kırk bini savaşçıydı ve doksan bin at getirdiler.[8] Jiu Tang Shu yüz bin insan ve kırk bin savaşçı verir, atları anmaz.[9] Altın Dağ’ın kuzeyindeki Chebi Kağan’ın otuz bin savaşçısı vardı.[15]

Uygurlar

Jiu Tang Shu Uygur ordusunu boyları üzerinden anlatır. Uygurların dokuz boyu vardı ve her boyun bir askerî valisi, dudu, bulunurdu. İlk boy kağanın soyu olan Yaluoge idi. Basmılların ve Karlukların yenilgisinden sonra her birinden bir boy eklendi ve Uygurların on bir boyu oldu.[29] Her yürüyüşte ve her savaşta eklenen iki boy öncü kuvvet olurdu.[29] Devlet Uygur Kağanlığı maddesinde, halklar Basmıl ve Karluklar maddelerinde ele alınır.

Devletlerinden önceki Uygurların sayısı yüz bin kişi olarak verilir. Xin Tang Shu bunların yarısının savaşçı olduğunu söyler. Jiu Tang Shu elli bin savaşçı verir.[30] Zhenguan döneminin ilk yıllarında şefleri Pusa, İlig Kağan’ın oğlu Yukuk Şad komutasında gönderdiği yüz bin atlılık bir Göktürk ordusunu yendi. Pusa beş bin atlıya komuta ediyordu.[31] Tarihler iki sayının nasıl elde edildiğini söylemez.[31]

Tang, Uygur ordusunu 750’li ve 760’lı yıllarda yakından gördü. 757’de yabgu unvanını taşıyan Uygur veliahdı Tang’a dört binden fazla asker getirdi.[29] 762’de Tang elçisi Liu Qingtan, yüz bin Uygur askerinin sınıra yürüdüğünü bildirdi.[32] Öbür elçi Yao Ziang, kağanla Taiyuan’da karşılaştı ve yaklaşık dört bin savaşçı, on binden fazla çocuk ve zayıf, kırk bin at saydı. Kağan hatunuyla birlikte gelmişti.[32] Bu yüzden Uygur ordusu yola çıkmış bir halktı ve her savaşçıya on at düşüyordu.[32]

Bir Bizans bakışı

Geç altıncı ya da erken yedinci yüzyıldan Roma subayları için bir el kitabı olan Strategikon, Türkleri ve Avarları birlikte “İskitler” sayar. Bu halklar arasında yalnızca Türklerin ve Avarların askerî düzenle uğraştığını, bunun da onları açık meydan savaşlarında daha güçlü kıldığını söyler.[33] Türkler çok kalabalık ve bağımsızdır, İskit halklarının hükümdarları ise hataları acımasızca cezalandırır.[33] Avarlar ile Türkler droungoi ve moirai denen bölümler hâlinde, iki, bazen üç hat kurar ve birlikleri derinlemesine dizerler.[34] İskitler bölümünde kitap ayrıca, bunların Romalılar ile İranlılar gibi üç parça halinde dizilmediğini ekler. Düzensiz büyüklükte birkaç birlik hâlinde dizilir, birbirine sıkıca bitişik durarak tek uzun bir hat gibi görünürler.[35] Ana kuvvetten ayrı bir güç tutarlar. Bu güç ya pusu için gönderilir ya da yedek olarak bekletilir. Yedek atları hattın hemen arkasında, yük kafilesini ise bir iki mil ötede bir yanda, orta büyüklükte bir korumayla tutarlar.[35]

Çevirmen bu Türkleri Karadeniz’in doğusunda ve İran’ın kuzeyindeki Batı Göktürkleri sayar.[36] El kitabı bir göçebe ordu türünü anlatır ve Göktürk makamlarını ya da birliklerini adlandırmaz.[37] Böyle bir ordunun sahada nasıl durduğunu yazıya geçiren bozkırın dışındaki tek kaynak odur. Anlatımı, öbür kaynakların da paylaştığı noktalarda onlarla uyuşur: yay, yedek at sürüleri, öncüler ve ani saldırı. Bunlar Bozkır İmparatorluklarında Savaş maddesinde ele alınır. El kitabı ayrıca subaylarını, çoğu insanın yirmi otuz bin kişiden büyük bir ordunun gücünü kestiremeyeceği konusunda uyarır. Çoğunlukla atlı olan İskitler için bu daha da geçerlidir.[38]

Kanıtın sınırları

Hiçbir kaynak bir Göktürk ordusunun teşkilat çizelgesini vermez. Asya Hunlarının onlu bir düzeni, Göktürklerin makamları, kanatları ve okları, Uygurların ise valileri olan boyları vardır. Hiçbir kaynak kanadın altında bir Göktürk birliğinin adını, hattaki sıra kuralını ya da bir komutanlığın düzenli büyüklüğünü vermez.[39] Kaynakların sayı verdiği yerlerde sayı yazarın tahminine, yazıtın övünmesine ya da elçinin sayımına aittir ve öyle okunmalıdır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Shiji, juan 110
  2. ^ Shiji, juan 110; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  3. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  4. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  5. ^ a b Han Shu, juan 94
  6. ^ Miller 2014, p. 6
  7. ^ Miller 2014, p. 6–7
  8. ^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  9. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  10. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  11. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 197
  12. ^ Kül Tegin inscription
  13. ^ Kül Tegin inscription
  14. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  15. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  16. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.8.8–10, p. 190
  17. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  18. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  19. ^ a b Kül Tegin inscription
  20. ^ Kül Tegin inscription
  21. ^ Tonyukuk inscription
  22. ^ Tonyukuk inscription
  23. ^ Tonyukuk inscription
  24. ^ Tonyukuk inscription
  25. ^ Kül Tegin inscription
  26. ^ Kül Tegin inscription
  27. ^ Kül Tegin inscription
  28. ^ Kül Tegin inscription
  29. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
  30. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  31. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  32. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  33. ^ a b Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 116; Dennis 1984, p. 116
  34. ^ Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 23; Dennis 1984, p. 23
  35. ^ a b Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 117; Dennis 1984, p. 117
  36. ^ Dennis 1984, p. 116
  37. ^ Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 116–117; Dennis 1984, p. 116–117
  38. ^ Pseudo-Maurikios late 6th/early 7th c., p. 103; Dennis 1984, p. 103
  39. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
  • Pseudo-Maurikios, Strategikon (late 6th/early 7th c.)
  • George T. Dennis (trans.), Maurice's Strategikon: Handbook of Byzantine Military Strategy (1984)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kurumlar ve Unvanlar
Warfare of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Army of the Steppe Empires.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/army-of-the-steppe-empires/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026