Shanshan, Batı Bölgeleri’nden geçen güney yolunun doğu ucundaki krallıktı. Han Shu, ona başlangıçta Loulan dendiğini söyler.[1] MÖ 77’de Han, Loulan kralını öldürttü ve onun yerine kardeşini oturttu. Krallık bundan sonra Shanshan adını aldı.[1][2][3] O günden sonra Han ile Asya Hunları arasında kaldı. İki güçten her biri onu sırayla elinde tuttu. Dunhuang’dan ve Yeşim Kapı’dan çıkan yol ondan geçiyordu. Han memurları ikinci yüzyılda şöyle savundu: Shanshan Asya Hunlarının eline düşerse öteki vahalar da düşecek, Hexi idari bölgeleri (komutanlıkları) tehlikeye girecekti.[4]

MÖ 77’deki yeniden adlandırma

Yeniden adlandırmadan önce ülke iki gücün arasında duruyordu, Türk Atlası’nın Loulan başlığı altında anlattığı gibi. Modern anlatımlara göre Loulan, MÖ 109’a kadar Asya Hun komutası altında kaldı ve Asya Hunlarının emriyle Jushi ile birlikte batıya giden Han kervanlarını yağmaladı.[5] Han Shu’daki bir sahne bu anlatıya bir şey ekler. Asya Hunları, Dayuan’a giden Ershi generali Li Guangli’nin ordusunu durdurmaya cesaret edememişti. Bunun yerine, ardından gelen elçileri pusuya düşürmek için Loulan’a atlılar gönderdiler. Ordu yargıcı Ren Wen, Yeşim Kapı’yı ordunun artçısı olarak tutuyordu. Esirler aldı, planlananı öğrendi ve bildirdi. İmparator Ren Wen’e kralı yakalamasını emretti. Kral başkente getirilip sorguya çekildi. Şöyle cevap verdi: “Büyük devletlerin arasındaki küçük bir devlet, ikisine de ait olmadıkça güvende olamaz. Ülkemi Han topraklarına taşımak istiyorum.” İmparator bu sözleri yerinde buldu. Kralı evine gönderdi ve Asya Hunlarını gözetlemekte kullandı. O günden sonra Asya Hunları Loulan’a daha az güvendi.[1]

Han ile Asya Hunları bunun ardından veraset yüzünden çekişti. Kral ölünce halk, Çin’de rehin olan oğlunu istedi. Bu oğul Han yasalarına göre mahkûm edilmiş ve hadım edilmişti. Han onu göndermedi, Loulanlılara sıradaki kişiyi tahta oturtmalarını söyledi. Han yeni kraldan yine bir rehin istedi. Kral, Asya Hunlarına da bir oğul gönderdi. Bir sonraki kral ölünce haberi önce Asya Hunları duydu. Rehinlerini eve gönderdiler ve o kral oldu.[1] Han onu huzuruna çağırdı. O ziyareti erteledi. Krallık, Asya Hunlarına arkada gözcülük etti ve Han elçilerini öldürdü. Bu, Han’a geçmiş olan kralın kardeşi Weituqi, Han yönetimine her şeyi bildirene kadar sürdü.[1]

General Huo Guang bunun üzerine Fu Jiezi’yi Loulan’a gönderdi. Fu Jiezi kralı bir şölende hançerletti. Soylulara, Han’ın Weituqi’yi tahta oturtacağını söyledi.[1] Han bunu yaptı. Krallığı Shanshan diye yeniden adlandırdılar ve yeni kral için bir mühür kestirdiler. Ona karısı olarak bir saray hanımı verdiler ve onu arabalar, atlar ve yükle donattılar. Başbakan ve generaller memurları Heng Kapısı’na, onu uğurlamaya çıkardı.[1]

Ayrılmadan önce Weituqi imparatora, Çin’de uzun süre yaşadığını, şimdi yalnız ve zayıf olduğunu söyledi. Önceki kralın bir oğlu hayattaydı ve Weituqi onun tarafından öldürülmekten korkuyordu. Ülkesindeki Yixun kasabasının toprağı iyiydi. Han’dan oraya çiftçilik yapmak ve tahıl biriktirmek için bir general göndermesini istedi, generalin ağırlığına yaslanabilmek için. Han, Yixun’da çiftçilik yapmak ve ülkeyi sakin tutmak için bir subay ve kırk adam gönderdi. Sonra oraya bir komutan atandı. Metin, Yixun’daki makamı bundan başlatır.[1] Modern anlatımlar Yixun’u, Yuni merkezinin batısındaki Vash-shahri ile özdeşleştirir. 500 dolaylarına ait bir şerh Yixun’u Shanshan’ın başkenti, Yuni’yi de eski doğu şehri olarak adlandırır. Buna göre merkezin batıya taşındığı sanılır.[6]

