Yeşim Kapı, 玉門關, pinyin yazımıyla Yumen guan, Dunhuang ülkesinde, Han sınırının batı ucundaki geçitti. Han Shu, Batı Bölgeleri’nin doğuda Han ile Yeşim Kapı’da ve Yang Geçidi’nde buluştuğunu söyler. Tuz Bataklığı’nın ise bu iki yerden üç yüz li’den fazla uzakta olduğunu bildirir.[1] Bu iki yerden iki yol Tarım havzasına giriyordu. Güney yolu Shanshan üzerinden, kuzey yolu Ön Jushi’nin hükümdar merkezi üzerinden gidiyordu.[1] Yüzyıllar sonra Tang tarihleri, batı kağanı Şegui’nin ne kadar uzağa hükmettiğini söylerken hâlâ bu kapıyı anar.[2]

  • 玉門關ÇinceHan Shu
  • Yumen Passİngilizce

Ad, Yeşim Kapı demektir. Han Shu, Shanshan’ın yeşim çıkardığını söyler. Hotan’ın da çok yeşim taşı olduğunu bildirir.[1] Adın bu ticaretten türetildiği de söylenmiştir, çünkü yeşim, Orta Asya kumlarından Çin’e geçen en değerli yüktü.[3]

Kuruluş

Yeşim Kapı kayıtlara bir hattın sonu olarak girer. Shiji, Zhuoye Markisi Zhao Ponu’nun Gushi’yi yenip Loulan kralını esir aldığını söyler. Bundan sonra Jiuquan’ın karakolları ve kaleleri Yeşim Kapı’ya kadar uzandı. Han Shu bu cümleyi tekrarlar.[4] Tarih konusunda görüşler ayrılır. Bazıları bu kesintisiz karakol hattını MÖ 108’e tarihler.[3] İkincisi surun başlangıcını MÖ 110 dolaylarına koyar. Yeşim Kapı adı ise MÖ 105’e, Dunhuang’dan Tuz Bataklığı’na kadar olan karakollar ise MÖ 95 dolaylarına tarihlenir.[5] Han Shu, Batı Bölgeleri bölümünü Wudi hakkında bir hükümle bitirir. Hükme göre imparator Hexi’nin dört idari bölgesini (komutanlığını) kurdu ve Yeşim Kapı’yı açtı, Asya Hunlarının sağ kolunu kesmek için.[1] Batıya yolu açan Asya Hun savaşları Asya Hunları-Han Savaşları maddesinde anlatılır.

Kapı bir yol olduğu kadar bir engeldi de. Li Guangli, birinci ordusunun Dayuan’dan dönen yenilmiş artığını geri getirdi. İmparator Yeşim Kapı’yı kapatmak için adamlar gönderdi ve kapıdan geçen her askeri ölümle tehdit etti. Li Guangli Dunhuang’da durdu.[4] Yıl MÖ 103’tü.[3][6] Ordu Dunhuang’da durdu. Bu yüzden bazı araştırmacılar kapıyı o sırada kasabanın doğusuna koyar. Sur bu durumda MÖ 102 ile 101’in ikinci seferinden sonra batıya uzatıldı.[7] İkinci ordudan on binden fazla adam ve bin küsur at Yeşim Kapı’dan içeri döndü.[4]

Kapı o ordunun gerisinde bir üs olarak da işe yaradı. Li Guangli Dayuan’a yürürken Asya Hunları onun güçlü ordusuyla karşılaşmaya cesaret etmedi. Bunun yerine, peşinden gelen Han elçilerini kesmek için Loulan’ın gözcülerinden yararlanarak atlılar gönderdiler. Ordunun subaylarından Ren Wen, Li Guangli’nin artçısı olarak askerle Yeşim Kapı’ya yerleştirilmişti. Esirler aldı, planlananı öğrendi ve bildirdi.[1] İmparator ona kısa yoldan gitmesini, Loulan kralını yakalayıp başkente getirmesini emretti. Orada sorguya çekilen kral, büyük devletlerin arasındaki küçük bir ülkenin ikisine de hizmet etmedikçe huzur içinde yaşayamayacağını söyledi. Halkını Han topraklarına taşımak istedi. İmparator cevabı dürüst buldu ve onu, Han adına Asya Hunlarını gözlemesi için evine gönderdi.[1]

