Li Guangli Han ordusunu Dayuan’a götürdü. İmparator Wu’nun Asya Hunlarına ordu sevk eden son generaliydi.[1] MÖ 102’de iki seferin ardından Fergana ülkesi Dayuan’ı aldı.[2] MÖ 99’da Sağ Erdemli Kral’dan 10.000 baş aldı. Ordusuyla birlikte az kalsın yok oluyordu. MÖ 90’da ise şanyuya geçti.[3] Şanyu ona kızını verdi ve onu Wei Lü’nün üzerinde bir onura yükseltti. Sonunda Asya Hunları onu bir kurban töreninde öldürdü.[1]

Atanma, MÖ 104

Li Guangli, Li Hanım’ın küçük kardeşiydi. İmparator Wudi Li Hanım’ı gözdesi yapmıştı ve Hanım, Changyi Prensi Ai’yi doğurdu.[4] Han sarayı Dayuan’a çok sayıda elçi göndermişti. Bu elçiliklerde hizmet etmiş genç adamlar imparatora, Dayuan’ın Ershi kentinde güzel atlar tuttuğunu ve onları Han elçilerinden sakladığını söyledi. İmparator Dayuan’ın atlarını seviyordu. Krala Ershi’nin atlarını sormak için Che Ling ve başka güçlü adamları bin parça altın ve altından bir atla gönderdi.[5]

Dayuan soyluları toplandı ve reddetti. Han çok uzaktı, dediler. Yol, birçok kişinin ölmüş olduğu Tuzlu Su’dan geçiyordu. Kuzeyde akıncılar, güneyde ne su ne otlak vardı ve yerleşimler azdı. Yüzlerce kişilik gruplar halinde gelen Han elçileri yiyeceksiz kalmıştı. Yarıdan fazlası ölmüştü. Böyle bir ülke ordu getiremezdi. Ershi’nin atları Dayuan’ın hazinesiydi. Elçiler öfkelendi ve düşüncesizce konuştu. Altın atı parçaladılar. Dayuan soyluları, Han elçilerinin kendilerini hor gördüğünü söyledi. Elçileri geri gönderdiler. Doğu sınırında Yucheng kralı elçileri pusuya düşürüp öldürdü. Mallarını aldı.[5]

İmparator öfkelendi. Aralarında Yao Dinghan’ın da bulunduğu, Dayuan’da bulunmuş adamlar, askerlerinin zayıf olduğunu söyledi. Güçlü arbaletli 3.000 adamdan fazlasının onu yarmak için gerekmediğini de söylediler.[5] İmparator az önce Zhuoye Markisi’ni Loulan’a karşı göndermişti. Diğerlerinden önce varan 700 atlılık bir birlik Loulan kralını yakalamıştı.[6] İmparator Yao Dinghan’a inandı. Ayrıca gözdesi Li Hanım’ı soylulaştırmak istedi. Bu yüzden kardeşini Ershi Generali yapıp Dayuan’a gönderdi.[6]

Birinci sefer, MÖ 104 ile 103

Ordu, bağlı devletlerin 6.000 atlısından ve idari bölgelerden (komutanlık) ve krallıklardan gelen birkaç on bin başıboş gençten oluşuyordu. Ershi’ye varıp güzel atları alacaktı. General bu yüzden Ershi Generali diye anıldı. Hao’nun eski markisi Wang Hui orduya kılavuzluk etti, Zhao Chengshi onun yargıcıydı, Li Duo ise işlerini yöneten bir albaydı.[5] Wudi yıllıkları emri Taichu döneminin ilk yılının, MÖ 104’ün sonbaharına tarihler.[7]

