Tarim Havzası

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Tarım Havzası, Tanrı Dağları’nın güneyinde ve Kunlun’un kuzeyinde uzanan büyük çöl havzasıdır. Yaklaşık bir milyon kilometrekarelik bir alanı kaplar. Taklamakan merkezi tutar, vaha şehirleri ise çevresinde sıralanır.^[1] Göktürk tarihinde burası, haraç veren şehirlerin ülkesidir. Göktürkler orayı 550’li yıllarda aldı ve bir yüzyıl boyunca gelir kaynağı ve yol olarak elinde tuttu. 640’larda Tang’a kaptırdılar ve orayı hiçbir zaman yönetmediler.

Havza ve geçitleri

Havzanın çevresi, Çin ile Roma arasında taşınan malların ticaret merkezi hâline gelmiş özerk şehir devletlerinden oluşan bir halkaydı. Altıncı yüzyılda en önemlileri şunlardı: Turfan olan Gaochang, kuzeyde Kuça ve Aksu, batıda Kaşgar ve Yarkand, güneyde Hotan, doğuda Loulan. Hepsi çölün kenarlarındaydı, doğudan batıya ya da kuzeyden güneye geçen herkesin orada kalması gerekiyordu.^[1] Kuzey kenarın Sanskritçe metinleri, oradaki krallıkların kendi krallarının olduğunu gösterir. Yapraklar paleografik gerekçelerle 600 dolaylarına tarihlenir, bazıları daha eskidir.^[2] Bu metinler kenarın dört krallığını anar. Batıdan doğuya bunlar Hecyuka, Bharuka ve Kuça’dır, Kuça’nın ötesinde de Agni vardır, yani Çinlilerin Yanqi’sinin Karaşar’ı. Hecyuka, Uç-Turfan ile özdeşleştirilir. Kuça ve Agni krallarının unvanı īśvara mahārāja, “efendi ve büyük kral” idi.^[3] Dört adın ikisi, Kuça ve Hecyuka, yerel dilden gelir. Agni ve Bharuka Hint kökenlidir.^[4] Bharuka, Hindistan’ın Bharukaccha limanından gelen tüccarların kurduğu bir yerleşimin adı olabilir.^[5] Havzayı resmen kim yönettiyse, halkın vergilerinden bağımsız olarak, alım satımdan elde edilen bütün gelirden kural olarak bir pay aldı. Şehirler ipek yollarının ticaret merkezlerinin yalnızca bir parçasıydı, ama antik ve erken ortaçağ büyük güçlerinin mücadelelerinde en önemli olanlardı. Havzaya üç geçit giriş sağlar. Doğudaki Yeşim Kapı, Han imparatoru Wudi döneminde, MÖ 121’den sonraki on yıllarda yapıldı.^[6]^[7] Batıdaki Kaşgar, havza ile Pamirler arasındaki geleneksel kapıdır. Kuzeydeki Cungarya Kapısı, Göktürklerin geldiği koridordur. Cungarya maddesi bu kapıyı ele alır.

Han ve Jin zamanlarında

Vaha devletleri Han Shu’da önce Asya Hunlarının tebaası olarak görünür. Batı sınırında Asya Hunlarına komuta eden Rizhu Kralı, Batı Bölgeleri’nin başında bir Köle Komutanı (Tongpu duwei) bulundurdu. Komutan Yanqi, Weixu ve Yuli arasında otururdu. Devletlerden vergi alır ve servetini onlardan sağlardı.^[8] Shenjue’nin ikinci yılında, yani MÖ 60’ta Rizhu Kralı halkıyla birlikte Han’a geçti.^[8]^[9] Shanshan’ın batısındaki devletleri koruyan Han subayı Zheng Ji onu karşıladı. Han hükümeti Zheng Ji’yi kuzey yolunun koruyucusu da yaptı. O tarihten sonra makama Genel Koruyucu, duhu, denildi. Köle Komutanı kaldırıldı. Asya Hunları artık Batı Bölgeleri’ne yaklaşamıyordu.^[8]

Genel Koruyucu, 110 haneli ve 300 adamlı küçük bir devlet olan Wulei’de otururdu.^[8] Wulei, Kuça’nın 350 li doğusunda, Quli’deki Han tarım subaylarına yakındı. Toprak verimliydi ve Han Shu’nun sözleriyle Batı Bölgeleri’nin ortasındaydı.^[8] Wulei iki biçimde yerleştirilir. Biri onu Bugur’un yaklaşık elli kilometre doğusundaki Chadir’e koyar. Öbürü Bugur’un kendisine koyar.^[10]