Garnizon

Aurel Stein, Dunhuang’ın kuzeyinde sur boyunca tahta şeritler buldu. Şeritler Yeşim Kapı’nın askerî komutanını anar. En eskisi Taishi’nin üçüncü yılına, yani MÖ 94’e tarihlenir. Bir başkası Yongguang’ın beşinci yılına, MÖ 39’a aittir. En geç olanı MS 43’e, Jianwu’nun on dokuzuncu yılına aittir ve Yeşim Kapı kalesinin komutanını anar.[8] Başka bir şeritte, kendisine Dunhuang idari bölgesindeki Yeşim Kapı komutanının yardımcısı diyen bir adam, bir karakolun idaresini devraldığını bildirir.[9] Erzak etiketleri Yeşim Kapı’nın iki bölüğünü anar.[10]

Şeritler için, Han Shu’nun coğrafya risalesindeki bir nottan alıntı yapılır. Bu not hem Yeşim Kapı’yı hem Yang Geçidi’ni, Dunhuang idari bölgesinin bir ilçesi olan Longle’nin topraklarına yerleştirir. Her birine kendi komutanını verir.[11]

Konum

Han metinleri kapıya, Longle ilçesinin ötesinde, kendine ait bir konum vermez. Kapıyı başka yerlere göre tarif ederler: Tuz Bataklığı kapıdan üç yüz li’den fazla uzaktadır. Dunhuang’dan ayrılan yolcu Yeşim Kapı’dan ve Yang Geçidi’nden çıkar ve Shanshan üzerinden devam eder.[12] Yirminci yüzyıl başından üç tespit bu ilişkilerden ve surun kendisinden yola çıkar. Bunlardan ikisi 1910 ve 1913 bulgularıdır ve burada bulgu olarak verilir. Üçüncüsü Stein’ındır. Stein bu tespiti surun kendisinde 1907 ve 1914’te yaptı. Tespit kendi bölümünde anlatılır.

Daha eski bir görüş Yeşim Kapı’yı, Suzhou’nun 25 km batısındaki modern sınır surunun kapısına koymuştu. Hou Han Shu’nun Dunhuang’dan çıkan yola dair metni, iki geçidin de Dunhuang’ın çok batısında olmadığını gösterdi.[13] 1910 tespiti, Tuz Bataklığı’na kadar olan üç yüz li’yi yaklaşık 130 km saydı. Bu, kapıyı 93. boylamın yakınına, Dunhuang’ın yaklaşık 130 km batısına koydu.[14] 1907’de yapılan bir sur araştırması daha yakın bir çözümlemeye izin verdi. Surun dış yanında akan ırmak bataklıklarda kaybolur. Bataklıklar, surun güneybatıya döndüğü noktanın yakınında başlar ve surun sonuna kadar sürer. Batıya giden iki kolay yol vardı. Biri ırmağın bataklıklara girdiği yerde, yani surun dönüşündeydi. Öteki bataklıkların bittiği yerde, yani surun sonundaydı. Yıllıklar iki geçitten söz eder. Yeşim Kapı birinci yerde, Dunhuang’ın 120 km batısında durdu. Yang Geçidi ikinci yerde, Dunhuang’ın 140 km batısında ve Yeşim Kapı’nın güneybatısında durdu.[15] Kapıdan eski Tuz Bataklığı’nın doğu kıyısına üç ya da dört günlük yoldu.[5]

