Göktürklerde Budizm

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Birinci Kağanlık’ın Göktürkleri Budizm’le, güneyden gelen çoğu şeyle tanıştıkları gibi tanıştı: bir esir aracılığıyla.^[1] Bir kağan bu dini benimsedi. Sonrasında olanların kaydı dört cümleden ibarettir. Bu cümlelerin çevresindeki sessizlik de cümleler kadar şey söyler.

Huilin ve Taspar

Sui Shu olayı tek bir bölümde anlatır. Qi devletinden Huilin adında bir keşiş esir olarak Göktürk ülkesine götürülmüştü.^[1] Huilin Taspar’a şunu söyledi: Qi devleti zengin ve güçlüdür, çünkü Buda’nın yasasına sahiptir.^[1] Ardından neden, sonuç ve karşılığı anlatmaya girişti.^[1]

Taspar onu dinledi ve inandı. Bir manastır yaptırdı. Qi’ye elçi gönderdi ve Vimalakīrti, Nirvāṇa ve Avataṃsaka sutralarını, bir de On Okuyuşluk Vinaya’yı istedi.^[1] Kendisi de oruç tuttu ve emirlere uydu, stûpanın çevresinde tur attı ve Çin’de doğmadığına hayıflandı.^[1] Modern bir çalışma, Nirvana sutrasının Türkçe bir çevirisinin 575 sonunda yapıldığını ve Hintli bir keşişin 574’ten 584’e kadar Türk ülkesinde ders verdiğini ekler. Budizm’e dönüşü Türk halkının karakterine uymayan bir yanlışlık sayar.^[2] Bugut taşı üzerine bir çalışma, Taspar’ın 574’te Budizm’i devlet dini olarak aldığını, Wu-ti’nin hemen ardından kuzeyde onu yasakladığını, Hintli Jinagupta’nın öğrencileriyle Türk ülkesine gelip orada on yıl ders verdiğini, Türkçeye çeviriler ve manastırlar olduğunu, Taspar’ın törenlere kendisinin katıldığını söyler. Bu ifadeler için hiçbir kaynak göstermez.^[3]

Huilin’in öne sürdüğü gerekçe dinî değildir. Taspar’a kurtuluş vaat etmez. Komşusunun kendisinden neden zengin ve güçlü olduğunu açıklar ve bir devlet tekniğinin adını verir. Aynı kağan başka bir yerde, güneydeki iki saygılı oğlu ipek göndermeyi sürdürdükçe yoksulluktan korkmasına gerek olmadığını söylemişti. Her iki durumda da Çin’in gücünün kaynaklarını düşünür.^[4]

İşin ne kadar ileri gittiğini en çok Vinaya isteği gösterir. Sutralar kağanın merkezinde okunabilir. Manastır disiplini kitabı ise yalnızca onunla disipline edilecek keşişler varsa işe yarar.

Takipçi kitlesinin yokluğu

Aşina’lardan hiçbir üyenin, hiçbir begin ve halktan hiç kimsenin onu izlediği kayıtlı değildir.^[1] Taspar’ın yaptırdığı manastırdan sonra hiçbir Göktürk manastırının adı geçmez. Hiçbir kaynakta bir Göktürk keşişi görünmez, hiçbir halefi de Budist olarak anlatılmaz. Kağanlık onun ölümünden sonraki on yıl içinde parçalandı. Bu çekişmenin hiçbir tarafının dinle ilgisi yoktu.

Bu sessizliğe dikkatle yaklaşmak gerekir. Çin tarihleri, bir Çin sarayının ilgisini çekeni kaydeder. Bir din değiştirme ise yokluğundan çok daha fazla ilgi çeker. Söylenebilecek olan şudur: Taspar’ın Budizm’ini dört cümleye değer bulan aynı bölümler, başka hiç kimse için buna benzer bir şeyi anlatmaya değer bulmamıştır.

En iyi desteklenen görüşe göre din değiştirme tutmadı. Bu, rakibin gücünün kaynağını içeri aktarma girişimiydi. Halkın yaşam biçimine uymadı ve ardında hiçbir kurum bırakmadı. Bu bir görüştür ve dayanağı bir yokluktur.