Tuzlu Su’nun batısında yoldaki küçük devletler kapılarını kapadı ve yiyecek vermedi. Ordu onları alamadı. Biri düştüğünde ordu orada yemek yedi. Düşmeyenleri birkaç gün sonra geride bırakıp yoluna devam etti. Yucheng’e vardığında yalnızca birkaç bin adam kalmıştı. Aç ve bitkindiler. Yucheng onları ağır kayıpla geri püskürttü. Li Guangli ve subayları, Yucheng’i alamazlarsa kralın kentini alamayacakları konusunda anlaştı. Geri döndüler.[5] Gidiş dönüş yürüyüş iki yıl sürdü. Dunhuang’da on kişiden biri ikisi kalmıştı.[5]

Li Guangli saraya yolun uzun ve yiyeceğin az olduğunu yazdı. Askerlerin açlıktan savaştan çok korktuğunu da yazdı. Dayuan’ı almaya yetecek kadar adamları yoktu. Orduyu dağıtıp daha çok adamla yeniden gelmek için izin istedi. İmparator öfkelendi. Yumen Geçidi’ni kapatmaları için adamlar gönderdi. Geçide giren her askerin kafası kesilecekti. Li Guangli korktu ve Dunhuang’da kaldı.[5] Kapıyı kapatma emri MÖ 103’te verildi.[8]

O yaz Asya Hunları Zhuoye Markisi’nin ordusunu, 20.000 ve daha fazla adamı, yok etti. Bakanlar Dayuan’daki savaşı bırakmak istedi. Bütün gücü Asya Hunlarına çevirmek istediler.[5] İmparator reddetti. Dayuan kadar küçük bir ülke alınamazsa, diye düşündü, Daxia ve diğerleri Han’ı daha az sayardı. Dayuan’dan iyi at gelmeyecekti. Wusunlar ile Luntou da Han elçilerini rahatsız etmeyi kolay bulacak, yabancı ülkeler de buna gülecekti. Savaşa en çok karşı çıkan Deng Guang ve diğerlerini yargılattı.[5]

İkinci sefer, MÖ 102 ile 101

Bir yıldan biraz uzun bir sürede 60.000 adam Dunhuang’dan yola çıktı, kendi hesaplarına izleyenler sayılmadan. 100.000 öküz, 30.000’den fazla at ve on binlerce eşek, katır ve deve aldılar. Emrinde elliden fazla albay hizmet etti.[5] İmparatorluk karıştı. Dayuan’ın kentinin içinde kuyu yoktu. Suyunu dışarıdaki bir dereden çekiyordu. Orduyla birlikte dereyi surlardan çevirmek için su mühendisleri gitti.[5] Ülke içinde Jiuquan ile Zhangye’nin kuzeyine 180.000 garnizon askeri yerleştirildi. Jiuquan’u korumak için Juyan ile Xiutu garnizonları kuruldu. İki at ustası, Dayuan düşünce atların en iyilerini seçmek için orduyla gitti.[5]

Bu kez küçük devletler orduyu karşıladı ve besledi. Luntou kapısını açmadı. Ordu birkaç günde onu fırtınayla aldı ve kılıçtan geçirdi. Luntou’nun batısında engelsiz Dayuan kentine yürüdü. Otuz bin adam ulaştı.[5] Dayuan ordusu çıktı. Han okçuları onu yendi ve ordu kentin içine kaçtı. Li Guangli, gecikme Dayuan’a plan yapma zamanı verir korkusuyla önce Yucheng’e saldırmadı. Kente gitti, su kaynağını kesti ve dereyi uzağa çevirdi. Ardından kenti kırk günden fazla kuşattı.[5]