Şeritler, surun istasyonlarına göre bir çözümlemeye izin verdi. Li Guangli’nin ikinci seferinden sonra iki kesim yapıldı. Birincisi 94. boylamın batısında tuzlu lagünleri keserek bir hat oluşturdu ve T. xiv numaralı istasyona dayanıyordu. İkincisi daha batıya, yaklaşık 93 derece 30 dakika doğuya kadar uzandı ve T. iv’te bitti. T. iv’ten yol, kesintisiz sur olmadan güneybatıya, Lop Nor’a sürdü. Çinliler dinlenme yerlerinde küçük kaleler kurdu.[7] T. xiv şeritlerine göre kapı MÖ 94’e gelindiğinde orada duruyordu. MÖ 39 dolaylarında T. iv’te durmuş olabilir.[7] Bir görüş, Wang Mang dönemine ait bir etiketten yola çıkarak kapıyı T. xii’ye koyar.[16]

T. xiv kazısı

Stein, Yeşim Kapı’yı harap T. xiv kalesine yerleştirdi. Dunhuang’dan oraya at otlatmaya ya da yakacak toplamaya giden birkaç kişi buraya Xiaofangpan, yani küçük korunaklı kamp der.[17] Kale, tuzlu bataklıklardan ve sazlıktan oluşan bir çukuru kesen, yükseltilmiş bir toprak boynunun üzerinde durur. Lop Nor yolunun bu boyun üzerinden geçmesi gerekiyordu.[17] Kalenin kendisi hiçbir tarih vermedi. Tarihlenebilir buluntular, kalenin biraz kuzeyindeki bir höyükten geldi. Stein orada 1907’de bir tünel, bir kuyu ve birkaç çöp yığını buldu.[18] Höyükten çıkan tahta şeritlerden seksen tanesi 1913’te yayımlandı. Kuyudan çıkan daha pek çok şerit nemde çürümüştü. Tarihli olanlar MÖ 96’dan MS 19’a uzanır.[19]

Stein tespitini şeritlere dayandırdı. Yumen adı T. xiv’ten gelen şeritlerin onunda geçer, dördünde geçit sözcüğüyle birlikte. İki şerit daha yalnızca geçitten söz eder. Bütün surdan yayımlanan 672 şeritte ad 24 kez geçer. Bunların yarısı bu yerden gelir.[20] MÖ 96 ile 94 arasına ait bir şerit, Yumen askerî komutanının bin kişilik birliğin başındaki bir subaya emir verdiğini gösterir.[21] Bu şeritlerden ve arazinin durumundan Stein şu sonuca vardı: Han batı suru korunduğu sürece kapı T. xiv’te sabitlenebilir.[22] Stein yeri Jiu Tang Shu ile sınadı. Jiu Tang Shu, Yumen geçidini Shouchang’ın 118 li kuzeybatısına koyar.[23] Stein Shouchang’ı Nanhu vahasıyla özdeşleştirdi. T. xiv, Nanhu’nun neredeyse tam kuzeybatısında yer alır.[23]

Yaklaşık 1,5 m kalınlığında daha ince bir sur, kalenin kuzeyindeki bataklıklardan iner. Kaleyi batıdan geçer ve güney-güneydoğuya, Stein’ın Yang Geçidi’ni yerleştirdiği Nanhu’ya doğru gider. Stein onu kalenin ötesinde yaklaşık 5,5 km izledi. Surun yönü, Nanhu tarlalarının kuzey kenarının altındaki harap bir kuleyi gösterir.[24] Bu enine surun doğusunda bulunan şeritler MS 137’ye kadar uzanır. Batısında bulunanlar ise Wang Mang dönemiyle sona erer.[25] Stein enine suru, MS birinci yüzyıl başında sınırın geri çekilmesi saydı. Ona göre sur, Kapı’nın eski yeri ve onu Yang Geçidi’ne bağlayan yol olduğu gibi kalabilsin diye T. xiv’e doğru çekilmişti.[26] Stein, surun bu yorumunun kanıtlanmadığını da ekledi.[27]

