Heqin

Heqin, Han’ın kuzey sınırında yetmiş yıl boyunca sessizlik satın aldığı düzenlemeydi. Shiji düzenin dört parçasını birlikte sayar. İmparatorluk hanesinden bir kadın şanyunun eşi olarak gönderildi. Han, sabit yıllık miktarlarda ipek yumağı, ipek, şarap, pirinç ve başka yiyecek teslim etti. Sınır pazarları açık tutuldu. Bir yemin imparatoru ve şanyuyu büyük ve küçük kardeş yaptı.^[1]^[2] Düzen, MÖ 200’de Baideng kuşatmasından sonra başladı. MÖ 133’te Mayi’nin başarısız pususunda sona erdi.^[1]

Şartlar

İlk anlaşmayı Baideng’den hemen sonra Liu Jing yaptı. Akınlar sürünce birkaç yıl sonra ikinci ve daha ayrıntılı bir anlaşma geldi. Bu anlaşma, şanyunun eşi olarak imparatorluk hanesinden bir prenses, her biri sabit miktarda yıllık teslimatlar ve kardeşlik yemini öngörüyordu. Shiji sonucu dört yazı işaretiyle bildirir: Mete Han bundan sonra biraz gevşedi.^[1] Liu Jing imparatorun en büyük kızının gönderilmesini önermişti. İmparatoriçe Lü onu bırakmak istemedi ve onun yerine imparatorluk hanesinden bir kız en büyük prenses olarak gönderildi.^[3] Anlaşma, her iki tarafta hükümdar değiştiğinde ve her ciddi ihlalden sonra yenilendi. İmparatoriçe Lü, savaşla yanıtlamak istediği küstah bir mektuptan sonra yeniledi. Mektubun Han Shu’daki biçiminde şanyu kendini bataklıklarda ve sığır ile at otlaklarında büyümüş yalnız bir hükümdar olarak anar ve Çin’i görmek istediğini yazar. İmparatoriçenin dul olup yalnız yaşadığını, iki hükümdarın da bir zevki bulunmadığını ve elindekini eksiğiyle değiştireceğini yazar.^[4] Bazı araştırmacılar evlilik teklifini, bir evliliğin yaptığı gibi, armağan değişimi ve iki sarayı yakınlaştırma teklifi sayar.^[5] İmparator Wen tahta çıkışında yeniledi. Laoshang tahta çıkınca da, MÖ 166 akınından sonra da, Junchen döneminde de yenilendi.^[1]

İki yorum

Han yorumunun en açık ifadesi MÖ 162 tarihli mektuptadır.^[1] Mektuba göre önceki imparator bir ayrım koymuştu. Uzun Sur’un kuzeyinde yay geren devletler şanyudan emir alır. Sur’un içinde ise külah ve kuşak hanesinin imparatoru hüküm sürer. Herkes kendi payında kalsın, iki tarafın halkı tek bir ailenin çocukları gibi olsun.^[1] Bu, iki egemen arasında bir düzenlemedir. Mektup bunu açıkça söyler.

Asya Hun yorumu şanyuların mektuplarındadır ve aynı değildir. MÖ 176 tarihli mektup, Gök’ün tahta çıkardığı şanyuyla açılır. Mektup, yay geren bütün halkların tek bir ailede birleştirilmesiyle kapanır. Ardından Zhonghang Yue’nin yönettiği Asya Hun merkezi, kendi levhasını ve mührünü, ikisi de Han’ınkilerden büyük olsun diye bilerek genişletti. Aynı merkez “Gök ile Yer’in doğurduğu, güneş ile ayın tahta oturttuğu” üslubunu da benimsedi.^[1] Bu görüşe göre teslimatlar, küçük bir hükümdarın büyük bir hükümdara gönderdiği şeydir.