Dış sur düştü. Dayuan’ın en cesur generali Jianmi yakalandı. Bunun üzerine soylular, atları saklayıp elçileri öldürmüş olan kralları Wugua’yı öldürmeyi ve başını teslim etmeyi kabul etti. Başı Li Guangli’ye bir teklifle gönderdiler. Han saldırmazsa Dayuan bütün güzel atlarını Han’ın seçmesi için çıkaracak ve orduyu besleyecekti. Han reddederse atları öldüreceklerdi. Kangju’nun yardım ordusunun yolda olduğunu, böylece Han’ın içinde Dayuan, dışında Kangju olacağını söylediler. Kangju keşifçileri Han ordusuna baktı ve güçlü olduğunu gördü. İlerlemeye cesaret edemediler.[5] Li Guangli, Dayuan’ın kısa süre önce kuyu kazmayı bilen Han adamlarını aldığını öğrendi. Dayuan’ın bol yiyeceği olduğunu da öğrendi. Wugua’nın başı gelmişti ve ordu onu cezalandırmaya gelmişti. Subayları anlaştı. Li Guangli şartları kabul etti.[5]

Dayuan atlarını çıkardı ve Han’ı besledi. Han birkaç on güzel at ile orta ve daha aşağı sınıftan 3.000’den fazla aygır ve kısrak aldı. Dayuan soylularından, Han elçilerine iyi davranmış Meicai’yi kral yaptı. Onunla yemin edip çekildi. İç kente hiç girmedi.[5] Dayuan düştükten sonra Shangguan Jie Yucheng’i aldı. Yucheng kralı Kangju’ya kaçtı. Kangju onu teslim etti. Shangguan Jie dört askere onu bağlattı ve generale giderken gözetlettirdi. Askerler birbirine, Han’ın Yucheng kralından nefret ettiğini söyledi. Onu canlı getirmenin sonunda büyük işi kaybettirebileceğini de söylediler. Shangguan’dan Zhao Di kılıcını çekip onu öldürene kadar hiçbiri ilk vuruşu yapmadı.[5] Wusunlara orduya güçlü birliklerle katılmaları söylenmişti. 2.000 atlı gönderdiler. Atlılar iki tarafı da tutup ilerlemedi.[5]

Shiji, Dayuan’ın düşüşünü şanyu Xulihu’nun tahta çıktığı yıla, MÖ 102’ye koyar. Asya Hunlarının Han ordusunu dönüş yolunda kesmek istediğini ama ona ulaşamadığını da söyler.[9] Wudi yıllıkları, Taichu’nun dördüncü yılının, MÖ 101’in baharında Li Guangli’nin Dayuan kralının başını ve kan terleyen atları getirdiğini söyler. İmparatorun göksel atların şarkısını yazdığını da söyler.[7]

Ordudan 10.000 ve daha fazla adam ile 1.000 ve daha fazla at Yumen Geçidi’nden geri girdi. Shiji ile Han Shu, ikinci yürüyüşte yiyeceğin tükenmediğini söyler. Savaşta çok kişinin ölmediğini de söylerler. Subaylar açgözlüydü ve adamlarını esirgemedi. Çok kişi bundan öldü.[5] İmparator on bin li’lik bir seferin kusurlarını göz ardı etti. Li Guangli’yi 8.000 haneyle Haixi Markisi yaptı. Subaylarını ödüllendirdi. Savaş toplam dört yıl sürmüştü.[5] Han bunu, Dayuan’ın batısındaki ülkelere on’dan fazla heyetle sürdürdü. Heyetler nadir şeyler aramak ve Dayuan’ı alan gücü göstermek için gönderildi. Han ayrıca Dunhuang’dan batıya Tuzlu Su’ya kadar karakollar kurdu. Luntou’da birkaç yüz çiftçi-asker bırakıldı, tarlaları korumak ve yurt dışına gönderilen heyetler için tahıl depolamak üzere bir elçiyle birlikte.[6] Daha sonraki bölümlerdeki Luntai olan Luntou, Kuça’nın pek de doğusunda olmayan Bugur’a yerleştirilir. Kolonisi kuzey yolu boyunca bir dizinin ilkidir.[10] İmparatorun Dayuan fermanı Dayuan’la değil, Asya Hunlarıyla açılır. Asya Hunları, diye der, uzun zamandır bir zarardır. Çölün kuzeyine taşınmış olsalar da Büyük Yuezhi’ye giden elçileri kesmek ve Han subaylarını öldürmek için başkalarıyla düzen kurdular. Weixu’dan batıya devletler ve Dayuan bunun üzerine Han elçilerini öldürmek ve doğu ile batı arasındaki yolu kapatmak için birlikte anlaştı.[4]

