Soğd Eski Mektupları, elde kalan birkaç mektuptur. Bunları dördüncü yüzyılın başında Gansu koridorunda Soğdlu tüccarlar ve aileleri yazdı, mektuplar yazıldıkları kişilere hiç ulaşmadı.[1] Soğdcanın bilinen en eski ticari belgeleridir.[2] Bunlardan biri olan II. Mektup, Semerkant’taki bir tüccar için Gansu’da yazılmıştır. Gezgin satıcıların bir yığınından çok, uzaktan ticareti yöneten bir örgütün, yani Soğd ağının var olduğunu kanıtlayan çok az sayıdaki belgeden biridir.[2] Aynı mektup Luoyang’ın düşüşünü bildirir. Şehri yıkanlara bir ad verir: xwn, yani Hunlar.[3]

Buluntu

Kâşif Aurel Stein mektupları 1907’de, hâlâ mühürlü hâlde buldu. Mektuplar, harap bir Han gözetleme kulesinin, XIIa numaralı kulenin, koridorlarından birini tıkayan bir çöp yığınının içindeydi. Kule Dunhuang’ın doksan kilometre batısında, Çin sınır hattının batı ucuna yakın bir yerde durur.[1] Mektuplar kâğıda, Soğd dilinde ve Soğd yazısıyla yazılmıştır ve kısmen hasar görmüştür.[1] Hans Reichelt onları 1931’de yayımladı. Bugün British Library’de Or. 8212/92–101 numaralarıyla durur.[1]

Tarih

II. Mektup, Çin başkentlerinden biri olan Luoyang’ın yağmalandığını bildirir. Şehir üç kez yağmalandı: 190’da, 311’de ve 535’te.[1] Paleografya ve kâğıdın kalitesi 535’i dışlar.[4] Öbür iki tarih arasında ayrıntılar belirleyicidir. Mektupta imparator, bir kıtlık sırasında Luoyang’dan kaçar. Bu 311’de oldu. 190’da imparatoru şehri terk etmeye zorlayan diktatör Dong Zhuo’ydu ve kıtlık ancak 193’te başladı.[4] Bu yüzden bir hesap mektupları 313’e tarihler. İkinci bir hesap 196’yı savundu, sonraki bir çalışma ise ilkine döndü. Bugün genellikle verilen tarih 313’tür.[1]

II. Mektup

II. Mektup, “Kānakk ailesinden Nanai-thvār’ın oğlu soylu efendi Varzakk”a hitap eder ve “hizmetkârı Nanai-vandak” tarafından gönderilmiştir.[3] Nanai-vandak, Gansu ve Çin’deki ağı yönetiyordu. Varzakk Semerkant’ta oturuyordu. Nanai-vandak’ın altında yerel acenteler vardı, koridor şehirlerine yerleşmiş ya da daha yakın zamanda gönderilmiş adamlar.[5]

Mektup acentelerle açılır. Jiuquan’daki Armat-sāch sağ ve esendir, sonradan Wuwei adını alan Guzang’daki Arsāch de sağ ve esendir.[3] Sonra Çin’e geçer. Çin’den, yani “içeriden” bir Soğdlunun gelişinin üzerinden üç yıl geçmiştir.[3] “Söylendiğine göre” son imparator kıtlık yüzünden Luoyang’dan kaçmış, sarayına ve şehre ateş verilmiştir. “Srg [Luoyang] artık yok, ’nkp’ [Ye] artık yok!”[3] Yıkım Ye’ye kadar uzanmıştır. Bu, “dün imparatorun tebaası olan [bu] aynı Hunlar”ın işiydi.[3] Nanai-vandak, geride kalan Çinlilerin Hunları Chang’an’dan çıkarıp çıkarmadığını bilmiyordu.[3] Dört yıl önce yolladığı bir kervan Luoyang’a vardığında, “oradaki Hintlilerin ve Soğdluların hepsinin açlıktan öldüğünü” gördü.[3]

Gerisi iş ve ailedir. Çin’in bir şehrinde Semerkantlı yüz özgür adam, bir başkasında kırk adam vardı.[3] Nanai-vandak, Varzakk’tan üçüncü bir kişinin elindeki bir stater emanetini güvenceye almasını ve faizini anaparaya eklemesini istedi. Varzakk’a bir yetimi emanet etti. Ayrıca Takhsīch-vandak büyüyünce kendisine bir eş verilmesini ve gönderilip uzaklaştırılmamasını istedi.[3] Otuz iki kese misk Dunhuang’dan yoldaydı ve beş paya bölünecekti.[3] “Ve gün be gün öldürülmeyi ya da soyulmayı bekliyoruz.”[3] Mektup, bir Lord Chirth-swān’ın 13. yılına, Taghmīch ayına tarihlenir.[3]

Uzak bir şehre yalnızca II. Mektup gönderilecekti ve yalnızca o iki kez, keten ve ipek bir bezle sarılmıştı.[6] Keten kılıfta hâlâ ”… Semerkant’a göndermek için …” sözleri durur.[3] Alıcıların adları arka yüzdedir, yani mektup iki adres taşıyordu. Önce batı yolu üzerindeki Loulan’da birine gitti, o da onu bir kervanla Semerkant’a ulaştıracaktı.[6]

