II Юстин Маниахтын элчилигине өзүнүн элчилиги менен жооп берген.[1] Менандр мурда сактар деп аталган түрктөр тынчтык боюнча Юстинге элчилик жибергенин айтат. Император жооп катары элчи жиберүүнү чечкен.[1] Ал киликиялык Земархты, ошол кезде чыгыш шаарларынын генералын тандаган.[1] Земарх Константинополдон Маниах жана анын тобу менен чыккан. Көп күндүк жолдон кийин ал соддалардын жерине жеткен. Ал жерден көк түрктөр аны Истемидин Менандр Алтын тоо деп которгон Эктаг деп аталган тоодогу чатырына алып барышкан.[2][3]

Эктагдын жайгашкан жери талаш. Бир окуу аны Алтайга коёт, грекче ат анын атын которгон.[4] Экинчи окуу атты Ak tag, ак тоо деп окуп, аны Тянь-Шандан, Текес жанынан же Юлдуз өрөөнүнөн издейт.[4][5] Үчүнчү окуу Эктагды жана 576-жылдагы Эктелди акиташ дегенди билдирген түрк сөзүнөн аталган бир тоо деп эсептейт.[6] Төртүнчү окуу Эктагды, түрк Алтын Тоону жана кытай Байшаньды, Ак тоону, Тянь-Шандагы бир кыркадай деп эсептейт.[7] Бир автор Истемидин чатырын Кучанын түндүгүндөгү тоого коёт.[8][9] Башкасы Ak Dag менен Altın Dağ дегенди бир жердин эки аты деп эсептейт.[3] Бир муундан кийин жазган Феофилакт Симокатта көк түрктөр чыгыштагы бир тоону мөмөлөрү жана мал-мүлкү үчүн алтын деп атаарын айтат. Каада боюнча, дейт ал, аны эң күчтүү каган кармайт.[10]

Датасы

Менандр жолго чыгуунун күнүн үч жол менен берет. Ал аны II Юстиндин төртүнчү жылынын аягына жакын, индикциянын экинчи жылында, латындар август деп атаган айдын башына коёт.[1] Юстин тактыга 565-жылдын ноябрында отурган. Демек, анын төртүнчү жылы 568-жылдын ноябрынан 569-жылдын ноябрына чейин созулган. Индикция жылы августтун акыркы күнүндө аяктаган. Үч эсеп 569-жылдын августунда кезигет.[11][12] Эски бир эсеп жолго чыгууну бир жыл мурунга, 568-жылдын августуна коёт.[13][14]

Ошол эле жылдардагы сирия чиркөө тарыхчысы Эфестик Иоанн элчиликти 571-жылдын ноябрында башталган Юстиндин жетинчи жылына коёт.[15] Ал элчилер эки жылга жок болгондон кийин үйүнө келгенин кошот.[16] Менандрдын жолго чыгуу датасынан эсептегенде, эки жыл кайтууну 571-жылдын аягына алып барат.[17] Земарх менен кошо кайтып келген көк түрк элчилиги ошол эле негизде 571-жылга даталанат.[18]

Тазалоо

Элчилер соддалардын жеринде атынан түшкөндө, ушуга буйрук алгандай көрүнгөн көк түрктөр аларга темир сатууну сунуштаган.[2] Менандр бул сунуш көк түрктөрдө темир кендери бар экенин көрсөтүү үчүн жасалган деп эсептеген, анткени аларда темир кыйын табылат деп айтылган.[2]

Ошол эле элдин башка кишилери, жаман белгилерди кайтаруучулар деп айтылгандар, анан элчиликтин жүгүн алып, жерге коюшкан.[2] Алар ладан бутактарын жандырып, өз тилинде сөздөрдү ырдашкан. Алар коңгуроо кагып, добулбас кагышкан. Алар чыртылдаган бутактарды жүктүн үстүндө булгалашкан.[2] Алар чындай мас болуп, жаман рухтарды кууп жатабыз деп ишенишкен.[2] Андан кийин алар Земархтын өзүн жалындан өткөрүшкөн. Алар ушундай жол менен өздөрү да тазаландык деп ойлошкен.[2] Максат келгиндер алып келиши мүмкүн болгон нерсенин алар менен бирге жерге кирбешин камсыздоо болгон.[19]