Asya Hunlarına karşı, MÖ 99 ile 97

Dayuan’dan sonra imparator Asya Hunlarına döndü. Fermanı Pingcheng kuşatmasıyla başlıyordu. İmparator Gaozu ona Pingcheng’in acısını bırakmıştı, diyordu. İmparatoriçe Lü zamanında da şanyunun mektubu küstahtı. Chunqiu, Qi Dükü Xiang’ı dokuz kuşaklık bir haksızlığın öcünü almasından ötürü övmüştü.[9]

Şanyu Qiedihou alıkoyduğu Han elçilerini geri gönderdi. Kendine Han imparatorunun çocuğu dedi. İmparator Su Wu’yu zengin armağanlarla gönderdi. Şanyu kibirlendi ve onu kaba biçimde karşıladı.[11] MÖ 99’da Li Guangli 30.000 atlıyla Jiuquan’dan çıktı ve Tianshan’da Sağ Erdemli Kral’a vurdu. 10.000 baş ve tutsak aldı ve geri döndü. Asya Hunları bunun üzerine onu çok sayıda kuşattı. Güçlükle kurtuldu. Han askerlerinin on kişide altısı yedisi kaybedildi.[11] Aynı yaz Li Ling 5.000 piyadeyle Juyan’dan çıktı ve şanyuyla savaştı. Silahı ve yiyeceği tükenince teslim oldu.[12]

İki yıl sonra, MÖ 97’de Han, Li Guangli’yi Shuofang’dan 60.000 atlıyla gönderdi. Piyadeler Shiji’nin sayımına göre 100.000, Han Shu’nun sayımına göre 70.000 kişiydi.[11][13] Lu Bode 10.000 adamla ona katıldı, Han Yue Wuyuan’dan 30.000 adamla çıktı, Gongsun Ao ise Yanmen’den 10.000 atlı ve 30.000 piyadeyle çıktı.[14] Asya Hunları ailelerini ve yüklerini Yuwu Irmağı’nın kuzeyine taşıdı. Şanyu güney kıyısında 100.000 atlıyla bekledi. Li Guangli’yle on günden fazla savaştı. Li Guangli çekildi. Han Yue hiçbir şey bulamadı. Gongsun Ao Sol Erdemli Kral’la savaştı, iyi sonuç alamadı ve geri çekildi.[11]

Teslim oluş, MÖ 90

MÖ 91’de şanyu Hulugu’nun Asya Hunları Shanggu ile Wuyuan’a akın etti. MÖ 90’da Wuyuan ile Jiuquan’a akın ettiler. İki komutanı öldürdüler.[15] Han üç ordu gönderdi. Li Guangli 70.000 adamla Wuyuan’dan, denetçi Shangqiu Cheng Xihe’den, Chonghe Markisi ise Jiuquan’dan 40.000 atlıyla çıktı.[15]

Şanyu yükünü Zhao Xin’in kentinin kuzeyine, Zhiju Irmağı’na gönderdi. Sol Erdemli Kral halkını Yuwu Irmağı’nın ötesine, 600 ya da 700 li uzaktaki Doushu Dağı’na sürdü.[1] Şanyu seçme birlikleri Guqie Irmağı’nın karşısına geçirdi.[1] Bir büyük generali Li Ling’le birlikte 30.000’den fazla atlıyla Shangqiu Cheng’in ordusunun peşinden gönderdi. Dokuz gün onunla savaştılar. Han hatlarını yardı ve onları ağır kayıpla geri sürdü. Asya Hunları Punu Irmağı’nda geri döndü. 20.000 atlılık başka bir Asya Hun gücü Chonghe Markisi’ni Tianshan’da bekledi. Bu güç Han’ın güçlü olduğunu gördü ve çekildi.[1]