Havzadaki ilk Han varlığı tarımsaldı. Li Guangli’nin Dayuan seferlerinden sonra Han, Dunhuang’dan batıya Tuz Bataklığı’na kadar karakollar kurdu. Luntai’da ve Quli’de bir komiserin komutasında birkaç yüz çiftçi asker yerleştirdi. Komiser tarlaları korudu ve yurt dışına giden elçiler için tahıl depoladı.^[11] Dunhuang sınırının bir istasyonundan çıkan levhalar, böyle bir elçinin neye ihtiyaç duyduğunu gösterir. Levhalar, bir muhafız birliğinin seksen yedi askerinin her biri için günde altı sheng darı verildiğini ve elçinin Yarkand’a yazdığı bir mektupla önerilen iki genç için erzak ayrıldığını kaydeder.^[12] Levhalar, yanlarında bulunanlara bakılarak MÖ 95 dolaylarına aittir.^[12]

Han Shu’ya göre Yeşim Kapı’dan ve Yang Geçidi’nden Batı Bölgeleri’ne iki yol çıkıyordu. Güney yol Shanshan’dan Güney Dağları boyunca Yarkand’a, oradan Pamirler’i aşarak Yuezhilere ve Part’a gidiyordu. Kuzey yol Ön Jushi’nin hükümdar merkezinden Kuzey Dağları boyunca Kaşgar’a, oradan Pamirler’i aşarak Dayuan’a, Kangju’ya ve Yancai’ye gidiyordu.^[8] Weilüe zamanına, yani üçüncü yüzyıla gelindiğinde yollar üçtü. Sanguozhi şerhinde alıntılanan Weilüe, bir orta yol ekler. Bu yol Yeşim Kapı’dan Beyaz Ejder Kumullarından geçip eski Loulan kasabasına, oradan Kuça’ya gidiyordu. Weilüe bir de yeni bir kuzey yol ekler. Bu yol Gaochang’dan geçiyor ve Kuça’da orta yola katılıyordu.^[13] Bir hesaplamaya göre orta yol bunların en kısasıydı: Yang Geçidi’nden Kaşgar’a yaklaşık 1.700 kilometre, güney yolda 1.900, kuzey yolda 2.100 kilometre.^[14]

Lop Nor’dan çıkan, üçüncü ve dördüncü yüzyıl başına ait Çince levhalar ve kâğıtlar, kenarın garnizonunu ve hükümdar merkezlerini iş başında gösterir. Yanqi’li bir adam kâğıda bir mektup yazdı. Parçalar Yanqi kralını anar ve Hotan elçisine üç sheng verilmiştir.^[15] Havzanın güneyindeki Niya’da, Çince yazılı, tarihsiz sekiz tahta etiket, kraliyet ailesi arasında değerli taş hediyeleriyle birlikte gidiyordu. Kralın annesi bunlardan birini krala gönderdi, başka etiketler de varisin karısını ve bir prensesi anar.^[16]

Göktürklerden önce

Altıncı yüzyılın başında havzadaki siyasi durum hakkında az şey kayıtlıdır. Eftalitler ile Rouranların şehirler üzerindeki nüfuzu, sürekli bir denetim mücadelesi içinde paylaştığı varsayılabilir. Göktürkler gelmeden kısa süre önce Eftalitler, bir süre vasalı oldukları Rouranlardan havzanın bir kısmını koparmıştı. Eftalit hâkimiyetinin kapsamı dolaylıydı ve kaynaklardan açık değildir.^[1] Liang Shu, Eftalitlere Hua dediğini ve onların bir zamanlar Rouranlara bağlı küçük bir halk olduğunu söyler. Hua güçlendi ve yanındaki devletlere karşı yürüdü: İran, Panpan, Jibin, Yanqi, Qiuci, Shule, Gumo, Yutian, Jupan ve başkaları. Bin li’den fazla toprak açtılar.^[17] Bu liste Eftalit ülkesinin sınırı sayılmış ve havzanın neredeyse bütün vaha devletleri ona tabi gösterilmiştir. Liang Shu’nun kendisi yalnızca seferden ve kazanılan topraktan söz eder.^[18] Buna göre Eftalitler bağımlı vaha devletlerine güney Pamir geçitleri üzerinden ulaştı, başlıca istasyonlar Vahan ve Taşkurgan’dı.^[19] Bölge ve ticaret şehirleri iki imparatorluk arasında bölünmüştü. Göktürkler Rouranların yerine geçince kendilerini, eski efendilerinin bir zamanlar yönettiği her şeyin mirasçısı saydılar.

