842 kışında bir Kırgız generali Tang sınır şehri Tiande’ye ulaştı. İki yıl içinde üç elçi daha onu izledi.[1] Elçiler, 840’ta Uygur kağanlığını yıkmış olan kağandan geliyordu. İmparatordan kağanın makamını onaylamasını istediler.[2] Saray ilk olarak başvezir Li Deyu’nun yazdığı mektuplarla karşılık verdi.[3] Kağanı ayrıca imparatorluk hanedanı kütüğüne yazdırdı. 847’de ona unvan verdi.[4] Mektupların her şeyden çok istediği tek şey, çölün ötesine kaçmış Uygurların işinin Kırgızlarca bitirilmesiydi.[5] Kırgızlar içinde Türkçe Gök sözcüğü geçen bir unvan istedi. Tang reddetti.[6] 847 unvanı Çinceydi ve akrabalığı dışarıda bırakıyordu. Sarayın Kırgızlara ilgisi kısa süre sonra söndü.[7]

Arka plan

Kırgızlar 840’ta Uygur hükümdarlık merkezini aldıktan sonra hükümdarları Are, ganimet arasında Uygur sarayına gelin gitmiş Tang prensesi Taihe’yi buldu.[4] Kırgızlar kendilerini Tang imparatorlarıyla aynı klandan saydığı için prensesi eve götürmeleri üzere elçiler gönderdi.[4] Uygur prensi Wujie, refakat kafilesine yolda yetişti. Elçileri öldürdü ve prensesi çölün güneyine götürdü.[8] Akrabalık iddiası kendi maddesinde anlatılır.

İlk elçi

İlk elçi, Çinlilerin Ta-bu-he-zu diye yazdığı bir generaldi. Tiande’ye 842’nin onuncu ayında, 6 Kasım ile 5 Aralık arasında, altı arkadaşıyla geldi.[9]

Söylediği şeyler, askerî vali Liu Mian’ın Aralık 842’de ya da Ocak 843’te Uygur vezirine hazırladığı bir mektuptan bilinir.[9] Taslağın aktardığına göre Kırgız dilekçesi, Kırgızların Uygurları yok ederken imparatorun kızını, yani Taihe Prensesi’ni elde ettiğini söylüyordu. Milletleri aslında Tang ile aynı soyadı taşıdığı için prensesi yanlarında tutmaya cesaret edememişlerdi.[10] Prensese eşlik etmesi için General Du-lü-shi Alp’i göndermişlerdi. O günden beri hiçbir haber almamışlardı. Şimdi onu aramak için 400.000 asker göndermişlerdi.[10] Elçi, Kırgızlar He-luo-chuan’a taşınıp eski Uygur topraklarını ele geçirdiklerinde Anxi’yi, Beiting’i ve Tatarlardan ve başkalarından beş boyu da alacaklarını ekledi.[11] Bu bir duyurudur. Çince metin Kırgızların bu yerlerden birine ulaştığını söylemez. Başka hiçbir Çin kaynağı onların Anxi’ye ya da Beiting’e saldırdığını ya da saldırmak istediğini anlatmaz.[12]

İkinci elçi

Are’nin prensesle birlikte gönderdiği elçiler öldürülmüştü. Tang sarayına ulaşmanın yolu kalmamıştı. Olanları anlatan bir mektupla başka bir elçi gönderdi.[4] Adam Zhu-wu Alp Sol (註吾合素) idi. Xin Tang Shu onun adını açıklar. Zhu-wu bir barbar aile adıdır, he “yaman”, su “sol” demektir. Ad bu yüzden, soldan iyi ok atan yaman ve savaşçı bir adamı anlatır.[4]

Armağan olarak iki atla 16 Mart 843’te Chang’an’a vardı. İmparator onu 19 Mart’ta kabul etti.[13] Wuzong, bu kadar uzak bir halkın haracını sürdürmesinden memnun oldu. Elçiyi Bohai elçisinin üstüne yerleştirdi.[4] Kırgız ülkesini teselli etmek üzere İmparatorluk At Çiftliği bakanı Zhao Fan’ı yetki belgeleriyle gönderdi.[4] Şubat’ta bir Tang ordusu tarafından kurtarılan Prenses Taihe, 29 Mart’ta şehre girdi.[14]