Stein Kapı’yı en başından beri T. xiv’e koymadı. Shiji’ye göre Li Guangli’nin birinci ordusunun yenilmiş artığı MÖ 103’te geri döndüğünde imparator Kapı’yı ona karşı kapattırdı. Dunhuang’ın ötesindeki sur ise MÖ 102 ile 101 olaylarından önce kayıtlarda geçmez.[28] Stein bu cümleyi, Kapı’nın o sırada kentin doğusunda durduğu biçiminde okudu.[28] Kapı’nın durmuş olabileceği iki yer saydı. Biri, Yumen ilçe kasabasının yaklaşık 24 km kuzeyindeki Shi’erdun’dur. Öteki, Bulongji ile Anxi arasında Shule Irmağı’nın Wanshanzi boğazıdır. Seçimi açık bıraktı.[29] Kapı daha önce nerede durmuş olursa olsun, birkaç yıl içinde T. xiv’e taşındığını savundu. MÖ 96 ile 94 arasına ait şeritler Kapı’yı en geç MÖ 96’da orada gösterir.[30]

1912’de Stein, MS ilk iki yüzyılın Kapısı’nı T. xiv’e koymuş, daha eski konumu karara bağlanmamış saymıştı. Özgün Kapı için en olası yer olarak surun batı ucundaki kampı, T. iv’ü, önermişti.[31] 1921’de aynı kampı, Loulan yolunun sur hattından ayrıldığı bir depo saydı ve Kapı’yı T. xiv’te tuttu.[32] 1928’de Han döneminde Kapı’nın yerinin T. xiv’te olduğunu yine kesinleşmiş saydı.[33] Aynı cilt, Wanshanzi boğazının bir zamanlar Yumen’e karşılık gelen bir kapı istasyonu taşımış olabileceğini kabul eder. Stein arazinin durumunun buna bir ölçüde destek verdiğini buldu.[34]

1913 tespiti, Kapı’nın sonradan MÖ 39 dolaylarında T. iv’te durmuş olabileceğini kabul eder. Wang Mang dönemine ait bir etiketi de Kapı’yı T. xii’ye koyacak biçimde yorumlar.[35] Stein bu yoruma uymaz. T. xii.a kulesinden gelen iki etiket, “Yumen’e ait” bir bölüğü anar. Stein bunu, T. xiv’ten yaklaşık 8 km uzaktaki bu ileri karakolların Kapı’dan komuta edildiğine işaret saydı. T. xii platosunu bir karargâh için fazla dar, bataklık suyunu fazla tuzlu buldu.[36]

Stein, Kapı’nın T. xiv’te ne kadar kaldığını söyleyemedi. Loulan’dan gelen MS 312 tarihli bir mektup hâlâ Yeşim Kapı geçidinden ayrılışı anar. Stein, istasyonun o zaman hâlâ T. xiv’te mi yoksa Dunhuang’a daha yakın bir yerde mi durduğunu karara bağlamadan bıraktı.[37] MS 400 dolaylarında çölü geçen Faxian kapıyı anmaz.[37] Bundan sonraki haber Xuanzang’ındır. Stein onun biyografisini şöyle anlar: o zaman Yeşim Kapı denen yer, eski Guazhou kasabasının kuzeyindeydi. Shule Irmağı’nın sol kıyısında ve bugünkü Anxi kasabasından uzak olmayan bir yerde durdu.[37] Stein, ötesindeki beş işaret kulesini Anxi’den Hami’ye giden yolda arar.[37] Xuanzang zamanındaki Kapı böylece Han yerinden taşınmıştı.[38] Eski yerin Tang döneminde hâlâ hatırlandığını Stein yukarıdaki Jiu Tang Shu pasajından çıkarır.[37] Dunhuang’dan dokuzuncu ya da onuncu yüzyıla ait bir metin, Yang Geçidi’nin eski Yeşim Kapı olduğunu söyler. Metne göre sınır kapısı sonradan Shazhou’nun doğusuna taşındı. Stein birinci sözü yanlış sayar. İkincisini, Xuanzang biyografisinin zaten varsaydığı taşınmanın kaydı sayar.[39] Bir Tang yıllığı pasajı, MS 610’da Jinchang’ı Yumen sınır istasyonunun yeri olarak anar. Çinli eski eser araştırmacıları onu Anxi’nin doğusunda arar.[40] Ortaçağın sonunda çok daha doğudaki bir geçit Yeşim Kapı’nın yerini aldı. Stein onun bugünkü ardılı olarak Jiayuguan’ı gösterir.[41]