Li Guangli’ye karşı şanyu, Sağ Büyük Komutan ile Wei Lü’yü 5.000 atlıyla Fuyangju Boğazı’na gönderdi. Li Guangli bağlı devletlerin 2.000 Hu atlısını gönderdi. Asya Hunları bozuldu ve Han onları Fan Furen kentine kadar izledi. Asya Hunları kaçtı ve hiçbiri Han’ın karşısına çıkmaya cesaret edemedi.[1] Sonra Li Guangli karısının ve çocuklarının evde büyücülük suçlamasıyla tutuklandığını öğrendi.[1][16] Cezadan kaçmak için kendisi de orduya katılmış olan katibi Hu Yafu onunla konuştu. Li Guangli’nin karısı ve hanesi subayların elindeydi, dedi Hu Yafu. Geri dönerse ve saray memnun olmazsa hapishane onu bekleyecekti. Zhiju’nun kuzeyinden onları bir daha görebilir miydi?[1] Li Guangli duraksadı. Derine gidip başarı kazanmak istiyordu. Zhiju Irmağı’na kadar kuzeye yürüdü ve düşmanın gittiğini gördü. Ordu koruyucusunu 20.000 atlıyla karşıya gönderdi.[1]

Karşı kıyıda Sol Erdemli Kral’ın Sol Büyük Generali ile 20.000 atlıyla karşılaştılar ve bir gün savaştılar. Han Sol Büyük General’i öldürdü. Birçok Asya Hunlusu düştü.[1] Ordunun içinde baş katip ve bir komutan, generalin kalbinin bölünmüş olduğunu ve kendi başarısı için bütün orduyu tehlikeye atmak niyetinde olduğunu söyledi. Onu yakalamayı planladılar. Li Guangli bunu duydu ve katibin kafasını kestirdi. Han Shu’nun Suxie Wu Yanran dediği dağa geri yürüdü.[1] Şanyu Han’ın yorulduğunu gördü. 50.000 atlı aldı ve saldırdı. Gece Han ordusunun önüne birkaç ayak derinliğinde bir hendek kazdırdı. Arkadan vurdu. Ordu karışıklık içinde dağıldı. Li Guangli teslim oldu.[1][16] Li Guangli, kariyerleri Han ile bozkır arasında kesişen sınır generalleri arasında sayılabilir. Bu sınıftan diğerleri Zhao Xin, Zhao Ponu ve Asya Hun doğumlu Wei Lü’ydü. Böyle bakınca Asya Hunlarına karşı seferler, sarayın yetkin bir general bulmasına bağlı değildi, çünkü sınırda bu tür adamlardan oluşan bir sınıf hazır bekliyordu.[17]

Wudi yıllıkları yılı MÖ 90 olarak verir. Han Shu’nun Zhang Qian ile Li Guangli bölümü seferi Dayuan savaşının bitişinden on bir yıl sonraya koyar.[18] Shiji’nin Asya Hunları bölümü, bugünkü haliyle, farklı anlatır. Orada Li Guangli MÖ 97’de 60.000 atlı ve 100.000 piyadeyle Shuofang’dan çıkar. Şanyuyla on günden fazla savaşır. Ailesinin büyücülük yüzünden yok edildiğini duyar. Ordusuyla birlikte Asya Hunlarına geçer, bin kişiden bir ikisi döner. Bölüm, baş hekim Sui Dan’ın ailenin yok edildiğini söylediği için tutuklandığını ekler, bu da Li Guangli’nin teslim olmasına yol açmıştır.[9]