Elçi bir öneri de getirmişti: Tarım havzasına ortak bir Kırgız ve Tang seferi.[15] Wuzong batı bölgelerini geri kazanma düşüncesinden hoşlandı. Li Deyu hoşlanmadı. Mesafeye, her karakolun ihtiyaç duyacağı 10.000 adama ve Tiande ile Zhenwu gibi daha yakın garnizonları bile iaşe etmenin maliyetine dikkat çekti. Kırgızların Tang’ı “altın ve ipek” karşılığında içeri çekmeyi umduğunu söyledi. Bir Kırgız zaferi kuzeyde başka bir güçlü düşman yaratırdı. Wuzong onu onayladı.[15]

Tercümanlar

12 Şubat 843’te, ikinci elçi gelmeden önce Li Deyu imparatordan yeni tercümanlar istedi.[16] Sarayın Türkçe tercümanları, diye yazdı, Uygur ırkındandı ve Kırgızlara kin tutacaktı. Sadık biçimde çeviri yapmayacak, Uygurlara aleyhlerindeki her şeyi başkentte anlatacaktı.[17] Adını verdiği tercümanlar, Shi Foqing ve diğerleri, büyük olasılıkla Taşkent’ten gelen Soğdlulardı.[18] Bir çalışma, hiçbirinin sadakatsiz olduğuna dair kanıt bulmaz. Görüşmelerin asıl konusunun Uygur kalıntılarına karşı plan olduğunu savunur.[19]

Elçilerin resmi

İmparator başvezirlerin elçilerle Devlet Törenleri Dairesi’nde buluşmasını, tercümanların da Kırgız ülkesinin dağlarını, ırmaklarını ve âdetlerini incelemesini emretti.[4] Li Deyu bir resim önerdi. Zhenguan döneminde Yan Shigu, Zhou tarihçilerinin Wang hui pianı tarzında yabancı elçiliklerin bir kaydını istemişti. Kırgızlar Çin’le geniş ilişkiler açtığına göre, sonraki çağlara gösterilmek üzere bir Wang hui tu (王會圖) olmalıydı. İmparator, Saray’ın topladıklarının resmedilmesini emretti.[4] Elçi ve yedi kişilik arkadaşları orada sorguya çekildi.[20] Resim ve yazılı rapor kayıptır. Rapor büyük olasılıkla Xin Tang Shu’nun Kırgızlar hakkında söylediklerinin bir kısmına temel olmuştu.[20]

Li Deyu’nun mektupları

Li Deyu, imparatorun adına Kırgız kağanına 843 baharından 845 baharına kadar dört mektup yazdı.[21]

Birincisi ilk elçiye cevap verir.[3] Taizong’un 630 ya da 631’de Gök Kağan olarak tanındığını ve 647 ya da 648’de bir Kırgız reisinin saraya gelip unvan aldığını hatırlatır.[22] Xin Tang Shu da bu ziyareti anlatır. Taizong, reisin ülkesini Jiankun komutanlığı yaptı ve onu Sol Muhafız generali ve onun valisi atadı.[4] Mektup sonra akrabalığı adlandırır. Kağan Han komutanı Li Ling’den, Tang hanedanı ise Li Ling’in büyükbabası Li Guang’dan gelir, böylece “aynı klandanız”.[23] Mektup kağana prensesi geri gönderdiği için teşekkür eder, katledilen refakat kafilesi için yas tutar ve sayıları bine varmayan Uygurların yok edilmesini ister.[23] Bir atama belgesi ve “güzel bir unvan” önerir.[18] İkinci mektup hükümdara kağan değil kral der. Hiç gönderilmemiş bir taslak olabilir.[24]

Üçüncüsü, 843 Temmuzunun ilk yarısında 100 at ve on şahinle gelen elçi Wen-wu Alp’a cevaptır.[25] Kağanı Uygurları süpürüp attığı için över ve “aynı soyadı taşıyanların sevgisi”nden söz eder. Ona He-luo-chuan’daki Uygur boylarını yerle bir etmesini, oturduğu yeri, giysisini ve alametlerini değiştirmesini söyler.[26]

