Bilge Kağan'ın Altın Tacı

Orhun vadisindeki Khöshöö-Tsaidam’da, Bilge Kağan anıt külliyesinde çalışan bir Türk-Moğol heyeti 2001 yazında sunakla simgesel mezarın arasından bir toprak bloğu kesip bütün olarak yukarı çıkardı. Blokta ezilmiş bir gümüş sandık duruyordu. Sandığın içindekiler karmakarışık yığılmıştı. Altın parçalar arasında ön levhasında bir kuş bulunan, ince altın levhadan bir taç vardı.^[1] Taç Bilge Kağan’ın tacı diye anılır ve Moğolistan Ulusal Müzesi’nde saklanır.^[2] Tacın kime ait olduğu ve ne zaman toprağa konduğu tartışmalıdır.^[3]

Anıt külliyesi

Külliye, Kül Tegin anıtının yaklaşık bir kilometre güneyinde, Orhun ile Khöshöö-Tsaidam gölü arasındadır. Ulan Batur’a yaklaşık dört yüz kilometre uzaktır.^[4] Külliye, 734’te ölen Bilge Kağan için yapıldı. Anıtının yazıtı 735’te dikildi.^[5] Kül Tegin yazıtına göre Çin imparatoru, Kül Tegin’in anıtını yapmaları için imparatorluk sanatçılarını gönderdi. Aynı yazıt, Bilge Kağan’ın içi ve dışı olağanüstü oymalarla süslü olağanüstü bir yapı diktirdiğini söyler.^[6] Eski Tang Tarihi’ne göre imparator, Bilge Kağan ölünce taziye için bir elçi gönderdi. Kağan için bir dikili taş ile bir tapınak yaptırdı ve imparatorluk tarihçisine dikili taşın metnini yazmasını buyurdu.^[7]

Planı 2000 ile 2004 arasındaki kazı dönemleri ortaya çıkardı. Anıt, 72’ye 36 metrelik bir dikdörtgenin içinde durur.^[8] Giriş doğuya bakar. Girişi karşılıklı duran iki mermer koç korur. Yazılı dikili taş, birinci avluda bir kaplumbağa kaidesi üzerinde duruyordu. Bilge Kağan’ın, eşinin ve muhtemelen ileri gelenlerin heykelleriyle dizili bir yol, on beş metre karelik bir kil kürsü üzerindeki tapınağa, yani bark’a çıkıyordu. İleri gelenlerin figürleri bulunamadı.^[9] Bark’ın batı bölümünde granitten bir kurban taşı, yani sunak duruyordu. Simgesel anıt mezar sunağın kuzeyinde yatıyordu.^[10] Doğu girişinden doğuya üç kilometre boyunca uzanan yaklaşık 550 balbalın dizisi saptandı.^[11] Birkaç figür bağdaş kurmuş oturur biçimde oyulmuştu ve silah taşımaz.^[12] Hepsinin başı yoktur. Külliye 2000’den önce ağır biçimde soyulmuş ve zarar görmüştü.^[13]

2001 kazısı

Heyet, Moğolistan’daki Türk anıtlarının korunması projesinin parçasıydı. Projeyi Türk ajansı TİKA finanse ediyordu. Yirmi beş bilim insanı 19 Haziran 2000’de Türkiye’den yola çıktı. Külliyede çalışma 22 Temmuz 2000’de başladı.^[9] İlk dönem 28 Ağustos’ta bitti. 2001’den 2004’e kadar yeni dönemler izledi.^[14] Ondan önce külliyede yalnızca yüzeyde çalışılmıştı: 1890’ların başında Radloff çalışmıştı. 1958 Çekoslovak-Moğol heyeti Kül Tegin anıtında kazı yapmıştı, burada yapmamıştı.^[15] 2001 ekibi, Türkiye’den bir koordinatörün başkanlığında Türk ve Moğol bilim insanlarından oluşuyordu.^[16]

Heyetin sonraki bir anlatımına göre sunakla simgesel mezar arasındaki çukur derin kazıldı, çünkü elektromanyetik bir tarama orada beklenenden güçlü bir sinyal göstermişti.^[17] Kültür katmanının bittiği yaklaşık 102 santimetrede önce çiçek biçimli üç gümüş aplik çıktı.^[17] Başka bir rapor bu apliklerin özgün kil zeminin altında, 123 santimetre derinlikte olduğunu söyler.^[18] Daha fazlası çıktı. Bunlar metal bağlantı parçalarıyla kaynaşmış bir kütle halindeydi. Kazıcılar durdu. Ertesi gün buluntunun çevresindeki toprağı kesip onu çelik levhalardan bir çerçeveye koydular ve kampa blok halinde taşıdılar.^[17] Bir raporda yer alan bir fotoğraf 31 Temmuz 2001 gece yarısına tarihlenir. İçindekileri açığa çıkarmak ve belgelemek yedi gün sürdü.^[18] Dolayısıyla define Temmuz sonunda ya da Ağustos başında bulunmuş olmalıdır. 2003 dolaylarında yazılmış bir yayın buluntuyu Ağustos 2002’ye koyar. Heyetin raporları ise 2001’i verir.^[19]