Han Shu’daki ülke

Han Shu kralın merkezini Yuni kasabası olarak verir. Kasaba Yang Geçidi’nden 1.600 li, Chang’an’dan 6.100 li uzaktaydı.[1] Modern anlatımlar Yuni’yi Lop Nor’un güneybatısındaki Charklik ile özdeşleştirir.[7] Krallıkta 1.570 hane, 14.100 kişi ve silah taşımaya elverişli 2.912 erkek vardı.[1] Shanshan’dan Koruyucu General’in merkezine kuzeybatıya 1.785 li vardı. Moshan ülkesine 1.365 li, Jushi’ye kuzeybatıya 1.890 li vardı. Qiemo batıda 720 li uzaktaydı.[1] Qiemo’nun ötesinde halk beş tahıl ekerdi. Toprak, bitkiler, sürüler ve silahlar Han’dakilere epeyce benzerdi.[1]

Zemin kum ve tuzdu, ekilebilir toprak azdı. Krallık yanındaki ülkelerin tarlalarına ve tahılına dayanıyordu. Yeşim çıkarırdı. Kamışı, ılgını, “Hu kavağı” ve beyaz otu vardı. Halk sürülerinin ardından sudan otlağa giderdi. Eşek, at ve çok sayıda deve tutar, silahları Ruoqiang gibi yapardı.[1] Ruoqiang, hiçbir şey ekmeyen ve Shanshan ile Qiemo’nun tahılıyla yaşayan bir çoban halkıydı. Ülkelerinden çıkan yol kuzeybatıya, Shanshan’a giderdi ve orada ana yola katılırdı.[1] Han Shu’da Shanshan, Hotan ve Yarkand üç yeşim ülkesidir.[1][8]

Divan küçüktü. Han Shu şu makamları birer kişiyle sayar: devleti destekleyen markis, Hu’yu püskürten markis, Shanshan komutanı, Jushi’ye saldıran komutan, sol ve sağ qiequ, Jushi’ye saldıran lord. Ayrıca iki baş tercüman sayar.[1] Makamlardan ikisi, kuzey yolunun öbür yanında uzanan Jushi krallığının adını taşır. Bu, ona karşı sürekli bir görev bulunduğunu düşündürür.

Han ile Asya Hunları arasında

Güney yolu Shanshan’dan Güney Dağları boyunca Shache’ye uzanırdı. Modern anlatımlar Shache’yi Yarkand ile özdeşleştirir. Yol oradan Pamirler’i aşıp Yuezhilere ve Partlara varırdı.[1][8] Han, İmparator Xuan zamanında Jushi’yi kırdı. Elinde yalnızca güney yolu vardı, kuzey yolunu henüz alamadı. MÖ 60’ta Shanshan’ın batısındaki elçileri koruyan Zheng Ji, Rizhu Kralı’nı kabul etti. Han yönetimi Zheng Ji’yi kuzey yolunun da koruyucusu yaptı. Koruyucu General makamı ondan başlar.[1][2] Sistemin nasıl işlediğini Tarım havzası maddesi anlatır.

Ban Gu bölümü, sonraki durumu veren bir hükümle kapatır. Jianwu yıllarından beri, diye yazar, Batı Bölgeleri Han’ın erdemini özlemiş ve ona katılmak istemişti. Yalnızca sınırları Asya Hunlarına dayanan Shanshan ve Jushi’nin küçük kasabaları hâlâ Asya Hunlarının elindeydi. Büyük devletler Yarkand ve Hotan defalarca Han’a rehin gönderdi ve bir Koruyucu General’in yönetimine konmayı istedi.[1]

Geç Han döneminde

Wang Mang’ın tahtı gasp etmesinden sonra Batı Bölgeleri devletleri Çin’e sırt çevirdi ve yeniden Asya Hunlarının egemenliğine girdi. Asya Hunları onlardan ağır vergi aldı. Jianwu yıllarında bütün devletler, kabul edilmeyi ve bir Koruyucu General almayı isteyen elçiler gönderdi. İmparatorluğu zor yatışmış olan Guangwu buna izin vermedi. Asya Hunları zayıfladı. Yarkand kralı devlet devlet yok etti. O ölünce sağ kalanlar birbiriyle savaştı. Shanshan, Xiaowan’ı, Jingjue’yi, Ronglu’yu ve Qiemo’yu yuttu. Hotan ise Qule ile Pishan’ı aldı.[4]