Öbür mektuplar

I. ve III. Mektubu Dunhuang’da Miunai adında bir kadın yazdı. Birincisi annesi Catisa’ya, ikincisi kocası Nanai-dhat’a yazılmıştır ve kızının bir ek notunu taşır.[3] Mektupların muhtemelen Loulan’a gönderilmesi amaçlanıyordu.[4] III. Mektup geride bırakılmış bir ailenin hâlini anlatır: “Farnxunt’un kusuru yüzünden … biz Çinlilerin hizmetkârı olduk, ben de annem de”.[3] Annenin adı Catisa, Loulan Krallığı belgelerinde geçen bir addır. Kızı bir Soğdluyla evlendi. Loulan’da Soğdlu ve Hintli aileler evlilik yoluyla birbirine bağlanmıştı.[7] V. Mektubu Frī-khwatāw, Guzang’dan “başkan tüccar Aspandhāt”a gönderdi.[3] VI. Mektup, Dunhuang’daki ailenin başı Farnxunt’tandır.[8]

Mektuplardan dördü mal adı verir. II. Mektupta keten kumaş, yün kumaş ve misk geçer. IV. Mektupta altın ve şarap, V. Mektupta biber ve gümüş, VI. Mektupta kâfur vardır.[3] Kâfur ile biber Güneydoğu Asya’dan ve Hindistan’dan kadar uzaktan geliyordu. Misk, Gansu koridorunun Tibet kenarından geliyordu.[9] Mektuplardaki ticaret sözcüklerinin bir kısmı Hint dillerinden alıntıdır: kervan, fiyat ve mektup sözcükleri.[7]

Mektuplar birlikte bulundu, ama farklı yerlerde yazılmıştı. Yanlarında hiçbir Çince ya da Hintçe mektup yatmıyordu.[4] Mektupları taşıyan adam bir Soğd topluluğundan ötekine geçiyordu. Bu yüzden Gansu Soğdluları, aile haberleri için de iş için de kendilerine ait bir posta işletiyordu.[6]

xwn adı

II. Mektup, Luoyang’ı yağmalayan Asya Hunlarına xwn, yani Hunlar adını verir. Bu, Avrupa Hunlarının Roma sınırını aşmasından altmış yıl öncesidir.[2] 313 tarihine göre bu Hunlar, Han adlı Asya Hunları devletinin ordularıydı. Hükümdarı Liu Cong 311’de Luoyang’ı aldı ve hanedanı sınırın içinde, imparatorun tebaası olarak yaşamıştı. Mektuptaki “dün imparatorun tebaası” ifadesi onlara uyar. Aynı döneme ait ikinci bir mektup da beşinci satırında Hunlardan söz eder. Bu, Stein’ın Loulan’ın güneybatısında bulduğu ve hiç yayımlanmamış yirmi satırlık bir parçadır.[1] Onu bir kadın yazmıştır ve gidiş gelişlerden, satıştan söz eder.[1]

Mektup, Gansu Soğdlularının kendi çağlarının Asya Hunlarına ne dediğini belirler. Adın neyi ima ettiğini belirlemez. Çince 匈奴, Soğdca xwn ve Avrupa Hunlarının adı, bir halkla birlikte yolculuk eden tek bir ad olabilir. Başkaları adı kabul eder, halkı reddeder. Soru Hunlar’a ve Asya Hunları’na aittir, iki görüş de orada ortaya konur.

Güvenilirlik

II. Mektup bir sınır mektubudur, vakayinâme değildir. İmparator hakkında bildirdiğini söylenti olarak bildirir. Hunlarla ilgili bölüm kırıktır ve çeviri okumalarını belirsiz diye işaretlemek zorunda kalır.[3] Soğdlular hakkında bildirdiği ise ilk elden bilgidir: acentelerin adları, ellerinde tuttukları şehirler, para, misk ve korku. Mektup, dördüncü yüzyılda merkezi Semerkant olan bir Soğd ağını Gansu’da gösterir. Ağı, çevresindeki Çin dünyasının çöktüğü anda gösterir.[5]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h de la Vaissière 2005a, p. 45
  2. ^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 43
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Sogdian Ancient Letters
  4. ^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 46
  5. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 48
  6. ^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 47
  7. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 76
  8. ^ de la Vaissière 2005a, p. 56
  9. ^ de la Vaissière 2005a, p. 51

Kaynaklar

Literatür

  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)

Bu kaynağa dayanan maddeler 11

Chang'an · Dunhuang · Huns · Jiuquan · Luoyang · Nanai-vandak · Sabao · Sogdians · The Huns and the Xiongnu · Wuwei · Xiongnu Han

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler9

Kişiler
Nanai-vandak
Devletler
Xiongnu Han
Yerler
Dunhuang · Jiuquan · Loulan
Halklar
Sogdians
Diller
The Sogdian language
Kaynaklar
Sogdian inscriptions of the upper Indus
Tartışmalar
The Huns and the Xiongnu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Sogdian Ancient Letters.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/sogdian-ancient-letters/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026