Элчилик киргизилгенге чейин Земарх оттон өтүшү керек болгон, балким эки жалындын ортосунан, ал эми жанындагылар шамандык сыяктуу угулган үндөрдү чыгарышкан.[20][21] Рубрук моңгол ордосундагы элчилер үчүн ошол эле каада бар экенин жазат.[21] Менандр бир гана от жөнүндө сүйлөйт.[2] Каада Согдиананын четинде өткөн. Ошондуктан бир окуу көк түрк бийлиги 569-жылы андан батышка жетпегенин тыянактайт.[4][22] Бул көк түрк каадасынын анын ичинде турган адам жазган жалгыз сүрөттөмөсү. Байкоочуда аны орноштурчу окуу болгон эмес.

Ордо

Истеми тоонун бир өрөөнүндө турган. Ал элчилерди чатырда, керек болгондо бир ат тарта алган эки дөңгөлөктүү алтын тахтта отуруп кабыл алган.[2][23][9] Земарх аны мынча көп элдин башкаруучусу катары учураштырган. Ал Юстиндин каалоолорун тапшырган: бакыт жана ийгилик, душмандарын жеңүү, жана достук мыйзамдарын талкалоочу кызгануунун жоктугу.[2] Император көк түрктөр жана аларга баш ийген элдер анын достору экенин айткан. Ал Истемиден римдиктер жөнүндө ушундай деп ойлоону суранган.[2] Истеми ушундай сөздөр менен жооп берген.[2]

Алар күндүн калган бөлүгүн көп түстүү жибек илинген ошол эле чатырда мейрамдашкан.[2] Алар жүзүм шарабын ичишкен эмес, анткени жерде жүзүм өспөйт. Алар башка түрдөгү таттуу ичимдикти ичишкен.[2][24] Ичимдик эмне экени белгисиз. Илимпоздор кымыз, пиво, бал шарабы жана күрүч шарабын сунуштаган.[4][9] Эртеси алар жибек илинген, ар кандай формадагы айкелдер турган башка кепеде жолугушкан.[2] Истеми толугу менен алтындан жасалган диванда отурган. Бөлмөнүн ортосунда алтын урналар, суу чачкычтар жана кумгандар турган.[2] Үчүнчү күнү алар жалатылган жыгач мамылары бар жана төрт алтын тоту куш көтөргөн соккон алтын диваны бар үйгө келишкен.[2][23] Анын алдында күмүш табактар, чыныларга жана жаныбар айкелдерине жүктөлгөн арабалардын узун катары турган. Менандр алар римдиктер жасагандардан жаман эмес экенин айтат жана көк түрктөрдүн башкаруучусу бай деген тыянакка келет.[2] Байлык көчүрүлүүчү болгон, ал эми ордо лагерь эле.

Таласка жортуул

Римдиктер күтүп жатканда Истеми Земарх Персияга каршы жортуулуна жыйырма жолдоочу жана кызматчы менен өзү менен бирге барышын чечкен.[2] Башка римдиктер холиаттардын жерине алдын ала барып, ошол жерде күтүшү керек болгон.[2] Истеми Земархка Херхир деп аталган эл колго түшүргөн аял кулду берген.[2] Бул ат кыргыздардын атын которот.[4]

Талас деп аталган жерде перс элчиси Истемиге жолуккан. Истеми эки элчини тең тамакка чакырган.[2] Ал римдиктерге ардактуураак диванды берген. Ал персиялыктарга өзү көрүп жаткан кемсинтүүлөрдү, дейт ал, согушка баруунун себеби болгон нерселерди айыптаган.[2] Перс элчиси алардын мейрамдарында орногон унчукпоо каадасын бузуп, чектен чыккан сөздөр менен каршы чыккан.[2] Элчилер ажырашкан. Истеми Персияга чабуулун даярдаган.[2]

