Dunhuang

Dunhuang, Gansu koridorunun batı ucunda, yolun Çin’den Tarım’a ayrıldığı yerdeydi. Shiji’ye göre Yuezhiler bir zamanlar Dunhuang ile Qilian dağları arasında yaşamıştı. Sonra Asya Hunları onları batıya sürdü.^[1] Li Guangli’nin ordusu, Fergana’ya karşı başarısız geçen ilk seferden Dunhuang’a her on kişiden biri ya da ikisi kalmış olarak döndü.^[1]

İdari bölge ve Yeşim Kapı

Dunhuang, Hexi’nin dört idari bölgesinden (komutanlığından) biriydi ve bunlardan son ikisinden biriydi. Han Shu’nun Wudi yıllıkları, Zhangye ile Dunhuang’ın MÖ 111’de Wuwei ve Jiuquan topraklarından ayrıldığını söyler. Bunları doldurmak için yerleşimciler getirildi.^[2] Batı Bölgeleri bölümü ilk idari bölge olarak yalnızca Jiuquan’ı anar. Wuwei, Zhangye ve Dunhuang’ın ondan sonra ayrıldığını bildirir.^[3] Han Shu’nun coğrafya risalesinin Dunhuang için MÖ 88’i verdiği söylenir.^[4] Zizhi tongjian, Zhangye ile Dunhuang’ı MÖ 111 yılına ekler. Önce MÖ 115’te Jiuquan gelir, Wuwei ise daha sonra.^[4]

Yeşim Kapı bu sınırın üzerindeydi. Li Guangli’nin bozguna uğramış ordusu Dayuan’a karşı ilk seferden döndü. İmparator, Yeşim Kapı’nın kapatılması ve kapıdan geçen her askerin başının kesilmesi için haber gönderdi. Li Guangli, Dunhuang’da durdu.^[1] Kapı o sırada hâlâ Dunhuang’ın doğusunda olabilir. Dayuan’a karşı ikinci seferden sonra kale hattı batıya uzatıldı.^[5] Han Shu, Dayuan yenildikten sonra kalelerin ve işaret kulelerinin Dunhuang’dan batıya, Tuz Bataklığı’na kadar uzandığını anlatır.^[3] Başka bir tarihleme surun tarihini MÖ 110 dolayına koyar. Bu durumda Yeşim Kapı adı MÖ 105’ten beri bellidir, Dunhuang’dan Tuz Bataklığı’na kadar olan karakollar ise MÖ 95 dolaylarında kurulmuştur.^[6] Dunhuang’ın kuzeyinde sınır boyunca bulunan tahta şeritler, Yeşim Kapı’nın askerî komutanını MÖ 94’te, MÖ 39’da ve MS 43’te anar.^[7]

Sınır hattı

Bu sınırın tahta şeritleri MÖ 98 ile MS 137 arasına tarihlenir.^[8] Askerler istasyonlarda yaşıyordu. Bir istasyonun birliği yaklaşık 150 kişilik bir bölüktü.^[9] Pek çok şerit bir askerin memleketini belirtir. Adamların yaklaşık yarısı Shanxi ve Henan’dan geliyordu. Geri kalanı batıda askere alınmıştı. İç bölgeden gönderilen adamlar muhtemelen mahkûmlardı. Sürgünler için kullanılan hukuki terimi sekiz adama uygulayan bir şerit bunu düşündürür.^[10]^[9] Tehlike anında bir karakol ateş yakardı. Sonraki karakol işareti tekrarlardı. Haber bir küçük garnizondan ötekine geçerdi. Şeritler, bir işaretin göründüğü saati tam olarak kaydeder.^[11]

Bölüklerin kendilerine ait adları vardı. Bazıları barbarlara karşı zaferle övünürdü: “hu’yu ezen” bölük, “hu’yu bastıran” bölük, “hu’yu yıkan”, “hu’yu boyun eğdiren”, “hu’yu yutan” bölük.^[9] MS 8 ile 21 arasına tarihlenen şeritler, hattın Wang Mang döneminde hâlâ adamlarla donatıldığını gösterir.^[8] Tarihçiler batı ülkelerinin MS 9’dan itibaren isyan hâlinde olduğunu söyler.^[8]

Soğd topluluğu

Soğd Eski Mektupları 1907’de kasabanın doksan kilometre batısındaki bir gözcü kulesinde bulundu.^[12] I. ve III. mektuplar Dunhuang’da Miunai adlı bir Soğd kadını tarafından yazılmıştır.^[13] Lop Nor’dan çıkan Jin dönemi Çin kâğıtları da kasabayı anar. Bir parça, birinin Dunhuang’da 20.000 sikkeyle ticaret yaptığını söyler. Bir başkasının başlığı, Dunhuang’da yazılmış bir mektup olduğunu belirtir. Arka yüzünde Karoşti yazısıyla üç satır taşır.^[14] I. mektupta anılan bir rahip, Dunhuang Soğd topluluğunun bir ibadet yeri tutacak kadar büyük olduğunu düşündürür.^[15] 750 dolaylarında Dunhuang’da bir top ham ipek 460 bronz sikke ediyordu.^[16]

Tibet ve Uygur dönemleri

Tibet egemenliği altında, 787’den 848’e kadar, Dunhuang’ın memurları ve Budist din adamları arasında Soğd adları görülür.^[17] Uygur döneminde Tarım’ın doğusundaki ticaret, pamuklu ve yünlü kumaşla yapılan takasa dayanıyordu. Dunhuang’dan çıkan Uygur ticaret belgeleri Samanilerin gümüş sikkelerini hiç anmaz.^[18] Dunhuang’dan, muhtemelen onuncu yüzyıla ait bir Uygur tüccar mektubu, yazarın kendi ailesinden bir Soğdluya yöneliktir.^[19]

Notlar

^ a b c Shiji, juan 123
^ Han Shu, juan 6
^ a b Han Shu, juan 96
^ a b Chavannes 1913, v–vi
^ Chavannes 1913, vi–vii
^ Herrmann 1910, p. 118
^ Chavannes 1913, p. 71,95,107
^ a b c Chavannes 1913, vii
^ a b c Chavannes 1913, x
^ Chavannes 1913, x–xi
^ Chavannes 1913, xi
^ de la Vaissière 2005a, p. 45
^ de la Vaissière 2005a, p. 46
^ Chavannes 1913, p. 188–189
^ de la Vaissière 2005a, p. 56
^ de la Vaissière 2005a, p. 271
^ de la Vaissière 2005a, p. 324
^ de la Vaissière 2005a, p. 320
^ de la Vaissière 2005a, p. 325

Kaynaklar

Shiji, juan 123
Sogdian Ancient Letters
Han Shu, juan 6, 96 (after Shiji)

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)