Çincesi 註吾合素 olan Zhu-wu Alp Sol, Kırgız kağanının Uygurların yıkılmasından sonra Tang’a gönderdiği ikinci elçiydi.[1] Kağan Prenses Taihe’yi bir refakatçi birliğiyle geri göndermişti. Uygurlar onun elçilerini öldürmüştü. Saraya ulaşmanın başka yolu kalmamıştı, bu yüzden olanları anlatan bir mektupla yeni bir elçi gönderdi.[1] Elçi, kağanın armağanı olan iki atla 843’te 16 Mart günü Chang’an’a ulaştı.[2]

Adı

Xin Tang Shu adı açıklar. Zhu-wu bir barbar soyadıdır, he azgın, su sol demektir. Bütünü, soldan iyi ok atan azgın ve savaşçı bir adamı karşılar.[1] Soyadı Türk dillerinde hiçbir şeyi çağrıştırmaz. He hecesi, Türkçe alp “yiğit” sözcüğünün Çince karşılığı olarak iyi bilinir. Eski Türkçede “sol” için sözcük sol’dur. Bu yüzden Zhu-wu Alp Sol biçimi açıklamaya uyar.[2] Son karakter Xin Tang Shu’da ve Jiu Tang Shu’da su, Tang huiyao’da ve Zizhi tongjian’da suo yazılır.[2]

Yolculuğu

Xin Tang Shu, başkente varmadan önce üç yıl yolculuk ettiğini söyler.[1] Mesafeye bakılırsa bu pek anlamlı değildir. Ahlaki bir anlam taşıyor olabilir. Yabancı elçiliklere dair Çin metinlerinde uzun ve zorlu bir yolculuk imparatorluğun itibarının parçasıydı.[2]

Sarayda

İmparator Wuzong, bu kadar uzak bir halkın haracını sürdürmesine sevindi. Elçiyi Bohai elçilerinin üstüne yerleştirdi.[1] Huzura kabul 19 Mart’taydı.[2] İmparator, İmparatorluk At Dairesi bakanı Zhao Fan’ı, güven mektuplarını taşımak ve Kırgız ülkesini teselli etmek üzere atadı.[1] Sarayın ilk mektubu, onu taşıyacak kişi olarak Zhao Fan’ı anmıştı. Zhao Fan’a şimdi libasyon ve armağan sunması emredildi. Bu, ilk mektubun hiç gönderilmediğini düşündürür.[2]

Elçi, Kırgızlarla Tang’ın Tarım havzasına ortak bir sefer düzenlemesi önerisini getirmişti. Wuzong bunu beğendi. Li Deyu öneriyi uzaklık, her karakolun gerektireceği 10.000 adam ve ikmal maliyeti gerekçeleriyle bastırdı.[3]

İmparator baş bakanlara elçilerle Devlet Törenleri Dairesi’nde buluşmalarını emretti. Tercümanlara Kırgızların dağlarını, nehirlerini ve âdetlerini incelemelerini emretti.[1] Elçi ve altı yoldaşı orada sorguya çekildi. Kırgız elçilerinin bir resmi, Kırgız halkına dair bir anlatımla birlikte hazırlandı.[4] Li Deyu, Yan Shigu’nun Taizong döneminde yabancı elçiliklerin kaydı olan bir Wang hui pian önerdiği gibi, elçilerin resmi olan bir Wang hui tu önerdi.[1] İmparator ayrıca kağanın imparatorluk hanedanının kütüğüne yazılmasını emretti.[1] Bu kaydın dayandığı iddia Li Ling’den Kırgız soyu maddesinde anlatılır.

Kırgızların Çincedeki adı olan Xiajiasi, 黠戛斯, bu ziyarette sabitlenmiş olabilir, çünkü bundan sonra standart biçim odur.[5]

Yanıt ve refakat

Li Deyu bu elçiliğe yanıtı Kırgız kağanına yazdığı bir mektupta yazdı. Mektup bir taslağın izlerini taşır.[5] İlk elçi için yazılan ilk mektup, ikinci elçi geldiğinde gönderilmemiş görünüyor. Birinci elçi Ta-bu-he-zu idi. İki elçilik tek elçilik olabilir, ikinci mektup da ilkinin taslağı olabilir.[6]

Jiu Tang Shu, Wuzong’un prensesi karşılamak üzere elçiye Taiyuan’a kadar eşlik edecek bir komiser gönderdiğini söyler.[4] Prenses Chang’an’a 29 Mart’ta, elçiden on üç gün sonra girdi.[5] Elçi Taiyuan’a gidip zamanında dönemezdi. Bu yüzden onu yalnızca şehrin dışında karşılamaya gitmiş olabilir.[5]

Kaynaklar ne zaman ayrıldığını ve eve varıp varmadığını söylemez.[1] Elçilerin resmi ve Kırgız ülkesine dair anlatım kaybolmuştur. Xin Tang Shu’nun Kırgızlar hakkında söylediklerinin bir kısmı bunlara dayanıyor olabilir.[4] Bazı araştırmacılar, Kırgız tarımına dair notları ve Xin Tang Shu’da bulunup Jiu Tang Shu’da bulunmayan daha birçok şeyi büyük olasılıkla bu elçinin sorgusundan gelen bilgiler sayar.[7]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ a b c d e f Drompp 2005, p. 131
  3. ^ Drompp 2005, p. 132
  4. ^ a b c Drompp 2005, p. 133
  5. ^ a b c d Drompp 2005, p. 134
  6. ^ Drompp 2005, p. 134–135
  7. ^ Drompp 1999, p. 400

Kaynaklar

Literatür

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
  • Rachel Lung, Sogdian Translators in Tang China: An Issue of Loyalty (2010)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Kişiler
Ta-bu-he-zu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Zhu-wu Alp Sol.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/zhuwu-alp-sol/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026