Кайтуу

Истеми анан Земархты чакырып, римдиктер менен достукту бекемдеп, аны көк түрк элчилиги менен үйүнө жөнөткөн.[2] Анын башчысы Тагма болгон, анын наамы Тархан. Аны менен кошо каза болгон Маниахтын жаш уулу барган.[2] Земарх алдын ала жиберилген римдиктерге жетип алган. Ал холиаттардын биринчи шаарынан чыгып, чептер аркылуу жолун улаган.[2] Рим элчилери көк түрк элчилиги менен үйүнө кетип жатканы тууралуу кабар тарады. Коңшу элдердин башчылары анан Рим империясын көрүү үчүн өз кишилерин жиберүүгө уруксат сурашкан.[25] Истеми холиаттардын башчысына гана уруксат берген.[25]

Земархтын Тагма Тархандын жетекчилигиндеги көк түрк элчилиги менен кайтуусунун картасы, 569-жылдан 571-жылга чейин: Арал деңизинин түндүгүндөгү Таластан Эмба, Урал жана Волга аркылуу, алан жерлери аркылуу жана Кавказ аркылуу Кара деңизге жана Константинополго
569–571: Земарх Истемиден Тагма Тархандын жетекчилигиндеги көк түрк элчилиги менен кайтат, Таластан Каспийдин түндүгүндөгү талаа аркылуу, угурлардын жана алан жерлери аркылуу жана Дарейне жолу менен Кара деңизге чейин, жана 571-жылдын аягында Константинополго жетет. Заманбап карта. Бекеттер Менандрдыкы, алардын ортосундагы жол тартылган.
© Emre-E Yavuz 2026

Римдиктер аны Оех дарыясынан өткөрүп, узак жолдон кийин зор, кең көлгө келишкен.[25] Көл Арал деп да, Каспий деп да эсептелген.[26] Ал жерде Земарх үч күн эс алган.[25] Ал белгилүү бир Георгийди он эки көк түрк менен суусуз чөл аркылуу кыска жол менен алдыга жиберген. Георгий императорго кайтып келе жатканын билдирген кыска кат алып барган.[25] Земарх өзү көлдүн кумдуу жээги боюнча он эки күн жүргөн. Ал Их дарыясына, анан Дайхка, ал эми башка көлдөрдөн кийин Аттилага келген.[25] Үч дарыя Эмба, Урал жана Волга.[27]

Андан кийин элчилик угурларга келген, алардын башчысы Истеми үчүн өлкөнү кармап турган.[25] Угурлар Кофен дарыясынын жанындагы токойлуу жерде төрт миң перс буктурмада жатканын эскертишкен. Алар чөлдү кесип өтүү үчүн териге суу толтурушкан.[25] Кофен куйган көлдөргө алдын ала жиберилген чалгынчылар эч кимди таппаган.[25] Элчилик коркуу менен, айрыкча оромухи деп аталган эл жөнүндө, андан ары жүргөн.[25]

Алан жеринде алардын башчысы Саросий, байыркы басмаларда Сародий, Земархты кубаныч менен кабыл алган. Ал көк түрк элчилерин куралдарын жерге койгонго чейин киргизгиси келген эмес.[28] Алар үч күн талашышкан. Анан Земарх талашты чечип, көк түрктөр куралдарын таштаган.[28] Саросий персиялыктар Суанияда, миусимиялыктардын жери аркылуу өткөн жолдо күтүп жатканын эскерткен. Ал анын ордуна Дарейне деп аталган жолду кеңеш кылган.[28] Земарх жибек менен он жүк ташуучуну Миусимия аркылуу өткөн жолго жиберген, ошентип персиялыктар жибек алдын ала өттү деп ойлоп, аны эртеси күтүшү үчүн.[28] Өзү Дарейне аркылуу апсилийлердин жерине барып, Кара деңизге жеткен.[28] Ал Фасис дарыясына кемеге түшүп, Трапезундга башка кемеге түшкөн. Ал мамлекеттик почта менен Константинополго чабып барып, императорго баарын айтып берген.[28]