Sandık büyük ölçüde tahrip olmuştu. Çiçek biçimli gümüş apliklerden bir sayıma göre 2.556’sı yığılmış yatıyordu. Bazıları, sunağın çevresinde üstteki on ila yirmi santimetrede, ateşte erimişti. Altlarında iki geyik heykelciği, dokuz gümüş tabak, sandığın kıvrılmış yan ve üst levhaları ve iki kulp vardı.^[18] Geyiklerden biri bir bacağı ve bir boynuzu dışında sağlamdı. Öteki kırık ve erimişti. Küçük ayin kapları, tabaklar, kadehler, bardaklar ve testiler organik kalıntılar taşıyordu.^[20] Gümüşten sonra altın çıktı. Taç ortada duruyordu. Yanında bir altın kemerin parçaları, büyük bir altın tabak ve değerli taşlar vardı. Tokalar, kopçalar ve küpeler de aynı gruptaydı.^[21]

Sayımlar birbirini tutmaz. Buluntu kataloğu 17 grupta 1.878 gümüş nesne, 20 grupta 78 altın nesne, 26 değerli taş ve 304 bronz çivi verir.^[2] Başka bir yayın yaklaşık iki bin gümüş ve altın nesneden söz eder. Heyetin bir raporunun özeti ise dört bin beş yüz parça bulunduğunu söyler.^[22] Bu sayılar tek bir sayımın sayıları değildir.

Define kaldırıldıktan sonra Moğolistan Ulusal Müzesi’ne gitti. Ekim 2001’de Ulan Batur’daki Sanat Merkezi’ne götürüldü. Orada Türk ve Moğol restoratörlerden bir ekip define üzerinde çalıştı. Müzede define için bir sergi salonu yapıldı.^[23] Taç, Cengiz Han’ın mirası adı altında birçok ülkede sergilendi.^[11]

Taç

Taç, beş dik levhalı, ince altın levhadan bir banttır. Dört yan levha, kabartma bir zemin üzerinde sarmaşık motifleriyle süslüdür. Ön levha, kanatları açık, tam cepheden bir yırtıcı kuş figürü taşır.^[24] Kuşun başı dökülmüş ve tacın üzerine iki perçinle sabitlenmiştir. Kuş gagasında, altın bir telin ucunda bir taş taşır. Taşın ametist olduğu sanılır.^[25] Kuşun iki kanadı açıktır ve kuş yükselirken gösterilmiştir. Arkasında bir cisim durur. O cisim güneş sayılırsa kuş ona doğru uçmaktadır.^[25] Kenarlar boyunca küçük delikler, bandın bir kumaşa, bir başlığa ya da bir saç bandına dikildiğini gösterir. Yuvarlak boş yuvalar taşların nerede oturduğunu gösterir.^[26] Taşlar, taç toprağa konduğunda zaten yitirilmiş ya da çıkarılmıştı. Bu yüzden tacın ondan önce bir süre kullanılmış olduğu anlaşılır.^[24] Taç defineye konurken bilerek katlanmıştı.^[25]

Boyutlar iki biçimde verilir. Bir katalog 9,3 santimetre yükseklik ve 23 santimetre genişlik verir, ötekisi 9,8’e 25,7.^[27] Moğolistan Ulusal Müzesi’ndeki envanter numarası 2005-1’dir. Başka bir katalog Y.2003-4-46 kodunu kullanır.^[28]