Yollar

Kapıdan çıkan yollar yüzyıllar içinde değişti. Sanguozhi’nin alıntıladığı Weilüe 239 ile 265 arasında yazıldı.[42] Weilüe, Dunhuang’ın Yeşim Kapı’sından Batı Bölgeleri’ne üç yol sayar, oysa daha önce iki yol vardı. Güney yolu Qiang ülkesinden Pamirler’i aşıp Büyük Yuezhilere gidiyordu. Orta yol Ejder Kumulları’nın yanından eski Loulan’a, oradan Kuça’ya ve Pamirler’e geçiyordu. Yeni kuzey yolu kapıdan kuzeybatıya gider, kumullardan ve kumlardan kaçınırdı. Yol Wuchuan’ın, 五船, kuzeyinde, Jushi sınırındaki Gaochang’da çıkardı. Burası Wuji albayının oturduğu yerdi. Orada batıya dönüp Kuça’da orta yola katılırdı.[43]

Han Shu da Yeşim Kapı’yı anar. Han Shu’ya göre Arka Jushi ülkesinde yeni bir yol Wuchuan’ın kuzeyinde çıkıp Yeşim Kapı’ya varırdı. Yol daha kısaydı. Wuji albayı Xu Pu, mesafenin yarısını kazanmak ve Beyaz Ejder Kumulları’ndan kaçınmak için bu yolu açmak istedi. Arka Jushi kralı Gugou planı sevmedi, çünkü ülkesi yolda bir konak olacaktı. Asya Hunlarıyla sınır konusunda ifade vermeyi reddetti ve zincire vuruldu. Sonunda Asya Hunlarına kaçtı.[1] Yol MS 1 ile 6 yıllarına tarihlenir.[44]

Wei Shu, Taiyan dönemine ait bir anlatım verir. Bu anlatım Batı Bölgeleri’ne dört yol sayar, oysa daha önce iki yol vardı. Bunlardan ikisi Yeşim Kapı’dan başlayıp Akan Kumlar’ı geçiyordu. Biri batıya, 2.000 li uzaktaki Shanshan’a gidiyordu. Öteki kuzeye, 2.200 li uzaktaki Jushi’ye gidiyordu.[45]

Kapının kapatılması

Kapı bir orduya karşı olduğu kadar bir adama karşı da kapatılabilirdi. Han Shu’da Tangdou adlı bir kralın toprağı büyük Chishui Qiang’ının yanındaydı. Kral onlarla tekrarlanan baskınlarda savaştı ve kazanamadı. Koruyucu General Dan Qin’den yardım istedi, ama Dan Qin zamanında gelmedi. Tangdou sıkıntı içinde ve Dan Qin’e kırgın olarak doğuya, Yeşim Kapı’ya gitti. Kapı onu içeri almadı. Karısı ve halkından bin kadarıyla birlikte Asya Hunlarına kaçtı. Han Shu olayı, Wang Mang’ın başkentte iktidarı elinde tuttuğu zamana koyar.[1]

Geç Han döneminde Han yönetimi kapıyı tümüyle kapatmayı tarttı. Hou Han Shu, Ban Yong’un biyografisinde bakanların çoğunun Yeşim Kapı’yı kapatıp Batı Bölgeleri’ni bırakmayı doğru bulduğunu söyler. Ban Chao’nun oğlu buna karşı çıktı. Konuşmasında, Tibet ayaklanmasından sonra Asya Hunlarının vaha devletlerine elçiler gönderdiğini ve vadesi gelip ödenmemiş bütün vergileri istediğini söyledi. Asya Hunları tutarları yükseltmiş ve çok kısa bir süre tanımıştı.[46][47] Han yönetimi Dunhuang’da üç yüz kişilik bir kampı yeniden kurdu ve oraya Batı Bölgeleri için bir albay yardımcısı oturttu.[46] Batı Bölgeleri bölümünde aynı yönetim, Dul İmparatoriçe Deng döneminde kuzey Asya Hunlarının ve Jushi’nin Hexi’ye baskınlarını durduramaz gösterilir. Danışmanlar sıkıntıyı bitirmek için Yeşim Kapı’yı ve Yang Geçidi’ni kapatmak istedi.[48]