Dördüncüsü, Wuzong döneminin son elçisi olan ve 844 sonbaharında iki beyaz at getiren Tatik Iznanchu’ya cevaptır.[27] Kırgızlar, Wen-wu Alp ayrıldığından beri hiçbir Tang elçisinin gelmediğinden ve Dikilitaş Yolu’nun kapalı olduğundan yakınmıştı.[28] Tang, istediği dilekçenin hiç ulaşmadığını söyleyerek karşılık verdi. Prensesin kağandan ayrıldıktan beş gün sonra Uygurlarca yakalandığını ve çölde iki yıl dolaştığını hatırlattı.[29] 3 Nisan 845 tarihli bir not, Kırgız elçisinin Kırgızların o kış Kara Arabaların yanına gidip Uygur kağanının halkının kalıntılarını toplamayı düşündüğünü söylediğini aktarır.[30]

Mektuplar Tang diplomasisinin en nazik biçimlerini kullanır ve teslim olma yolunda açık bir talep içermez.[31]

Reddedilen unvan

Kağan, bozkırın önceki hükümdarlarınınkine benzer bir unvanı kendisi için almak istedi.[32] Üçüncü mektup, onun Tängri Kağan, yani “Gök Kağan” olan ya da bunu içeren bir unvan istediğini gösterir.[33] Tang, bunun daha önce Uygurlara verdiği eski bir Uygur unvanı olduğunu söyledi. Uygurların bunu kendilerinin seçmediğini, yıkılmış bir milletin adından kaçınılması gerektiğini ekledi.[34] Taizong’un Kırgız reisine verdiğini, yani Sol Muhafız generalliğini ve Jiankun genel valiliğini önerdi.[34] 845’te Kırgızlar hâlâ daha Türk tadında, ya da en azından içinde Tängri geçen bir unvan umuyordu.[35]

Uygur kalıntılarına karşı plan

Wujie’nin halkının kalıntıları Kara Arabalara sığınmıştı. Are, atların semizlediği sonbaharda onlara saldırmak istedi ve imparatordan asker talep etti.[4] Saray ayrıca Hexi ve Longyou’nun dört garnizonunun ve on sekiz vilayetinin barbarlara kaptırılalı çok olduğunu hesapladı. Uygurlar yıkılmış, Tibet karışıklık içindeyken fırsat gelmişti.[4]

4 Haziran 845’te Li Shi elçi atandı. Bir ferman Kırgız kağanına Zongying Xiongwu Chengming Kağan unvanını verdi.[36] Kağan sözcüğü dışında unvan tamamen Çincedir. Tang’ın Uygur kağanlarına verdiği unvanlardan çok daha sadedir.[36] 845 sonbaharında Uygur mültecilere karşı bir Kırgız saldırısı gelmedi.[37] Her iki taraf da bekliyordu. Kırgızlar ancak atamadan sonra saldıracaktı. Tang ancak Uygurlar yok olduktan sonra atamayı verecekti.[38] Wuzong, Li Shi yola çıkmadan önce 22 Nisan 846’da öldü. Unvan hiç verilmedi.[39]

847 unvan verilişi

846’da tahta çıkan Xuanzong, Li Deyu’yu hemen görevden aldı.[40] Selefinin vasiyetini yerine getirmek istiyordu. Ama biri Kırgızların küçük bir boy olduğunu, Tang’a karşı duracak güçte olmadığını söyledi.[4] Başvezirler ve dördüncü rütbe ile üstündeki dairelerin görevlileri bunu tartıştı. Uygurlara güçlü oldukları sırada unvan verildiğini, şimdi mutlu bir şekilde gittiklerini, Kırgızları da yükseltmenin ileride sorun doğuracağını kabul ettiler. Mesele kapandı. Sonra Dazhong’un ilk yılında, 847’de Xuanzong, bakan Li Ye’ye Kırgızlara Yingwu Chengming Kağan unvanını vermesini emretti.[4] Unvan 845’te hazırlananın kısaltılmış biçimidir. Akrabalığa yapılan göndermeyi düşürür.[41]