Jianwu’nun on dördüncü yılında, 38’de, Yarkand kralı ile Shanshan kralı An birlikte haraçla Han’a elçi gönderdi. Batı Bölgeleri yeniden açıldı.[4] Yirmi birinci yılın kışında, 45’te, Ön Jushi kralı, Shanshan, Yanqi ve on beş başka devlet, Han’ın hizmetinde bulunsunlar diye oğullarını gönderdi ve bir Koruyucu General istedi. Kuzey henüz boyun eğmediği için Guangwu rehinleri zengin armağanlarla geri gönderdi. Devletler bunun üzerine Dunhuang valisinden rehinleri yanında tutmasını istedi. Böylece Yarkand’a Koruyucu’nun yakında çıkacağı gösterilecekti.[4]

Koruyucu gelmedi. Ertesi yıl Yarkand kralı An’a yazdı ve Han’a giden yolu kapatmasını söyledi. An reddetti ve haberciyi öldürdü. Yarkand kralı saldırdı. An savaşı yitirdi ve dağlara kaçtı, halkından bin kişiden fazlası öldürüldü ya da götürüldü. Dunhuang’da tutulan rehinler gizlice eve döndü. An imparatora yazarak yine bir oğul göndermeyi ve bir Koruyucu almayı istedi. Hiçbir Koruyucu gelmediği için Asya Hunları tarafından gerçekten sıkıştırıldığını söyledi. İmparator, henüz hiçbir elçinin ya da büyük ordunun çıkamayacağını cevapladı. Devletler gönüllerinin istediğini yapamıyorlarsa doğuya, batıya, kuzeye ya da güneye gitmekte özgürdü. Shanshan ile Jushi Asya Hunlarına geri döndü.[4] Metne göre Shanshan kralı da İmparator Ming’in Yongping yıllarında, Hotan Yarkand’ı yok ettikten sonra güçlenmeye başladı. Pamirler’in doğusundaki güney yolunda yalnızca Hotan ile Shanshan büyüktü.[4]

Ban Chao Shanshan’da, 73

73’te Ban Chao otuz altı adamla elçi olarak Shanshan’a geldi. Kral Guang onu saygıyla karşıladı, sonra soğudu. Ban Chao ülkede Asya Hun elçilerinin bulunduğu sonucuna vardı. Geceleyin onların kampına ateşle saldırdı. Elçiyi ve adamlarından otuzdan fazlasını öldürdü, kalanları yaktı. Shanshan kralına elçinin başı gösterildi. Bütün krallığı dehşet sardı ve kral Han’a bir oğlunu rehin gönderdi.[9] Shanshan, Ban Chao’nun Batı Bölgeleri’ndeki ilk durağıydı. Türk Atlası geceyi ayrıntısıyla Ban Chao başlığı altında anlatır. 94’te Ban Chao, sekiz devletin toplam yetmiş bin adamlık birliklerini Yanqi’ye karşı yönetti. Shanshan bu sekiz devletten biriydi.[9]

Ban Chao’dan sonra

Han Koruyucu General makamından vazgeçince Kuzey Asya Hunları devletleri geri aldı. Dunhuang valisi baş kâtip Suo Ban’ı bin kişiden fazla adamla Yiwu’ya gönderdi. Ön Jushi kralı ile Shanshan kralı ona geçti. Birkaç ay sonra Kuzey Şanyu ile Arka Jushi kralı Suo Ban’ı öldürdü ve Ön Jushi kralını kovdu. Sıkıştırılan Shanshan validen yardım diledi, vali de asker göndermek için izin istedi. Dul İmparatoriçe Deng reddetti. Dunhuang’a, üç yüz adamla, Batı Bölgeleri için bir albay yardımcısı yerleştirdi.[4]