En yakın benzeri, 1958’de bulunan Kül Tegin heykelinin başıdır. Heykel beş levhalı yüksek bir tiara takar. Tiaranın ayak kısmında bir bant vardır. Arkada üç şerit sarkar. Ön levhada cepheden görülen, kanatları açık bir yırtıcı kuş bulunur. Anıttan aynı türden, daha küçük bir tiara daha çıktı. Taç bulunduğunda bu benzerlik fark edildi.^[24] 1958 kazı raporu buluntuyu anlatır. Kül Tegin heykelinin başı bir çukurda, dövülmüş ve kırılmış olarak kenara atılmış yatıyordu. Beş uçlu taç, başından koparılmış olarak başka bir çukurdaydı. Önünde bir armalı kuş vardı, belki bir kartal. Kazıcı, benzer ama daha küçük bir tacın parçasını da ekler. Bu, büyük olasılıkla eşinin heykelinin tacıdır.^[29] Kazıcı bu hasarı belleğin bilinçli silinmesi olarak görür. Heykellerin boyunları vurulmuştu, Kül Tegin heykelinde ise boyun ve taç, hasar onarılamasın diye kesilmişti.^[30] Tang tarihlerine göre ölen prensin benzeri anıtında taşa oyulmuştu.^[7]

Tacın iki açıklaması bu benzerliğe dayanır. Birine göre kuşlu tiara, sekizinci yüzyılın ilk yarısında doğu yönetiminin törensel başlığıdır. Muhtemelen en yüksek askerî komutanın nişanıydı. Muhtemelen kağanın kendisi taşımıyordu, çünkü o zaman bir kağan ile bir tegin aynı şeyi taşımış olurdu. Birinci açıklama, tacın Bilge Kağan’ın şad olduğu yıllardan kalma eski nişanlarının bir parçası olduğunu ve bir süredir kullanılmadığını düşündürür.^[31] Birinci açıklama ayrıca, belki Çinli ya da Orta Asyalı bir ustanın bulunduğu, doğudaki bir ikametgâhta yerel bir atölyeyi ithalattan daha olası bulur. Tiarayı Çinli subayların sülün şapkasıyla karşılaştırır.^[32] İkincisi en yakın biçimleri Asya’nın Budist figürlerinin taçlarında bulur. Bu taçlarda kumaş bir başlık üzerinde üç ya da beş uçlu metal bir bant vardır. Bu açıklama, bu biçimleri Göktürk heykellerinde kadınları belirleyen üç uçlu taçla karşılaştırır.^[33] 1958 kazıcısı Kül Tegin’in ve eşinin tacına üçüncü bir köken verir. Biçimlerini Doğu Asya’dan çok batıdan alır, alnındaki kartalı ise Orta Asya sanatından alır.^[34] Kazı üzerine Türkçe yazı, tacın üzerindeki kuşa Kut kuşu der ve başkalarının ona Umay kuşu dediğini söyler.^[35] Bunlar modern yazarların verdiği adlardır.

Tarih ve sahip

Kazı heyetinin anlatımları definenin Bilge Kağan’ın eşyaları ya da ona gönderilmiş armağanlar olduğunu kabul eder. Anlatımlardan biri ezik sandığı aceleyle gömüldüğünün işareti sayar.^[36] Heyet, definenin külliyenin özgün zemini altında durduğunu savunur. Dolayısıyla define, külliye yapıldığında, 735’te, Bilge Kağan için ya da ona çok yakın biri için gömülmüştür. Heyete göre simgesel mezar külliyeye aittir ve külliye ile mezar Uygur döneminde birlikte zarar görmüştür.^[37]

2019 tarihli bir eleştiri, definenin yerinde durduğunu ama oraya sonradan konduğunu savunur. Eleştiri, yayımlanmış fotoğrafta buluntuların üzerini örten özgün zemin sıvasının izine rastlamaz. Özgün zeminin düzeyi resimde görünmez bile.^[38] Eleştiri şunu not eder: heyetin raporları definenin bir jeofizik taramayla bulunduğunu söylemez, oysa heyetin sonraki anlatımı derin çukurun nedeni olarak elektromanyetik anomaliyi verir.^[39] Eleştiri külliyeyi iki evrenin ürünü sayar. Bu evrelerden birinde sunağın doğusundaki daha yalın bir kült yeri zemini kesmiş ve defineyi almıştır.^[40] Sonraki kült yerini Uygurlara ya da Kırgızlara verir. Uygurları yeğler, çünkü Kırgızların toplu olarak Budizm’e ya da Maniheizm’e yöneldiği bilinmez.^[41] Definenin bir kadına ait olduğunu savunur: içinde silah yoktu ve taç Budist tacların biçimindedir.^[42] Başka bir bilim insanının bir itirazını aktarır: Göktürklerin en parlak yıllarının bir kağanı bu kadar sade bir armağanla yolcu edilemezdi.^[38] Öyleyse define Bilge Kağan’ın hazinesi değil, Uygur çağından bir hanımın hazinesiydi.^[43]

Her iki taraf da definenin bulunduğunda özgün yerinde durduğunu savunur.^[40] Tartışma, defineyi neyin örttüğü üzerinedir.

