Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

840’ta Kırgızlar Uygur kağanlığını yıktı. Ardından Tang prensesi Taihe’yi evine gönderdiler ve bunun için bir neden gösterdiler: Han generali Li Ling’in soyundandılar, bu yüzden Tang imparatorlarıyla aynı klandandılar.[1] Tang yönetimi bu iddiaya itiraz etmedi. Kırgız kağanını kendi imparatorluk klanının kütüğüne yazdı ve Kırgızlara akraba olarak karşılık verdi.[2] Elçiler ve mektuplar Kırgızların Tang’a Elçilikleri maddesinde, devlet ise kendi maddesinde anlatılır. Kırgızların iddiası da Tang’ın kabulü de dokuzuncu yüzyılın ifadeleridir. MÖ ikinci yüzyılın gözlemleri değildir. Kaynaklar, bu ifadeleri kimin, ne zaman ve ne için söylediğini gösterir.

Li Ling

Li Ling, Han süvari komutanıydı. MÖ 99’da 5.000 piyadeyle Juyan’dan çıktı, kuzeye bin li’den fazla ilerledi ve Han ile Asya Hunlarının savaşları sırasında şanyuyla savaşta karşılaştı. Han Shu ile Shiji olayı hemen hemen aynı sözlerle anlatır.[3] Li Ling on binden fazla kişiyi öldürdü ya da yaraladı. Sonra silahları ve yiyeceği tükendi, şanyu onu kuşattı ve Li Ling teslim oldu.[3] Adamlarından dört yüzü eve döndü.[4] Şanyu ona saygı gösterdi ve kızını onunla evlendirdi.[4] Li Ling, MÖ 119’da ölen general Li Guang’ın torunuydu.[5]

Xin Tang Shu, Kırgızların geçmişine bir not ekler. Notta şöyle denir: Asya Hunları, teslim olan Han generali Li Ling’i Sağ Erdemli Kral, Wei Lü’yü de Dingling kralı yaptı. Sonra Zhizhi Jiankun’u yendi ve orayı merkez olarak kullandı. Dokuzuncu yüzyılın Xiajiasi’si eski Jiankun devletidir.[2][6] Modern anlatımlar şunu ekler: Li Ling ömrünü Asya Hunları arasında, Jiankun valisi olarak geçirdi.[5]

İddia

Jiu Tang Shu iddiayı prensesin hikâyesinde anlatır. Kırgızlar Uygurları yenmiş ve Taihe’yi almıştı. Kendilerine Li Ling’in torunları ve hanedanla aynı soyadını taşıyanlar dediler. Bu yüzden prensesi sınıra götürmesi için on dagan görevlendirdiler.[7] Xin Tang Shu aynı nedeni verir: Kırgızlar kendilerini Ling’in soyundan ve Tang’la aynı klandan saydı, bu yüzden prensesle birlikte bir elçi gönderdi.[2] Bir Tang taslağının alıntıladığı biçimiyle 842 tarihli Kırgız dilekçesi nedeni başka sözlerle verir. Dilekçeye göre ulusları aslında Tang’la aynı soyadını taşımıştı ve prensesi alıkoymaya cesaret edememişlerdi.[8]

Xin Tang Shu iddiayı halkın görünüşüne bağlar. Kırgızlar uzun boylu, kızıl saçlı, açık tenli ve yeşil gözlüdür. Siyah saç uğursuz sayılır. Koyu gözlülerin Ling’in torunları olduğu söylenir.[2] Birkaç Çin kaynağı koyu saç ve koyu gözler için aynı şeyi söyler.[5] Duan Chengshi’nin Youyang zazu’su, koyu saçlı ve koyu gözlü Kırgızları Li Ling’den ve Çinli askerlerinden türetir. Tang huiyao benzer bir anlatım verir. Bu anlatımı, 734 ile 741 arasında batı bölgelerinde görev yapmış bir Anxi Koruyucu Generali olan Ge Jiayun’un kayıp Batı Bölgeleri Kaydı’na dayandırır.[9][10] Aynı notta daha erken bir tarih için bir akrabalık sözü de yer alır. Kırgızlar 707 ile 710 arasındaki Jinglong döneminde haraç getirdi. İmparator Zhongzong elçiyi kabul etti ve Kırgız devletiyle kendi devletinin aynı klandan olduğunu söyledi. Kırgızların öbür yabancı halklara benzemediğini de ekledi.[2] Bu söz Li Ling’in adını anmaz.

Tang’ın cevabı

843’te Tang iddiaya kendi biçimini verdi. İmparatorun adına Kırgız kağanına ilk mektubu Li Deyu yazdı. Mektup, kağanın “aslında Bizim soyadımızı aldığını ve Bizim kendi klanımızdan olduğunu” söyler.[11] Mektup soy çizgisini izler. Beiping valisi Li Guang’ı anar: yeteneği eşsiz, oku bir taşı delen bir okçu. Oğullarını ve torunlarını anar: bir komutanlar ailesi. Komutan Li Ling’i anar: onun ana eşinden doğrudan torunu. “Bizim ulusumuz Beiping valisinin torunları olarak sürmüştür ve Kağan komutanın torunudur. Bu yüzden aynı klandanız.”[12] Tang imparatorluk ailesinin kendisi de soyunu Li Guang’a bağlıyordu.[5]