550’lerin fethi

Zhou Shu, batı fetihlerini Mukan’a verir ve yıktığı halklar arasında Eftalitleri sayar. Sui Shu’nun kapanış hükmü, Mukan’dan sonra Göktürklerin doğuda eski Doğu Hu topraklarından batıda bütün Wusun ülkesine kadar hüküm sürdüğünü söyler. İki metin de bir Tarım şehri anmaz.^[20] İstemi’nin ordusu, bir tahmine göre 555’te Balkaş Gölü’ne ulaşan ordu, havzayı hemen hemen aynı zamanda boyun eğdirdi.^[1] Çölü aşarak değil, Cungarya Kapısı’ndan geçerek kenarın şehir devletlerine karşı geldi ve Kuça’nın ve öteki şehir devletlerinin denetimini aldı. Göktürkler orada bozkırdakiyle aynı biçimde davrandı. Yabancı halkları yerleşimleriyle birlikte devlete kattılar ve iç işlerini kendi hâlinde bıraktılar. Kültürel hiçbir istemde bulunmadılar ve kimseye ne Eski Türkçeyi ne de yazısını zorla kabul ettirmediler.^[1] Aynı anlatıya göre Göktürkler Eftalitlerle havzanın batı şehirlerinde, örneğin Kaşgar’da, ikinci bir cephede de savaştı, ama hiçbir kayıt günümüze kalmamıştır. Okuma ayrıca fethin, Kuça yakınındaki Kizil mağaralarında 552’ye tarihlenen bir duvar resminde betimlendiğini savunur. Resim, Kuça’nın yerel yöneticilerinin yüz maskeli zırhlı yeni gelenleri bir binaya götürdüğünü gösterir. Bir yüzyıl daha eski başka bir açıklamaya göre Qizil’deki Ressamlar Mağarası’nda şehir kapısındaki zırhlı atlıların resmi Buda’nın kalıntılarının paylaşılmasını gösterir. Bu durumda şehirlerin prensleri paylarını almak için silahlı gelir. Türk Atlası bu resmi Kuça maddesinde anlatır. İki açıklamanın aynı resimle ilgili olup olmadığı kesin değildir.^[21] Türk Atlası batıdaki savaşı Eftalitler maddesinde ve Buhara Muharebesi maddesinde ele alır.

Batı Göktürklerinin yönetiminde

Sui Shu’nun batı Göktürkleri anlatısı Apa ile başlar. Bu anlatıda Kuça, Tieleler, Yiwu ve Batı Bölgeleri’nin Hu’ları hep onlara bağlanır. Heshana döneminde iki küçük kağan anılır: biri Hu devletlerini denetlemek için Chach’ın kuzeyinde, biri Kuça’nın kuzeyinde Yingsuo denen bir yerde.^[22] Tieleler 605’te ayaklanınca Yiwu, Gaochang ve Karaşar onların Mohe Kağanı’na geçti.^[22] Şegui onları geri kazandı. Xin Tang Shu onun merkezini Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi Dağı’na yerleştirir. Yeşim Kapı’nın batısındaki devletlerin çoğunun ona hizmet ettiğini söyler. Tang bölümünün açılışı batı Göktürklerini, güney sınırı Kaşgar olarak yerleştirir.^[23] Havzanın zengin sakinleri, Kıtanlar ve Soğdlularla birlikte, katkılarıyla devleti ve Aşinaların iktidarını güvence altına alan halklar arasında sayılır.^[1] Buradan geçenler yerde görülebilir. Çin’de bulunan başlıca Sasani definesi, Fergana ile Tarım’ı Alay üzerinden bağlayan geçidin tam ağzındaki Ulugh Art’ta saklanmıştı. İçinde 947 Sasani ve Arap-Sasani sikkesi ve on üç altın külçe vardı, yani yedinci yüzyılda Orta Asya’dan Çin’e gelen bir tüccarın ya da mültecinin taşıyabileceği kadar.^[24] Turfan’da, Karaşar’da ve Hami’de yaşayan Soğdlular kemik kapları, yazıtlar ve bir ateş tapınağı bıraktı.^[24]