Эфестик Иоаннын баяны

Эфестик Иоанн элчиликти өзүнүн чиркөө тарыхында баяндайт. Ал өз баянын Менандр жазганга чейин жазган.[29] Юстин, дейт ал, Земархтын жетекчилигиндеги элчиликти түрктөргө жиберген. Мурда эч качан рим элчилиги бул көп сандуу жана күчтүү элдерге барган эмес.[15] Элчилер бир жылдык жолдон кийин келишкен.[15] Түрктөрдүн хандарынын бири, дагы сегиз башчысы андан ары ичкерини жашаган, аларды көргөндө катуу ыйлап, эки саат сүйлөгөн эмес.[30] Анан ал себебин айткан. Муундан муунга өткөн салт боюнча, рим элчилери алардын жерине киргенде бүт дүйнө өтүп, анын бардык падышалыктары аяктайт.[31]

Элчилер алтын, күмүш, бермет жана расмий кийимдерден белектерди жайып салышкан. Хан эң жакшы буюмдарды тандап, булар чындап эле чоң падышанын белектери экенин айткан.[31] Анын ордосундагы перс элчилери ага рим императору алардын кулу экенин жана аларга салык төлөгөнүн айтышкан. Хан бул чынбы деп сураган.[31] Земарх көптөгөн рим императорлору Персияга басып киргенин жооп кылган. Траяндан бери, деди ал, персиялыктар өз жеринде анын айкелинин алдында титиреп, анын жанынан өтүп барууга батынышкан эмес.[32] Хан персиялыктарды өз алдына чакырган. Алар айкел ошол жерде турганын моюнга алышкан, ал аларды ачуу менен жөнөткөн.[33] Хосров бул тууралуу уккандан кийин айкелди кулаттырган.[34] Анын кастыгы өскөн, анткени ал римдиктер бул элдерди ага каршы козутуп жатат деп ишенген.[16] Иоанн түрктөргө жиберилген элчиликти Рим менен Персиянын ортосундагы согуштун экинчи себеби деп атайт, персармяндардын Римге багынышынан кийин.[35]

Эки баян белектерде, перс элчисинде жана Рим ар-намысы үчүн талашта кездешет. Менандр талашты жортуулдагы Таласка коёт. Иоанн аны ханнын ордосуна коёт.[36] Ыйлаган хан жана Траяндын айкели Иоаннда гана кездешет. Эки автордун бири экинчисин колдонгон болушу мүмкүн эмес.[29]

Башка күбөлөр

Византиялык Феофан, чыгармасы патриарх Фотийдин кыскача баянында гана сакталган замандаш, Юстин Земархты түрктөргө элчи катары жибергенин жазат.[37] Кыскача баян боюнча, Земарх түрктөрдү зор мейрамга чакырып, эң чоң достук менен кабыл алынып, Византияга кайтып келген.[37] Кыскача баян түз эле Хосровдун Арабиянын түштүгүндөгү римдиктердин достору химьярлыктарга каршы жортуулуна өтөт. Ал экөөн «ошондуктан» деген сөз менен бириктирет.[37]

Менандр ошондой эле көк түрктөрдү Юстинди Персия менен согушка эң көп үндөгөн держава катары атайт.[38] Алар мидиялыктардын жерине басып кирип, аны талкалашкан. Алар Юстинди жалпы душманга каршы өздөрүнө кошулууга үндөө үчүн элчилик жиберишкен.[38] Бир окуу бул элчиликти Земарх менен кошо кайтып келген Тагманын элчилиги деп эсептейт. Ал чабуулду Земарх Таласта башталышын көргөнү деп эсептейт.[39]