Tang yönetimi iddiayı kayıtlarına geçirdi. İkinci elçinin huzura kabulünden sonra, Xin Tang Shu’ya göre, imparator Are’nin imparatorluk klanı kütüğüne yazılmasını emretti.[2] Üçüncü mektup “aynı soyadını taşıyanların sevgisinden” ve kağanın “asıl adını korumak” isteğinden söz eder. Bununla kağanın Li hanedanıyla ilişkisi kastedilir.[13] 845’te planlanan unvan, Zongying Xiongwu Chengming Kağan, “klan” anlamına gelen zong karakteriyle başlar.[14] 847 tarihli unvan bu karakteri çıkarır.[15]

Yorumlar

Kırgız tarafının iki yorumu vardır. Birincisine göre Kırgızlar, halkları ile Li Ling ve askerleri arasındaki evlilik geleneğini sürdürdü. Bu gelenek belki hükümdarları da kapsıyordu. İkincisine göre Kırgızlar, Tang hanedanıyla özel bir ilişki kazanmak için böyle bir gelenek uydurmaya hazırdı.[5] Kaynaklarda ikisi arasında karar verecek bir şey yoktur.

Koyu saça ilişkin Çin anlatımları, Li Ling’in adamlarından ve onların Kırgız eşlerinden gelen bir soya işaret eder. Bu, yalnızca Li Ling’den gelen bir soydan daha mantıklıdır.[9] Doğruluğu ne olursa olsun, Kırgızlar bu inancı yüzyıllarca, en azından kraliyet klanı için sürdürdü. İnanç, hükümdarlarının itibarını yükseltmeye yaradı. En çok Tang çağında önem taşıdı, çünkü Li imparatorluk hanedanı, geleneğe göre de olsa, Li Ling’le akrabaydı.[9] 856 tarihli bir Kırgız elçisi Çince bir ad taşır: Li Jian (李蒹). Bu Çince soyadı, aynı bağlantının bir izi sayılmıştır.[16][16]

Akrabalığın nasıl kullanıldığı konusunda kaynaklar daha açıktır. Kırgızlar için akrabalık, kağanı Tang imparatorlarının kan akrabası yaptı.[17] Tang için ise emir verme araçları olmadan bir tür babalık üstünlüğü sağladı. Li Guang’ın soyu olarak Tang hanedanı kıdemli hanedan, Kırgız hanedanı kıdemsiz hanedan konumundaydı.[18] Akrabalığa bir istek eşlik etti: akrabalığı kabul eden mektuplar Kırgızlardan, geriye kalan Uygurları yok etmelerini ister.[19] İki taraf da geçmişi retorik olarak kullandı. Kırgızlar Çin tarihinden bir şey bildiklerini ve onu nasıl kullanacaklarını gösterdi. Geçmişi siyasi olarak kullanan yalnızca Çinliler değildi.[17]

Sonraki anlatımlar

Bazı modern anlatımlar, Çin kaynaklarının on dokuzuncu yüzyıl Rusça çevirisini izleyerek daha da ileri gider. Bu anlatımlara göre şanyu Li Ling’i Jiankun’un başına koydu. Ayrıca bu anlatımlar Li Ling’in torunlarını Cengiz Han zamanına kadar Kırgızların hükümdarları yapar.[20] Xin Tang Shu’daki not, torunlarının Kırgızları yönettiğini söylemez. Li Ling’in teslimini anlatan Han Shu pasajı da Kırgızlardan hiç söz etmez.[21] Li Ling’in Jiankun arasında torun bırakıp bırakmadığını ve Kırgız hanedanının böyle bir soyu olup olmadığını hiçbir kaynak göstermez. Kaynaklar bir iddia gösterir: bir yönetimin öne sürdüğü, bir başkasının kabul ettiği. 981’de Song elçisi Wang Yande, Mazong Dağı’nda Li Ling’in yazdığı söylenen bir yazıt gördü.[6]

Kimileri Asya Hunlarını Türkler arasında sayar. Çin kaynaklarında Göktürklerin, Uygurların ve Kırgızların Asya Hunlarından türetilmesini, ana kanıtlarından biri olarak alır.[22] Türk Atlası’nın dayandığı notlar Kırgızları Li Ling’den ve eski Jiankun devletinden türetir. Hiçbiri Kırgızlara Asya Hunlarının torunları demez.

Notlar

  1. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ a b c d e f Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  3. ^ a b Han Shu, juan 94; Shiji, juan 110
  4. ^ a b Han Shu, juan 94
  5. ^ a b c d e Drompp 2005, p. 126
  6. ^ a b İzgi 1989, p. 51
  7. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  8. ^ Drompp 2005, p. 276
  9. ^ a b c Drompp 2002, p. 481
  10. ^ Drompp 1999, p. 399
  11. ^ Drompp 2005, p. 290
  12. ^ Drompp 2005, p. 290–291
  13. ^ Drompp 2005, p. 300–301
  14. ^ Drompp 2005, p. 149
  15. ^ Drompp 2005, p. 154
  16. ^ a b Drompp 1999, p. 396
  17. ^ a b Drompp 2005, p. 190
  18. ^ Drompp 1999, p. 394
  19. ^ Drompp 2005, p. 182–184
  20. ^ Khudyakov 2021, p. 111
  21. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Han Shu, juan 94
  22. ^ Sümer 1972, p. 1–2

Kaynaklar

Literatür

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
  • Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
  • Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
  • Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler14

Kişiler
Are Khan · Li Deyu · Li Jian · Li Ling · Princess Taihe · Shiboqu Azhan · Wei Lü · Zhu-wu Alp Sol
Devletler
Yenisei Kirghiz Khaganate
Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848) · Kirghiz embassy of 648
Soylar
Are
Tartışmalar
The Göktürks and the Xiongnu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Kirghiz descent from Li Ling.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/kirghiz-descent-from-li-ling/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026