Unvan “Kırgızlara” verildi. Xin Tang Shu kağanın adını vermez.[4] Uygur kağanlığını yıkan hükümdar, görünüşe göre 6 Şubat 847’den önce görevlilerinden biri tarafından öldürülmüştü. Haber saraya sonradan ulaştı.[42]

Bozkırda Kırgız otoritesi

Mektuplar Kırgız kağanının nerede durduğunu da gösterir. Üçüncü mektup iki devletin arasında yabancı halkların bulunduğunu söyler. 845’te Kırgızlar, büyük olasılıkla orta Moğolistan’a giden yol olan Dikilitaş Yolu’nun kapalı olduğundan yakındı.[43] Michael R. Drompp, bu pasajlardan ve kağanın Uygur topraklarını ve önceki bozkır hükümdarlarının unvanını istemesinden, Kırgızların Yenisey’in yukarı kesiminde merkezli kaldığı ve Orhun’da Uygurların yerini almadığı sonucunu çıkarır.[44] Ona göre platoda herhangi büyüklükte bir Kırgız karakolu yolu açık tutardı. Uygur kalıntılarına karşı Tang yardımı istemek, ona göre orada gerçek bir Kırgız denetimi olmadığını gösterir.[45] Yurtlarının ötesindeki etkileri birkaç yıl sürdü. Platodaki denetimlerinin geçici olmaktan öte olduğuna dair kanıt yoktur.[46]

Saray da Kırgızların Uygurların yerini alacağını bekliyordu. İlk mektup, Uygur ordugâhı yerle bir edildiğine göre iki milletin dağlarının ve ırmaklarının artık ayrılmadığını söyler. Kağan sınırda komşu olduğuna göre saray haraç ve dilekçelerini yeniden inceleyebilirdi.[47] 845 baharına ait bir mektup, sarayın kağanın o sonbahar Uygurların ordugâhına taşınmak istediğini duyduğunu söyler. Planı iyi bir plan diye niteler.[48] Drompp bu iki mektubu, Kırgızların o sırada eski Uygur çekirdek bölgesini işgal etmediğini gösterdiği biçiminde okur.[48]

Bu görüşün yanında başka görüşler de vardır. Kyzlasov, Altay’dan İrtiş’e, Tuva’dan Baykal Gölü’ne uzanan bir Kırgız ülkesi kurar.[49] Kırgızistan’ın ulusal tarih yazımı 840’tan 924’e uzanan bir Büyük Kırgız Devleti’nden söz eder.[50] Hudûd el-Âlem’in şerhi bir Kırgız imparatorluğunu yaklaşık 917’ye kadar sürdürür.[51] Yenisey’deki devlet kendi maddesinde, elçiliklerden önceki savaş ise savaş maddesinde anlatılır.

848’den sonra

848 baharında 70.000 kişi olduğu söylenen bir kuvvetin başındaki Kırgız veziri Apa, Uygurların aralarında paylaştırıldığı Shiwei’ye vurdu. Jiu Tang Shu’nun anlattığına göre Uygurları çölün kuzeyine geri getirdi.[52] Xin Tang Shu, Xiantong döneminde, 860 ile 873 arasında üç Kırgız elçiliği sayar, sonra ipi kaybeder. Saray tarihçileri sonraki elçiliklerin ve unvan verilişlerinin kaydını tutmamıştı.[4] Zizhi tongjian, imparator Yizong döneminde 867’de bir Kırgız hükümdarına daha unvan verildiğini ekler.[53] Kaynaklar 847’den sonra 856, 863 ve 867’de üç elçiyi adlandırır. 863 elçisi bir kez daha Anxi’yi ve başka toprakları istedi.[54] Saray, Kırgızları Uygur mültecilerin işini bitirmeye çağırdı. İki taraf, ağırlıklı olarak aralarındaki büyük uzaklık yüzünden, çok az iş birliği yaptı.[55] Kırgızlar son Uygur kalıntılarını ezmek için bir ordu gönderdi. Bundan pek bir şey çıkmadı, çünkü Çinliler sınırlarına ulaşan mültecilerin çoğunu zaten içeri almış ya da öldürmüştü.[55] 848’den sonra Kırgızların yurtlarının ötesine yaptığı bir sefer bilinmez.[56]