Dunhuang valisi Zhang Dang bunun üzerine yönetime üç plan sundu. En iyisi, Hu Yan kralına vurmak ve Arka Jushi’yi tehdit etmek için Shanshan’da 5.000 adam toplamaktı. En kötüsü, Jiaohe’yi bırakmak ve Shanshan ile ötekileri geçidin içine çekmekti. Sekreterlikten Chen Zhong vazgeçmeye karşı çıktı. Kuzey Asya Hunları Jushi’yi kırmıştı ve güneyde Shanshan’a saldıracaktı. Shanshan yardımsız bırakılırsa öteki devletler de izleyecek, Hexi’nin dört idari bölgesi tehlikeye girecekti.[4] Ban Yong da Batı Bölgeleri’nin bırakılmasına karşı konuştu. Tibet ayaklanmasından sonra Asya Hunlarının vaha devletlerine elçiler gönderdiğini, vadesi gelip ödenmemiş bütün vergileri istediğini, tutarları yükselttiğini ve çok kısa bir süre verdiğini söyledi. Shanshan ile Jushi korkmuş ve öfkelenmişti.[9][10] Han yönetimi Ban Yong’u beş yüz mahkûm askerle Liuzhong’a gönderdi.[4] Ertesi yılın ilk ayında Yong Loulan’a vardı ve Shanshan boyun eğdi. Metin, Yong’un özel bir ödül olarak üç mühür kordonu verdiğini ekler.[9] Arka Jushi kralına karşı sonraki bir seferde Yong, Dunhuang’dan, Zhangye’den ve Jiuquan’dan 6.000 atlıyı, Shanshan, Shule ve Ön Jushi birlikleriyle birlikte yönetti.[9] Daha önce yönetim Yong’a, Loulan’a bir baş kâtip yerleştirmenin akıllıca olup olmayacağını sormuştu.[9] Cevabının aktarılan sözlerine göre Loulan’daki bir subay Yanqi ve Kuça yollarına hükmederdi. Güneyde Shanshan’ı ve Hotan’ı cesaretlendirir, kuzeyde Asya Hunlarına saygı aşılar, doğuda Dunhuang’a komşu olurdu. Cevap 119’a tarihlenir.[9][11]

Shanshan adı ve Loulan kasabası

İki ad için üç açıklama vardır. Birincisi Han Shu’yu izler. Krallık Loulan’dı. MÖ 77’de yeniden adlandırıldı ve merkezi bundan sonra Lop Nor’un güneybatısındaki Yuni’de bulundu. Lop çölündeki surlu kasaba eski adıyla sürdü. Bu yüzden iki adın eşitliği siyasi anlamda geçerlidir, coğrafi anlamda değil.[12][13] İkincisi adı kasabanın sonuna bağlar. Loulan kasabası dördüncü yüzyılın ikinci üçte biri ile beşinci yüzyılın başı arasında terk edildi, büyük olasılıkla çöl Lop Nor çevresinde ilerlediği için. Krallık güneydeki dağ eteğine çekildi. Çinliler ona bundan sonra Shanshan krallığının adını verdi.[14] Üçüncüsü, Yuni çevresinde MÖ 77’den önce de, belki Loulan’a bağlı, daha küçük bir Shanshan ülkesinin var olduğunu savunur. Bu durumda, Loulan krallığı düşünce Shanshan onun topraklarını devraldı. Loulan adı halkın arasında yaşadı.[11]

Metinlerin kendisi krallık için Shanshan adını birinci yüzyıldan itibaren kullanır. Han Shu’nun krallığa ayırdığı madde Shanshan başlığını taşır, Hou Han Shu da birinci yüzyılda Shanshan kralından söz eder.[1][4] Sanguozhi’nin şerhinde alıntılanan Weilüe, Loulan’ı güney yolunda Shanshan’a ait devletler arasında sayar: Qiezhi, Xiaowan ve Jingjue ile birlikte.[15] Wei Shu ile Zhou Shu, Shanshan’ın eskiden Loulan krallığı olduğunu söyler.[16] Candragarbha Sutra’sının 566’da yapılan Çince çevirisi, Doğu Türkistan ülkelerinin bir listesini içerir. Liste, Shanshan olduğu kabul edilen ve Lop Nor’daki Krorain ile eşitlenen bir adla biter.[17]

Han’dan sonra

Beşinci yüzyılda Wei Shu başkenti Yuni kasabası olarak anlatır. Burası, kumlu ve tuzlu zeminde, suyu ve otu az, bir li karelik bir şehirdi. Kuzeyinde Beyaz Ejder Kumulları yolu uzanıyordu.[18] Kral Taiyan yıllarının başında haraçla elçi göndermeye başladı. Dördüncü yılda, 438’de, kardeşi Suyanqi’yi Wei’nin hizmetinde bulunması için gönderdi.[18]