Tang fethi

On Ok’un iç savaşlarında havza, kağanlarla birlikte el değiştirdi. Xin Tang Shu, Nuşibi tarafından tahta çıkarılan ve Taizong tarafından tanınan Irbis İşbara Yabgu Kağan’ın Kuça’yı, Shanshan’ı, Qiemo’yu, Toharistan’ı, Karaşar’ı, Chach’ı, Keş’i, Kushaniya’yı, Maimargh’ı ve Semerkant’ı tebaası saydığını söyler. Rakibi Üç Tuğlu Kağan Toharistan’ı aldı ve Yizhou’ya akın etti. Anxi koruyucusu Guo Xiaoke iki bin hafif atlıyla onu yendi. Üç Tuğlu’nun Chuyue ve Chumi birlikleriyle Tianshan kuşatması başarısız oldu. Irbis Şegui Kağan bir Tang gelini isteyince Taizong, başlık parası olarak Kuça, Hotan, Kaşgar, Zhujubo ve Pamirler’in beş devletini istedi. Evlilik gerçekleşmedi.^[23] Kuça seferi arkasından geldi, Tang yıllıklarına göre 648’de, Aşina Helu kılavuz olarak önden gidiyordu.^[1] Taizong 640’larda Tarım’da savaşa girince Aşina subaylarını, binlerce Çinliyle birlikte batı Aşinalarının ordularına karşı savaşmak üzere gönderdi. Bu yüzden subaylar düzeyinde savaş, Göktürklere karşı Göktürklerin savaşıydı.^[1] Taizong’un halefi Gaozong tahta çıkınca garnizonlardan vazgeçti. İmparatorluğun topraklarını genişletmek ve halkına yük bindirmek istemiyordu. Anxi koruyuculuğunu Kuça’dan Xizhou’ya geri çekti.^[25] Helu’nun yakalanmasından sonra ona hizmet eden devletlerin hepsi, batıda İran’a kadar, Kuça’daki Anxi koruyuculuğuna bağlı vilayetler yapıldı. Dört Garnizon Kuça, Hotan, Kaşgar ve Karaşar’dı. Bunlar Helu’nun yenilgisinden çok önce batı Göktürklerine ait olmaktan çıkmıştı.^[26] Tibetliler sonra Karaşar’ın batısındaki garnizonları aldı. 692’de Wang Xiaojie ve Aşina Zhongjie onları geri kazandı. Anxi yeniden Kuça’daydı ve otuz bin Han askeri tarafından tutuluyordu.^[25] Sekizinci yüzyılda Tang devletinin kumaş gelirlerinin beşte biri, yılda beş milyondan fazla top, batı bölgelerinin denetimine gitti. Bu yüzden Dunhuang’dan Suyab’a kadar bütün kasabalarda asker ve memur maaşı olarak havzaya hatırı sayılır miktarda ipek ulaştı.^[24]

Göktürklerden sonra

Kül Tegin yazıtı, ikinci kağanlığın Göktürklerinin batıya doğru Demir Kapı’ya ve İnci Irmağı’na kadar sefer yaptığını söyler. İkinci kağanlığın kuzey yamaçtaki Beiting girişimleri kendi maddelerine aittir. İkinci kağanlık havzanın kendisini elinde tutmadı.^[27] Dokuzuncu yüzyılda Uygur diasporasından doğan devletlerden biri havzanın vaha şehirlerinde merkezlenmişti. Kuzeyde Beşbalık, güneyde Turfan bölgesi (Xizhou, Gaochang, Koço) yer alıyordu.^[28] Uygur Koço krallığı yüzyıllarca Gaochang adını korudu.^[28] Özetle Göktürkler Tarım havzasının hamileriydi ama iç işlerine karışmadı. Tang’ın Çinlileri ortaya çıkınca Göktürkler vaha şehirlerinin yanında askerî olarak durmak zorunda kaldı.^[1]

Değerlendirme

Tarım, Göktürk devletinin sikkeyle ödeyen tek eyaletiydi. Göktürkler payını aldı, yolu korudu, şehirlerde kralları bıraktı. Bu yüzden Göktürk kaynaklarında çok az iz bıraktı. Çin kaynaklarında ise çok daha fazla iz bıraktı, çünkü Çinliler orayı ele geçirince yönetti.

Notlar

^ a b c d e f g h i Yavuz 2025
^ Lüders 1930, p. 4
^ Lüders 1930, p. 3–4,26–27
^ Lüders 1930, p. 27
^ Lüders 1930, p. 28
^ Chavannes 1913, vi
^ Herrmann 1910, p. 117–118
^ a b c d e f Han Shu, juan 96
^ Chavannes 1913, vii
^ Herrmann 1910, p. 38,86
^ Han Shu, juan 96; Shiji, juan 123
^ a b Chavannes 1913, p. 73
^ Sanguozhi, juan 30
^ Herrmann 1910, p. 115
^ Chavannes 1913, p. 171,195,197–198
^ Chavannes 1913, p. 198–200
^ Liang Shu, juan 54
^ Herrmann 1925, p. 565,568–569
^ Herrmann 1925, p. 576–577
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Grünwedel 1920, ii 109–111
^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ a b c de la Vaissière 2005a
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
^ Chavannes 1903
^ Kül Tegin inscription
^ a b Golden 1992

Kaynaklar

Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Kül Tegin inscription
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
Han Shu, juan 96 (after Shiji)
Shiji, juan 123
Sanguozhi, juan 30
Liang Shu, juan 54

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Albert Grünwedel, Alt-Kutscha. Archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt (1920)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
Heinrich Lüders, Weitere Beiträge zur Geschichte und Geographie von Ostturkestan (1930)