Bugut yazıtı

Yaklaşık 584’te Bugut’ta dikilen, Soğdca ve Brâhmî yazılı taşın içerik bakımından Budist olduğu kabul edilir. Bu doğruysa taş, olayın tek maddi izidir.^[5] Bu sağlam değildir ve taş hasarlıdır. İlk yayın B I ile B III yüzlerini Soğdca, B IV’ü Sanskritçe olarak verdi.^[6] Soğdca metnin bir satırını “yeni bir büyük samgha yarat”, yani bir Budist topluluk, diye okudu.^[7] Bu okuma sonradan düzeltildi ve sonraki bir yayım sözcükte taş anlamına gelen bir terim buluyor.^[8] İlk okumaya göre metni Soğdcayı çok iyi bilen, belki Buqa adlı bir Tarkan yazdı. Avesta’dan terimler kullandı, bu da onun Budist olmadığını düşündürür.^[9] Taşın kimin için dikildiği konusunda üç görüş vardır. Birincisi onu 582’ye tarihler ve Taspar için dikilmiş sayar. İkincisi onu 584 dolaylarına koyar. Üçüncüsü onu, Mukan’ın ve Taspar’ın altında naiplik yapmış Mukan’ın küçük kardeşi Mahan Tegin’in anıtı sayar ve metnin 572–580 yıllarının olaylarını anlattığını kabul eder.^[10]^[11] Taşta karnının altında küçük bir insan figürü bulunan bir dişi kurt kabartması vardır.^[12] Bir araştırma, Soğdcanın altıncı yüzyılın ikinci yarısında kağanların yönetiminin resmî dili olduğunu savunur.^[13] Türk Atlası bu soruyu yazıt maddesinde ele alır.

Taşın tartışmasız gösterdiği bir şey vardır: kağanlığın o tarihteki resmî yazısı Soğdcaydı ve bu yazıyı Soğdlular kendi yazılarıyla yazıyordu. O yıllarda Göktürk merkezine hangi din girdiyse, kançılarya ile aynı yoldan ve aynı ellerle geldi.

Sonrası

Budizm, kağanlıklardan sonra da Türk halklarını etkilemeyi sürdürdü. Bunu, halkların yerleşik hayata geçtiği yerlerde yaptı. Tarım vahalarında ve Gaochang’da, 840’tan sonra oraya göç eden Uygurlar kendi dillerinde geniş bir Budist yazın üretti. Ärklig Qan gibi figürler, Türkçeye ancak bu yazının sözvarlığı aracılığıyla girdi. Bir anlatıma göre Batı Göktürk kağanı Tong Yabgu’yu Prabhakaramitra adlı Hintli bir keşiş Budizm’e döndürdü ve birkaç küçük Türk hükümdarı da Budizm’e saygı ve bağlılık gösterdi.^[14]

Turfan yakınındaki Bezeklik duvar resimleri aynı vaha dünyasını resimlerle gösterir. 9. tapınağın koridorlarında rahip portrelerinin ad levhaları vardır. Bunlardan bazıları Brahmi yazısıyla, Mahendrarakṣita ve Dharmasena gibi Sanskritçe adlarla yazılmıştır. Eski Uygurca ve Çince yazılmış öteki levhalar aynı içeriği taşır ve bir tutung bäg’i adlandırır.^[15] Resimlerin tarihi burada verilmez.

Bu, burada anlatılandan farklı bir tarihtir ve farklı türden bir topluma aittir. Kağanı manastır yaptıran ve halkı bunu fark etmeyen bir bozkır kağanlığı bir şeydir. Bir kanonu çeviren bir vaha krallığı ise başka bir şeydir. İkisini birbirine karıştırmak, Taspar’ın dört cümlesinin bir halkın din değiştirmesi olarak okunmasına yol açar.

1069–1070’te Karahanlı sarayında Budizm bir düşmanın inancı olarak görünür. Kutadgu Bilig’de Ögdülmiş, yani Çok Övülmüş, krala inanmayanların evlerini yakmasını ve onların burhanını, yani tasvirini kırmasını söyler. Kral onun yerine bir mescit kuracaktır.^[16] Bazı araştırmacılar bu parçayı doğudaki Budist Uygurlara yöneltilmiş sayar.^[17] Bazıları ayrıca kitabın münzevisi Odgurmış’ı, yani Tam Uyanık’ı, Budist bir figür sayar. Başkaları bunu reddeder, çünkü dört figürün adları alegoriktir ve münzevi ideali İslam’da da yerini bulur.^[18]

Notlar

^ a b c d e f g Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Taşağıl 1995, p. 28, 34
^ Çağatay 1976, p. 248
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Bugut inscription
^ Çağatay 1976, p. 246
^ Çağatay 1976, p. 248, 251
^ Erdal 2004, p. 35
^ Çağatay 1976, p. 248, 252
^ Litvinsky 1996, p. 337
^ Çağatay 1976, p. 247
^ Litvinsky 1996, p. 324
^ Litvinsky 1996, p. 242
^ Litvinsky 1996, p. 351
^ von Le Coq 1913, pl. 16
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 5486
^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 32
^ Dankoff 1983, p. 12–15

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. I (1995)
Saadet Çağatay; Semih Tezcan, Köktürk tarihinin çok önemli bir belgesi: Sogutça Bugut Yazıtı (1976)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Yusuf Has Hacib; çeviren Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig (2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008))