Li Deyu

Li Deyu, imparator Wuzong döneminde Tang’ın başveziriydi. Sarayın 840’taki Uygur kağanlığının çöküşüne ve Kırgızların yükselişine nasıl karşılık vereceğine o karar verdi.^[1] 787’den 850’ye kadar yaşadı.^[2] Xin Tang Shu, onu Uygur kalıntısı ve Kırgızlar anlatılarında başvezir olarak anar.^[1] Bu yıllardan ayakta kalan önemli bir belge topluluğu vardır: onun yazıları.^[2]

Hayatı ve yazıları

Kendi zamanında saray memuru ve edebiyatçı olarak ünlüydü. Geç Tang sarayının büyük çekişmelerinden birinde bir siyasi grubun başı olarak belki de adı kötüye çıkmıştı.^[2] Wuzong hükümetinin en önemli memuruydu. Devletin bütün ağır işlerini o yönetirdi.^[3] İmparator ona 844’te Wei Dükü unvanını verdi.^[3]

Yazıları günümüze ulaştı. Aralarında başvezirlik makamında yazılmış 230’dan fazla resmî belge vardır. Bu belgelerin 80’inden fazlası Uygur bunalımıyla ilgilidir.^[3] İmparatordan Uygur fermanlarını bir Hanlin Akademisi âliminin kaleme almasını istemişti. İmparator reddetti.^[3] Derlemeler iki adla anılır: Li Wenrao wenji ve Huichang yipin ji.^[3] Kırgızlara yazılan mektuplar kendi maddesinde anlatılır.

Uygurlar, 840’tan 843’e

Ögä önderliğindeki Uygur kalıntısı sınıra geldiğinde, Li Deyu, kağanlarının beslenmesini ve saldırıya uğramamasını savundu. Uygurlar bir zamanlar hanedana hizmet etmişti. Şimdi aç ve dağınıktılar. Kağanlarının gidecek yeri yoktu.^[1] İmparator bu konuda ona uydu.^[1] Şubat 843’te Tang’ın Shahu Dağı’ndaki zaferinden sonra teşekkür ve ödül bildirisini yazdı.^[4] Bildiri, lütuf ile yıkım arasındaki seçimin örnekleri olarak Asya Hun şefleri Huhanye ve Zhizhi’yi anarak sona erer. Chang’an’da ve Luoyang’da yaşayan Uygurlara Çin kıyafeti giymelerini ve bölgelere dağıtılmalarını emreder.^[4] Bu bildiri, Çin’in güneydoğusunda tapınakların kapatılmasıyla başlayan Maniheizm’e yönelik takibi hızla ilerletti.^[5] İmparator ona Qin ve Han döneminden itibaren Çin âdetlerini benimseyen ve sadakatle hizmet eden otuz yabancıyı toplattı. Bunlar, teslim olan Uygur şeflerini onurlandıracak bir kitap içindi. İmparator ayrıca Li Deyu’ya zaferi Youzhou’da bir taşa kaydetmesini emretti.^[1]

Kırgızlar, 842’den 845’e

Li Deyu, sarayın Kırgız kağanına gönderdiği her mektubu yazdı.^[6] 12 Şubat 843’te Uygur olmayan Türkçe tercümanlar istedi. Saraydaki Uygur tercümanların Kırgızlara kin besleyeceğinden korkuyordu. Ayrıca elçinin söylediklerini başkentteki Uygurlara aktaracaklarından da korkuyordu.^[7] İkinci elçi Tarım havzasına ortak bir sefer önerdi. Li Deyu buna karşı çıktı. Mesafeyi, her karakolun ihtiyaç duyacağı 10.000 adamı ve Tiande ile Zhenwu’yu bile ikmal etmenin maliyetini gösterdi. Kırgızların zaferinin kuzeyde yalnızca yeni bir güçlü düşman çıkaracağını söyledi. İmparator razı oldu.^[8]

Elçiye ülkesinin dağları, nehirleri ve âdetleri soruldu. Ardından Li Deyu, Yan Shigu’nun Zhenguan döneminde istediği Wang hui pian tarzında Kırgızların bir resmini önerdi. İmparator, Devlet Törenleri Divanı’nın topladıklarının resmedilmesini emretti.^[1] Li Deyu görüşmeden çıkan rapora bir önsöz yazdı.^[9]

Mektuplarında Kırgızların Li Ling üzerinden öne sürdüğü akrabalığı kabul etti. Tang hanedanı, diye yazdı, Li Ling’in büyükbabası Li Guang’dan gelirdi. Bu yüzden Tang ile kağan aynı soydandı.^[10] Üçüncü mektupla gönderilen bir takrirde, Kırgızların eski Jiankun’un torunları olduğunu bilmediğini yazdı.^[11] Kırgızların istediği Tängri Kağan unvanını reddetti, çünkü bu unvan Uygurların kendi seçmediği bir Uygur unvanıydı. Taizong dönemine ait unvanlar önerdi.^[12] Dördüncü elçiye cevap verirken Kırgızlar anlasın diye sade bir üslupla yazdı.^[13] Onlardan baştan sona istediği, Uygur kalıntısının ve onu barındıran Kara Arabalar’ın sonuydu.^[14] Türk Atlası iddiayı ve mektupları Li Ling’den soy maddesinde ve Kırgızların Tang’a Elçilikleri maddesinde anlatır.

11 Şubat 845’te imparatorun yeni unvanının resmî duyurusunu kaleme aldı. Duyuru Uygurlardan ve Kırgızlardan uzun uzun söz ediyordu.^[15]

Düşüş

Wuzong 22 Nisan 846’da öldü. Aynı gün çıkarılan bir veda fermanı, yeni imparator tahta çıkana kadar devleti yönetmek üzere Li Deyu’yu atadı.^[16] İmparator günlerdir iş göremez durumda olduğu için ferman sahte olabilir.^[16] Yeni imparator Xuanzong ondan hoşlanmadı ve onu hemen yüksek makamlardan uzaklaştırdı.^[17] Aşama aşama görevden indirildi, her yeni görev daha küçük ve daha güneydeydi. 8 Ekim 848’de Hainan’ın kuzeyindeki Yazhou’ya sürüldü.^[18] Orada 26 Ocak 850’de, 63 sui yaşında öldü.^[18] 852’de oğlu Li Ye, tabutunu gömülmek üzere Luoyang’a götürdü.^[18]

Düşüşünden sonra sarayın Kırgızlara ilgisi azdı.^[19] Li Deyu’nun sarayının hazırladığı, Li Shi başkanlığındaki elçilik hiç yola çıkmadı. 847 elçisi Li Ye, akrabalık iddiasını düşüren daha kısa bir unvan taşıdı.^[19]

Notlar

^ a b c d e f Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ a b c Drompp 2005, p. 2
^ a b c d e Drompp 2005, p. 3
^ a b Drompp 2005, p. 114–115
^ Drompp 2005, p. 115
^ Drompp 2005, p. 125
^ Drompp 2005, p. 130–131
^ Drompp 2005, p. 132
^ Drompp 2005, p. 133
^ Drompp 2005, p. 290–291
^ Drompp 2005, p. 139
^ Drompp 2005, p. 140
^ Drompp 2005, p. 146
^ Drompp 2005, p. 136,148
^ Drompp 2005, p. 152
^ a b Drompp 2005, p. 153
^ Drompp 2005, p. 153–154
^ a b c Drompp 2005, p. 157
^ a b Drompp 2005, p. 154

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Rachel Lung, Sogdian Translators in Tang China: An Issue of Loyalty (2010)