Üçüncü bir görüş iki tarafın hükümdarlık merkezine değil, Han arşivine aittir. Han mallara armağan dedi ve evliliği bir lütuf saydı. Hesabı tutan sınır memurları ise her yenilemede artan miktarlar kaydetti. Bazı araştırmacılar, Shiji’nin Asya Hun tarafı için sunmak ya da haraç getirmek anlamına gelen bir sözcük kullandığını belirtir. Han tarafı için gönderme ve sunma sözcüklerini kullanır, sonraki anlatımların üstten bir armağan için kullandığı bahşetme sözcüğünden kaçınır.^[6]

Modern anlatımlar düzenlemeye dair üç yorum ekler. Birincisi, Han’ın aşağılayıcı müzakerelerden sonra düzenli haraç ödediğini savunur. Buna göre ipek, şarap, tahıl ve yiyecek yardımına haraç denebilir.^[7]^[8] İkincisi, Asya Hunlarının tahılı ve kumaşı barışçı yoldan alamadıklarında akın ettiklerini, Han onları evlilik, yıllık teslimatlar ve pazarlarla donattığında akını bıraktıklarını savunur.^[9] Üçüncüsü, kuruluşta değiş tokuş edilen malların çoğunlukla dostluk nişanı olduğunu ve Han’ın verdiği miktarın Asya Hunlarının verdiğinden çok fazla olduğunu savunur.^[10]

Düzene karşı argüman, Asya Hun hükümdarlık merkezinin içinden

Heqin’e karşı tek çağdaş eleştiri, iki tarafın diplomatlarından gelmez. Zhonghang Yue, Yan’lı bir hadımdı. MÖ 174 civarında bir Han prensesiyle kuzeye gönderildi ve varır varmaz şanyuya geçti. Yeni efendisine, Asya Hunlarının nüfus bakımından tek bir Han idari bölgesine (komutanlığına) bile denk olmadığını söyledi.^[11]^[12] Ona göre bütün güçleri, farklı yiyip giyinmekte ve Han’dan hiçbir şeye ihtiyaç duymamakta yatıyordu. Çin mallarının Asya Hunlarının kullandığının ancak onda ikisi tuttuğunu söyledi. Ama bu mallara duyulan zevk, Asya Hunlarını bütünüyle Han’ın eline verecekti.^[1] Şanyuya Çin ipekleri içinde, ipekler yırtılana dek dikenli çalılıklarda at sürdürdü. Bununla ipeğin keçeye denk olmadığını göstermek istedi.^[1] Ayrıca Han elçilerine bu düzenin kendi durduğu yerden nasıl göründüğünü açıkça söyledi. Han artık konuşma göndermesin, dedi, yalnızca Asya Hunlarına gönderilen ipek, ipek yumağı ve tahılın tam ölçüde ve iyi kalitede olmasına baksın. Öyle değilse, sonbahar hasadı olgunlaştığında Asya Hunları ayaktaki ekinlerin içinden atla geçer.^[1]

Son

Düzeni Han bitirdi. MÖ 133’te Mayi’li bir tüccar kasabayı şanyuya satmayı teklif etti ve üç yüz bin Han askeri kasabanın çevresinde pusuya yattı.^[1] Şanyu tuzağı kasabaya yüz li kala fark etti ve geri çekildi.^[1] Shiji’ye göre bundan sonra Asya Hunları heqin’i bozdu ve yollar üzerindeki geçitlere saldırdı. Akınlar sayılamayacak kadar çoktu. Pazarlar o zaman bile iki tarafta açık kaldı. Asya Hunları hâlâ Han mallarını istiyordu. Han da onları bu yolla elinde tutmak için pazarları açık tuttu.^[1]^[13] Kardeşlik yemini yüzyıllar sonra hâlâ anılıyordu. 304’te Liu Yuan Han unvanını aldı ve eski antlaşmalar uyarınca Asya Hun hanedanı ile Han hanedanının büyük ve küçük kardeş gibi olduğunu, büyük ölünce küçüğün onun yerine geçtiğini öne sürdü.^[14]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m Shiji, juan 110
^ Jagchid 1989, p. 26,116–117
^ Jagchid 1989, p. 57–58,142
^ Han Shu, juan 94
^ Jagchid 1989, p. 26–27
^ Jagchid 1989, p. 117–118
^ Khazanov 1994, p. 224,254
^ Lattimore 1951, p. 467
^ Jagchid 1989, p. 24,40
^ Jagchid 1989, p. 27,41
^ Jagchid 1989, p. 25
^ Lattimore 1951, p. 487–488
^ Jagchid 1989, p. 28–29
^ Lattimore 1951, p. 526–527

Kaynaklar

Shiji, juan 110
Han Shu, juan 94 (after Shiji)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)