Yeşim Kapı’nın batısı

Bu söz Han’dan sonra da yaşadı. Cefu yuangui’ye göre Sonraki Liang’dan Lü Guang zamanında Lü Guang, oğlu Fu’yu Gaochang’ı tutmaya gönderdi. Fu’nun unvanı, Yeşim Kapı’nın batısındaki bütün orduların komutanı ve Batı Bölgeleri koruyucu generaliydi.[49] Zizhi tongjian’e göre Sui yönetimi 608’de Xue Shixiong’a Yiwu’ya karşı sefer için Yeşim Kapı yolu komutanı unvanını verdi. Ordu Yeşim Kapı’dan çıktı.[50] Sui Shu’ya göre imparator 611’de Pei Ju’yu, yenilmiş batı kağanı Heshana’ya haber göndermesi için Yeşim Kapı geçidindeki Jinchang kasabasına yolladı.[51] O yılın anlatımı Heshana Kağan’ın Düşüşü maddesindedir.

Xuanzang 629’da izinsiz Çin’den ayrıldı.[52] Biyografisi, yolun bu adı taşıyan bir geçitten geçtiğini söyler. Geçit Hulu Irmağı üzerinde, Guazhou’nun elli li’den fazla kuzeyindeydi. Irmak yürüyerek geçilemiyordu. Yol, batı sınırının boğazı olan kapıdan gitmek zorundaydı. Kapının ötesinde birbirinden yüz li uzaklıkta beş işaret kulesi vardı. Sonra Yiwu sınırındaki Moheyan çölü uzanıyordu.[52] Hacı geceleyin ırmağa vardı ve Yeşim Kapı’yı uzaktan gördü. Rehberiyle birlikte kapının on li yukarısında, devrilmiş ağaçlardan bir köprüyle geçti.[52] Biyografi, bu kapının Han kapısının durduğu yerde durup durmadığını söylemez.[52]

Tang tarihleri kapıyı batının bir ölçüsü olarak kullanır. Tongdian ile Jiu Tang Shu şunu söyler: Şegui, Batı Göktürklerinin kağanı olunca ülkeyi doğuda Altın Dağ’a, batıda denize kadar genişletti. Her iki kaynağa göre Yeşim Kapı’nın batısındaki bütün devletler ona hizmet etti. Şegui kuzey Göktürklerinin rakibi oldu ve hükümdar merkezini Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi Dağı’na kurdu.[53] Xin Tang Shu aynı cümleyi bir değişiklikle taşır. Yeşim Kapı’nın batısındaki devletlerin çoğunun ona hizmet ettiğini ve onun Doğu Göktürkleriyle aynı düzeyde durduğunu yazar.[54] Xin Tang Shu burada Jiu Tang Shu’yu yeniden yazar. Tongdian’daki pasaj ile iki tarihteki pasajlar tek bir anlatıya çıkar. Han Shu, Batı Bölgeleri’ni doğuda aynı kapıyla ve Yang Geçidi’yle sınırlamıştı. Bu yüzden Tang ifadesi ölçüsünü oradan alır.