Asya Hunları arasında

Şanyu Li Guangli’yi uzun zamandır büyük bir subay ve Han soylusu olarak tanıyordu. Ona kızını verdi ve onu Wei Lü’nün üzerinde bir onura yükseltti.[1] Ertesi yıl şanyu Han’a yazdı: “Güneyde büyük Han, kuzeyde güçlü Hu var. Hu, Gök’ün gururlu oğullarıdır ve küçük nezaket kurallarıyla uğraşmaz.” Sınır kapılarının açılmasını ve eş olarak bir Han kadını almayı istedi. Han her yıl 10.000 shi mayalı içki, 5.000 hu darı ve 10.000 top ipek verecekti. Eski şartlar da başka türlü geçerli kalacaktı.[1] Şanyunun adamları Han elçisine, Li Guangli’nin kendilerine anlattığı Han veliahdının isyanı hakkında bir soru yöneltti. Elçi, veliahdın başvezirle bir anlaşmazlıkta asker kaldırdığını, başvezirin ona iftira ettiğini söyledi. Oğlun babasının ordusuyla oynamasının dayağı hak eden bir kusur olduğunu da söyledi. Bunun, babasını tahtı almak için öldürüp üvey annesiyle evlenen Mete Han’la karşılaştırıldığında ne olduğunu sordu. Bu, hayvanların davranışıydı. Şanyu elçiyi üç yıl alıkoydu.[1]

Li Guangli Asya Hunları arasında bir yıl ya da biraz daha fazla yaşadı. Wei Lü onun konumunu kıskanıyordu. Şanyunun annesi hastalandığında Wei Lü, Hu şamanlarına önceki şanyunun öfkeli olduğunu söylemelerini buyurdu. Şamanlar şunu diyecekti: Hu saldırmaya giderken birliklere kurban sunmuş ve hep Ershi generalini toprak sunağı için alacaklarını söylemişlerdi. Şamanlar bunun neden şimdi yapılmadığını soracaktı. Li Guangli yakalandı. “Ben öldüğümde,” dedi öfkeyle, “Asya Hunlarını yok edeceğim.” Kurban için boğazlandı.[1][19][17]

Ardından aylarca yağmur ve kar yağdı. Sürüler öldü, halk hastalandı ve tahıl olgunlaşmadı. Şanyu korktu. Li Guangli için bir türbe yaptırdı.[1]

Han bir Büyük General ve on binlerce askeri yitirmişti. Bir daha ordu göndermedi. Üç yıl sonra Wudi öldü. Han Shu, yirmi yıldan fazla Han ordularının derine gidip sert bastırdığını, sonunda Asya Hunlarının bitkin düştüğünü kaydeder. Şanyudan aşağıya herkesin bir uzlaşmadan söz ettiğini de ekler.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Han Shu, juan 94
  2. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 61
  3. ^ Han Shu, juan 61; Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  4. ^ a b Han Shu, juan 61
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Han Shu, juan 61; Shiji, juan 123
  6. ^ a b c Shiji, juan 123
  7. ^ a b Han Shu, juan 6
  8. ^ Chavannes 1913, vi
  9. ^ a b c Shiji, juan 110
  10. ^ Herrmann 1910, p. 120
  11. ^ a b c d Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  12. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94; Han Shu, juan 6
  13. ^ Ögel 2015, p. 98
  14. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 6
  15. ^ a b Han Shu, juan 94; Han Shu, juan 6
  16. ^ a b Ögel 2015, p. 102–106
  17. ^ a b Lattimore 1951, p. 485
  18. ^ Han Shu, juan 6; Han Shu, juan 61
  19. ^ Ögel 2015, p. 108–109

Kaynaklar

Literatür

  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
  • Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler16

Kişiler
Emperor Wu of Han · Er Chanyu · Hulugu Chanyu · Li Ling · Qiedihou Chanyu · Wei Lü · Xulihu Chanyu
Devletler
Shanshan
Yerler
Dunhuang · Jade Gate · Luntai
Kurumlar ve Unvanlar
Captives and the Unfree · Han Military Farms in the Western Regions · Livestock Losses in the Annals · Worthy Kings of the Left and Right · Xiongnu Agriculture

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Li Guangli.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/li-guangli/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026