Güvenilirlik

Taç kendisinin tanığıdır. Tacın yapıldığını, neyden yapıldığını, hangi süsü taşıdığını ve Kül Tegin heykelinin başlığına ne kadar benzediğini gösterir. Taç kime ait olduğunu söylemez, çünkü üzerinde yazıt yoktur. Tacın toprağa konma tarihi zeminin yorumuna dayanır ve kazı heyeti ile eleştirmeni zemini farklı yorumlar. Heyetin raporları kısmen ikinci elden gelir. Definenin sayımları, projenin birincil raporlarından sonraki makaleler aracılığıyla gelir. Buluntunun kuşkusuz gösterdiği şudur: kağanlıklar çağında Orhun’daki bir anıt külliyesinde yüksek düzeyde altın işçiliği bulunuyordu. Tacın Bilge Kağan’ın olup olmadığı açık kalır.

Notlar

^ Bahar 2009, p. 2; 34–36; Gökçek 2022, p. 2; 34–36
^ a b Yılmaz 2019, p. 394
^ Bahar 2009, p. 2; 407–412; Yılmaz 2019, p. 2; 407–412
^ Bahar 2009, p. 1
^ Thomsen 1924, p. 139
^ Kül Tegin inscription
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Bahar 2009, p. 3; 28; Gökçek 2022, p. 3; 28
^ a b Gökçek 2022, p. 28–29
^ Gökçek 2022, p. 29–30; 1; Bahar 2009, p. 29–30; 1
^ a b Bahar 2009, p. 3
^ Yılmaz 2019, p. 396–398
^ Gökçek 2022, p. 27
^ Gökçek 2022, p. 29
^ Gökçek 2022, p. 28; 1; Bahar 2009, p. 28; 1
^ Gökçek 2022, p. 30
^ a b c Gökçek 2022, p. 31
^ a b c Bahar 2009, p. 2
^ Ōsawa 2006 (Druck); Netzfassung 2003
^ Gökçek 2022, p. 34
^ Bahar 2009, p. 2; 35–36; Gökçek 2022, p. 2; 35–36
^ Stark 2009 (erschienen 2011), p. 120; 1; Bahar 2009, p. 120; 1
^ Bahar 2009, p. 2–3
^ a b c Stark 2009 (erschienen 2011), p. 120
^ a b c Yılmaz 2019, p. 395
^ Stark 2009 (erschienen 2011), p. 120; 395–396; Yılmaz 2019, p. 120; 395–396
^ Yılmaz 2019, p. 395; 128; Stark 2009 (erschienen 2011), p. 395; 128
^ Yılmaz 2019, p. 394–395
^ Jisl 1963, p. 395
^ Jisl 1963, p. 398
^ Stark 2009 (erschienen 2011), p. 121
^ Stark 2009 (erschienen 2011), p. 120–121
^ Yılmaz 2019, p. 399–407
^ Jisl 1963, p. 399
^ Gökçek 2022, p. 35
^ Bahar 2009, p. 1; 38; Gökçek 2022, p. 1; 38
^ Yılmaz 2019, p. 407–408; 2; Bahar 2009, p. 407–408; 2
^ a b Yılmaz 2019, p. 408
^ Yılmaz 2019, p. 409; 31; Gökçek 2022, p. 409; 31
^ a b Yılmaz 2019, p. 409
^ Yılmaz 2019, p. 409–410
^ Yılmaz 2019, p. 411
^ Yılmaz 2019, p. 412

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Literatür

Hasan Bahar, The Excavation and the Conservation of Bilge Khan Monumental Grave Complex in Mongolia (2009)
Kürşat Koçak, L. Gürkan Gökçek, Bilge Kağan Hazinesinin Gün Yüzüne Çıkarılması: Bilge Kağan Anıt Alanı Kazı Çalışmaları (Digging Out Bilge Kağan's Treasure) (2022)
Anıl Yılmaz, Bilge Kağan'a Atfedilen Taç ve (Doğu) Gök Türklerin Budizm'e Yaklaşımı (The Crown Attributed to Bilge Kaghan and the Approach of (Eastern) Gök Türks to Buddhism) (2019)
Sören Stark, Some Remarks on the Headgear of the Royal Türks (2009 (erschienen 2011))
Takashi Ōsawa, Aspects of the relationship between the ancient Turks and Sogdians: based on a stone statue with Sogdian inscription in Xinjiang (2006 (Druck); Netzfassung 2003)
Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
Ja. A. Šer (Ya. A. Sher), Каменные изваяния Семиречья (Kamennye izvaniya Semirech'ya) (1966)
Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)