Wei Liangzhou’yu aldıktan sonra Hexi’deki savaş Shanshan’a ulaştı. Juqu Wuhui Dunhuang’a kaçtı ve sonra kumları geçmeyi tasarladı. Kardeşi Anzhou’yu Shanshan’a karşı gönderdi. Kral Bilong korktu ve teslim olmak istedi, ama Hindistan’dan ve Jibin’den dönen Wei elçileri direnmesi için ısrar etti. Savaş sürdü. Anzhou kazanamadı ve doğu şehrine çekildi. Bilong bunun üzerine halkının yarısıyla batıya, Qiemo’ya gitti. Bu, Zhenjun’un üçüncü yılında, 442’deydi. Varisi ise Anzhou’ya geçti.[18] Wei, Wan Dugui’yi 5.000 hafif atlıyla kumların üzerinden gönderdi. Kral Zhenda bağlı olarak dışarı çıkıp teslim oldu. Wan Dugui onu serbest bıraktı ve başkente götürdü. O yıl Wei, Jiaozhi dükü Han Ba’yı general rütbesiyle Shanshan kralı yaptı, ülkeyi elinde tutsun diye. Wei halktan, bir idari bölgeden olduğu gibi angarya ve vergi aldı.[18]

400’de yolculuk eden Faxian, Dunhuang ile Shanshan arasında müthiş bir çölü anlattı. Çölün Lop Nor çevresindeki ilerleyişi, Hotan ile Dunhuang arasındaki güney yolunun bir bölümünü tıkadı.[19] 609’da Sui, Xihai, Heyuan, Shanshan ve Qiemo adlı idari bölgeler kurdu ve garnizon olarak mahkûmlar gönderdi.[20] Bunun yapıldığı toplantı Yanzhi Dağı Buluşması maddesinde anlatılır. 627 ile 649 arasında Soğdlu önder Kang Yandian Shanshan’a yerleşti ve Lop Nor’un güneyinde kasabalar kurdu.[21][22]

Kaynaklar

Han Shu krallığı Batı Bölgeleri bölümünde anlatır. Bölümde Shanshan için sayılar, mesafeler, makamlar ve ürünlerle ayrı bir madde vardır. Hou Han Shu’nun Batı Bölgeleri bölümünde Shanshan’a ait ayrı bir madde yoktur.[4] Krallığın sonraki tarihini orada ve Ban Chao biyografisinde anlatır. İkisi de Fan Ye’ye ait olduğu için birbirini bağımsız tanıklar olarak doğrulamaz. Wei Shu’nun Batı Bölgeleri bölümü kayboldu ve Bei Shi’nin verdiği biçimiyle günümüze geldi. Shanshan maddesi, cümleleri Zhou Shu ile paylaşır.[16]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Han Shu, juan 96
  2. ^ a b c Chavannes 1913, vii
  3. ^ a b Herrmann 1910, p. 103
  4. ^ a b c d e f g h i j k Hou Han Shu, juan 88
  5. ^ Ögel 2015, p. 23,56
  6. ^ Herrmann 1910, p. 121–122
  7. ^ a b Herrmann 1910, p. 100
  8. ^ a b Herrmann 1910, p. 122
  9. ^ a b c d e f g Hou Han Shu, juan 47
  10. ^ Ögel 2015, p. 341
  11. ^ a b Herrmann 1910, p. 104
  12. ^ Chavannes 1913, iv,vii
  13. ^ Herrmann 1910, p. 100–104
  14. ^ de la Vaissière 2005a, p. 122–123
  15. ^ Sanguozhi, juan 30
  16. ^ a b Wei Shu, juan 102; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  17. ^ Lüders 1930, p. 27–28
  18. ^ a b c d Wei Shu, juan 102
  19. ^ de la Vaissière 2005a, p. 123
  20. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 181
  21. ^ de la Vaissière 2005a, p. 123–124
  22. ^ Mori 1983, p. 342–343

Kaynaklar

Literatür

  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
  • Heinrich Lüders, Weitere Beiträge zur Geschichte und Geographie von Ostturkestan (1930)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Masao Mori (護雅夫), Soğdluların Orta-Asya'daki Faaliyetleri (1983)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler10

Devletler
Western Wei
Yerler
Jade Gate · Khotan · Kucha · Loulan · Tarim Basin · Xihai · Yiwu
Kurumlar ve Unvanlar
Han Military Farms in the Western Regions · Tongpu Duwei

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Shanshan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/shanshan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026