Күбө катары мааниси

576-жылдагы Валентиндин элчилиги менен бирге, бул жол алтынчы кылымдагы батыш кагандык жөнүндө ичинен белгилүү болгондун дээрлик баарын берет. Менандр элчилердин баяндамаларынан жазган. Анын жолго чыгуунун так датасы расмий жазууга ишарат кылат.[40] Кызыктай майда-чүйдөлөрдүн талаага болгон сапарлар жөнүндөгү башка баяндарда окшоштору бар. Аларды ойлоп табылган деп ойлоого негиз жок.[41] Менандр отту, тахтты, дөңгөлөктөрдү, жибекти жана адаттарды ал үчүн кызыктай болгондуктан жазган, алар бир нерсени далилдегендиктен эмес. Ошондуктан майда-чүйдөлөрдү колдонууга болот.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
  3. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 100–101
  4. ^ a b c d e Blockley 1985, p. 264
  5. ^ Golden 1992, p. 129
  6. ^ Gedikli 2022b, p. 13
  7. ^ Taşağıl 1995, p. 33
  8. ^ Ögel 2000, p. 271
  9. ^ a b c Ögel 2000, p. 51–52
  10. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.8.12
  11. ^ Blockley 1985, p. 263
  12. ^ Taşağıl 1995, p. 32–33
  13. ^ Yavuz 2025, p. 290
  14. ^ Ögel 2000, p. 51
  15. ^ a b c John of Ephesus; Smith 1860, p. 425
  16. ^ a b John of Ephesus; Smith 1860, p. 428
  17. ^ Blockley 1985, p. 267
  18. ^ Golden 1992, p. 130
  19. ^ Menander Protector
  20. ^ Yavuz 2025, p. 145
  21. ^ a b Ögel 1995, p. 522
  22. ^ Markwart 1938, p. 148
  23. ^ a b Ögel 2000, p. 271–273
  24. ^ Laufer 1919, p. 233
  25. ^ a b c d e f g h i j Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.4
  26. ^ Blockley 1985, p. 265–266
  27. ^ Blockley 1985, p. 266
  28. ^ a b c d e f Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.5
  29. ^ a b Dickens 2021, p. 543
  30. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 425–426
  31. ^ a b c John of Ephesus; Smith 1860, p. 426
  32. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 426–427
  33. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 427
  34. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 427–428
  35. ^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 424–425
  36. ^ Blockley 1985, p. 265
  37. ^ a b c Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271
  38. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 13.5
  39. ^ Blockley 1985, p. 269
  40. ^ Blockley 1985, p. 6
  41. ^ Blockley 1985, p. 13

Булактар

Адабият

  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Mark Dickens (Turkish trans.), Zemarkhos'un elçiliği hakkında Efesli Yuhanon (John of Ephesus on the Embassy of Zemarchus) (2021)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Yusuf Gedikli, Göktürkçe Ektág, Ektél Dağ Adlarının Köken ve Anlamı (2022)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. I (1995)

Байланыштуу

What links here28

Persons
Justin II · Maniakh · Tagma Tarkhan
Conflicts
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Battles & Events
Embassy of Valentinos (576) · Istemi's campaign against Persia, 569 · Khosrow's gift of maidens (573) · The embassies to Ctesiphon, 568 · The Göktürk–Byzantine alliance
Places
Ektag · Volga
Peoples
Ogurs · Yenisei Kirghiz
Institutions and Titles
Envoys and Embassies · Göktürk Ironworking · Post and Communication · Trade Routes of the Steppe · Wagons of the Steppe Peoples
Religions
Fire Worship · Purification by Fire
Foods
Grape Wine in Central Asia · Kumys · Millet Beer
Customs & Pastimes
Seating at the Feast · The Göktürk Feast
Sources
Menander Protector

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Земархтын элчилиги, 569.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/zemarchos-embassy-569/

Last revised: 8 November 2026