Loulan

Loulan, Tarım’ın doğu ucunda, Tuz Bataklığı’nda, yani Lop Nor kıyısında surlu bir kasabaydı.^[1] Han bir keresinde Zhuoye Markisi’ni kasabanın üzerine gönderdi. Markisi yedi yüz atlıyla önce vardı ve kralı esir aldı.^[1] Sefer MÖ 108’e tarihlenir.^[2]

Han ile Asya Hunları arasında

Han Shu, Loulan’ı iki gücün arasında duran bir ülke olarak gösterir. Kralı esir alındıktan sonra Loulan, bir oğlunu Asya Hunlarına rehine olarak gönderdi, bir oğlunu da Han’a. Ülke vaha krallıklarının en doğu ucunda, Çin’e en yakın yerdeydi. Yolu Beyaz Ejder Kumulları’ndan geçiyordu, orada ne su ne otlak vardı. Halkı Han elçilerine kılavuzluk etmek, onlar için su ve yiyecek taşımak, onları içeri ve dışarı uğurlamak zorundaydı. Subaylar ve askerler onları sık sık yağmalıyordu. Bundan yorulan krallar Han ile uğraşmayı elverişsiz buldu. Asya Hunlarına yeniden arkada gözcülük ettiler. Han elçilerini defalarca durdurup öldürdüler.^[3]

Han Shu krallığın sonunu bir cinayet olarak anlatır. General Huo Guang’ın gönderdiği Fu Jiezi, hediye vereceğini söyleyerek altın ve ipekle Loulan’a geldi. Kralla birlikte içti. Kral sarhoş olunca onu bir kenara çekti ve iki güçlü adama arkasından hançerletti. Sonra kralın soylularına, Han’ın Çin’de yaşayan kral kardeşi Weituqi’yi tahta oturtacağını söyledi. Han bunu yaptı. Weituqi’ye bir mühür ve eş olarak bir saray hanımı verdi, krallığın adını da Shanshan yaptı.^[3] Yıl MÖ 77’ydi.^[4]^[2] Weituqi, hâlâ hayatta olan eski kralın bir oğlundan korktu ve ülkesinin verimli bir kasabası olan Yixun’a Han yerleşimcileri istedi. Han oraya çiftçilik için bir subay ve kırk adam gönderdi.^[3]

Loulan ve Shanshan

Han Shu’daki Shanshan maddesi, krallığın aslında Loulan adını taşıdığını söyler. Merkezinin Yang Geçidi’nden 1.600 li uzaktaki Yuni olduğunu bildirir.^[3] İki ad tek bir yeri göstermiyordu. MÖ 77’den sonra saray, Lop Nor’un güneybatısındaki Charkhlik olarak tanımlanan Yuni’deydi. Lop çölündeki surlu kasaba ise eski adıyla sürdü.^[5]^[6] Eski Lop Nor’un kurumuş bataklıklarının kuzeyinde, doğu 90 derecenin hemen batısında ve kuzey 40 derece 31 dakikada harap bir kasaba durur. Eski Loulan krallığının yerini tuttuğu düşünülür.^[5] Orada bulunan tahta şeritler MS 263 ile 330 arasındaki tarihleri taşır. Tarihli kâğıtlar MS 270 ve 312’ye aittir.^[5]

Garnizon

Dördüncü yüzyılın başında Çin garnizonları krallığı hâlâ elinde tutuyordu. Loulan, Hintlilerden, Çinlilerden, Soğdlulardan ve kuşkusuz Baktriyalılardan oluşan topluluklarıyla kozmopolit bir kasabaydı.^[7]^[5] Eski Mektuplar’dan birkaçı büyük olasılıkla oraya yazılmıştı. II. Mektup, Semerkant’a giderken Loulan’dan geçecekti.^[8] Bölgenin Çin sınır bölükleri “hu’ları yiyen” gibi adlar taşıyordu.^[9] Yayımlanan şeritlerde bu adı taşıyan bölükler, Dunhuang’ın kuzeyindeki Han sınır hattına aittir ve MÖ birinci yüzyıldan MS ikinci yüzyıla uzanır. Bu yüzden Loulan garnizonundan daha eskidir.^[10]

Garnizonun şeritleri daha yakından bir görünüm verir. Depolarında yeni teslim alınmış 395 Hu küreği ve Hu’ların küçük demir testereleri vardı. Hu’lar tek tek adlarıyla geçer, içlerinden biri ipekle haraç ödedi.^[11] Bir tayın listesi Gaochang’dan üç yerli askerin adını verir.^[12] Birkaç şerit Batı Bölgeleri baş katibine yazılmıştır ya da onun adını anar.^[13] Makamın sahiplerinden Li Bo’nun, Jin Shu’nun 324 dolaylarında adını andığı kişinin, bir mektup taslağı aynı yerde bulundu.^[14] Kâğıt üzerindeki parçalı bir mektup, birinin 20.000 sikkeyle Dunhuang’da ticaret yaptığını söyler.^[15]

330’da Soğdiyana’dan bir hu’ya tahıl teslimi yapıldı. Bu belge Loulan’da bulunan en geç Çin belgesidir.^[16] Şerit ilk başta başka okunmuştu. İlk basım alıcıyı Lou adında bir hu olarak verir. İkinci satır on bini sayar, iki yüz sikke kalır.^[17] Alıcıyı Soğdlu, yani Sute hu olarak okumak sonraki okumadır.^[16] Şerit, 316’da resmen sona ermiş olan Jianxing saltanat adının on sekizinci yılına tarihlenir.^[17] Bir açıklamaya göre Lop Nor’un kuzeyindeki küçük karakol, kendi imkânlarına bırakıldığı için adı korudu, çünkü sonunun haberi ona hiç ulaşmadı. İkinci bir açıklamaya göre adı yerel olarak Liang sürdürdü.^[18]^[16]

Loulan’dan sonra

Kasaba dördüncü yüzyılın ikinci üçte biri ile beşinci yüzyılın başı arasında terk edildi. Bazı araştırmacılar sonu dördüncü yüzyılın ikinci üçte birine koyar, bazıları beşinci yüzyılın başına. Çölün Lop Nor çevresinde ilerlemesi olası nedendir.^[19] 627 ile 649 arasındaki yıllarda Semerkantlı bir önder olan Kang Yandian, öbür Soğdlularla birlikte Shanshan’a yerleşti ve Lop Nor’un güneyinde kasabalar kurdu.^[20] Bunlardan birine Üzüm Kenti denirdi, çünkü surların içine asma dikmişti.^[20]^[21]

Notlar

^ a b Shiji, juan 123
^ a b Herrmann 1910, p. 103
^ a b c d Han Shu, juan 96
^ Chavannes 1913, vii
^ a b c d Chavannes 1913, iv
^ Herrmann 1910, p. 100–104
^ de la Vaissière 2005a, p. 46
^ de la Vaissière 2005a, p. 47
^ de la Vaissière 2005a, p. 57
^ Chavannes 1913, x
^ Chavannes 1913, p. 168,186
^ Chavannes 1913, p. 194
^ Chavannes 1913, p. 162,182
^ Chavannes 1913, iv,182
^ Chavannes 1913, p. 188
^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 68
^ a b Chavannes 1913, p. 182
^ Chavannes 1913, p. 182–183
^ de la Vaissière 2005a, p. 122–123
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 123–124
^ Laufer 1919, p. 222

Kaynaklar

Shiji, juan 123
Han Shu, juan 96 (after Shiji)

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)