Güvenilirlik

Elçilikler yalnızca Çin tarafından bilinir. 842 Kırgız dilekçesi yalnızca bir Tang taslağında alıntılandığı hâliyle korunmuştur. Kağanın sonraki mektupları ancak cevaplar üzerinden okunabilir.[57]

Notlar

  1. ^ Drompp 2005, p. 103,131,138,145–146
  2. ^ Drompp 2005, p. 136
  3. ^ a b Drompp 2005, p. 125
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  5. ^ Drompp 2005, p. 136,290–292,303
  6. ^ Drompp 2005, p. 140,302
  7. ^ Drompp 2005, p. 154–155
  8. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  9. ^ a b Drompp 2005, p. 103,276
  10. ^ a b Drompp 2005, p. 276
  11. ^ Drompp 2005, p. 277
  12. ^ Drompp 2005, p. 104–105
  13. ^ Drompp 2005, p. 131
  14. ^ Drompp 2005, p. 114,120
  15. ^ a b Drompp 2005, p. 132
  16. ^ Drompp 2005, p. 130–131
  17. ^ Drompp 2005, p. 130–131,292
  18. ^ a b Drompp 2005, p. 292
  19. ^ Lung 2010
  20. ^ a b Drompp 2005, p. 133
  21. ^ Drompp 2005, p. 125,182,308
  22. ^ Drompp 2005, p. 126,288–289
  23. ^ a b Drompp 2005, p. 290–291
  24. ^ Drompp 2005, p. 135–136
  25. ^ Drompp 2005, p. 138,300
  26. ^ Drompp 2005, p. 300,303
  27. ^ Drompp 2005, p. 145–146,308
  28. ^ Drompp 2005, p. 147,309
  29. ^ Drompp 2005, p. 147,310
  30. ^ Drompp 2005, p. 148,312
  31. ^ Drompp 2005, p. 182–184
  32. ^ Drompp 2005, p. 141
  33. ^ Drompp 2005, p. 140
  34. ^ a b Drompp 2005, p. 302
  35. ^ Drompp 2005, p. 150
  36. ^ a b Drompp 2005, p. 149
  37. ^ Drompp 2005, p. 150–151
  38. ^ Drompp 2005, p. 151
  39. ^ Drompp 2005, p. 151,153
  40. ^ Drompp 2005, p. 153–154
  41. ^ Drompp 2005, p. 154
  42. ^ Drompp 2005, p. 158
  43. ^ Drompp 2005, p. 147,303
  44. ^ Drompp 2005, p. 38,140–141,147–148,200–203
  45. ^ Drompp 2005, p. 147–148
  46. ^ Drompp 2005, p. 197,200
  47. ^ Drompp 1999, p. 394
  48. ^ a b Drompp 1999, p. 395
  49. ^ Golden 1992, p. 181
  50. ^ Kalkan 2005, p. 87–88
  51. ^ Minorsky 1970, p. 282
  52. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  53. ^ Drompp 2005, p. 155
  54. ^ Drompp 1999, p. 395–396
  55. ^ a b Drompp 2002, p. 483
  56. ^ Drompp 1999, p. 397
  57. ^ Drompp 2005, p. 126,276

Kaynaklar

Literatür

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
  • Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
  • Rachel Lung, Sogdian Translators in Tang China: An Issue of Loyalty (2010)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Mustafa Kalkan, Kırgız Boylarının Yenisey'den Çıkarılmaları ve Coğrafî Dağılımları (2005)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler18

Kişiler
Are Khan · Emperor Wuzong of Tang · Emperor Yizong of Tang · Li Deyu · Li Shi (Tang envoy) · Li Ye (Tang envoy) · Ögä Khan · Princess Taihe · Ta-bu-he-zu · Wen-wu Alp · Zhao Fan
Devletler
Yenisei Kirghiz Khaganate
Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Kirghiz campaign against the Shiwei (848) · Rescue of Princess Taihe (840–843) · Tang investiture of the Kirghiz (847)
Kurumlar ve Unvanlar
Envoys and Embassies
Tartışmalar
The Kirghiz descent from Li Ling

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kirghiz Embassies to the Tang (842–848).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/kirghiz-embassies-to-the-tang/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026