843’ün ikinci ayında Zhao Fan, Kırgızların Anxi ve Beiting koruyuculuklarına saldırdığını bildirdi. Yardım için bir ordunun gitmesini istedi.[55] Li Deyu buna karşı çıktı. Ona göre barış zamanında batıya giden yol Hexi’den ve Longyou’dan Yeşim Kapı’ya çıkıyordu. Kapının ötesinde devletin vilayetleri ve ilçeleri uzanıyordu ve hepsi kuvvetle tutuluyordu. Karışıklıklardan beri Hexi ve Longyou Tibetlilere düşmüştü. Anxi ve Beiting’e öbür yol Uygur topraklarından geçiyordu. Uygur devleti yıkılmıştı ve toprağının şimdi Kırgızlara ait olup olmadığı bilinmiyordu.[55] Onun anlatımına göre Yeşim Kapı’dan çıkan yol, Hexi ve Longyou kaybedildiğinden beri Tang’a kapanmıştı.[55]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h Han Shu, juan 96
  2. ^ Tongdian, juan 199; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  3. ^ a b c Chavannes 1913, vi
  4. ^ a b c Shiji, juan 123; Han Shu, juan 61
  5. ^ a b Herrmann 1910, p. 118
  6. ^ Herrmann 1910, p. 119
  7. ^ a b c Chavannes 1913, vi–vii
  8. ^ Chavannes 1913, p. 71,95,107
  9. ^ Chavannes 1913, p. 42
  10. ^ Chavannes 1913, p. 126,133
  11. ^ Chavannes 1913, p. 42,93
  12. ^ Han Shu, juan 96; Hou Han Shu, juan 88
  13. ^ Herrmann 1910, p. 78–79
  14. ^ Herrmann 1910, p. 79
  15. ^ Herrmann 1910, p. 80
  16. ^ Chavannes 1913, p. 133
  17. ^ a b Stein 1921, p. 683
  18. ^ Stein 1921, p. 684–688
  19. ^ Stein 1921, p. 688
  20. ^ Stein 1921, p. 689
  21. ^ Stein 1921, p. 686,689
  22. ^ Stein 1921, p. 670,691
  23. ^ a b Stein 1921, p. 621
  24. ^ Stein 1921, p. 691–692
  25. ^ Stein 1921, p. 694
  26. ^ Stein 1921, p. 694–696
  27. ^ Stein 1921, p. 695
  28. ^ a b Stein 1921, p. 726
  29. ^ Stein 1921, p. 726–727
  30. ^ Stein 1921, p. 728
  31. ^ Stein 1912, p. 117–118,122,137
  32. ^ Stein 1921, p. 638
  33. ^ Stein 1928, p. 308
  34. ^ Stein 1928, p. 374–375
  35. ^ Chavannes 1913, vi–vii,133
  36. ^ Stein 1921, p. 670,680
  37. ^ a b c d e Stein 1921, p. 733
  38. ^ Stein 1921, p. 732–733
  39. ^ Stein 1921, p. 624,734
  40. ^ Stein 1928, p. 375
  41. ^ Stein 1921, p. 696,735
  42. ^ Herrmann 1910, p. 50
  43. ^ Sanguozhi, juan 30
  44. ^ Herrmann 1910, p. 123
  45. ^ Wei Shu, juan 102
  46. ^ a b Hou Han Shu, juan 47
  47. ^ Ögel 2015, p. 341
  48. ^ Hou Han Shu, juan 88
  49. ^ Cefu yuangui, juan 990
  50. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 181
  51. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  52. ^ a b c d Life of Xuanzang, juan 1
  53. ^ Tongdian, juan 199; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  54. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  55. ^ a b c Cefu yuangui, juan 994

Kaynaklar

Literatür

  • Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
  • Aurel Stein, Serindia: Detailed Report of Explorations in Central Asia and Westernmost China (1921)
  • Aurel Stein, Ruins of Desert Cathay: Personal Narrative of Explorations in Central Asia and Westernmost China. Vol. II (1912)
  • Aurel Stein, Innermost Asia: Detailed Report of Explorations in Central Asia, Kan-su and Eastern Iran. Vol. I (1928)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler11

Kişiler
Lady Xiang · Shegui Khan
Devletler
Shanshan
Muharebeler ve olaylar
Fall of Heshana Khan (611)
Yerler
Dunhuang · Gaochang · Jiuquan · Kucha · Sanmi Mountain · Tarim Basin · Yiwu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Jade Gate.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/jade-gate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026