Zemarkhos elçiliği, 569

II. Justinos, Maniah’ın elçiliğine kendi elçiliğiyle karşılık verdi.^[1] Menandros’a göre eskiden Sakalar diye anılan Türkler, barış konusunda Justinos’a bir elçilik göndermişti. İmparator da karşılık olarak bir elçi göndermeye karar verdi.^[1] Bu iş için, o sırada doğu şehirlerinin generali olan Kilikyalı Zemarkhos’u seçti.^[1] Zemarkhos Konstantinopolis’ten Maniah ve maiyetiyle birlikte yola çıktı. Günler süren bir yolculuktan sonra Soğdluların ülkesine ulaştı. Göktürkler onu oradan İstemi’nin, Ektag denen bir dağdaki ordugâhına götürdü. Menandros bu adı Altın Dağ diye çevirir.^[2]^[3]

Ektag’ın nerede olduğu tartışmalıdır. Ektag Altay’a yerleştirilmiştir, çünkü Yunanca ad Altay’ın adını çevirmiş olabilir.^[4] İkinci bir görüş adı Ak tag, yani ak dağ diye okur. Bu görüş dağı Tanrı Dağları’nda, Tekes yakınında ya da Yulduz vadisinde arar.^[4]^[5] Üçüncü bir görüş, Ektag ile 576’daki Ektel’i, kireç anlamına gelen bir Türkçe sözcükten adını almış tek bir dağ sayar.^[6] Dördüncü bir görüş Ektag’ı, Türkçe Altın Dağ’ı ve Çincedeki Baishan’ı, yani Beyaz Dağ’ı, Tanrı Dağları’ndaki tek bir sıradağ sayar.^[7] Bir yazar İstemi’nin ordugâhını Kuça’nın kuzeyindeki bir dağa koyar.^[8]^[9] Bir başkası Ak Dağ ile Altın Dağ’ı aynı yerin iki adı sayar.^[3] Bir kuşak sonra yazan Theophylaktos Simokattes’e göre Göktürkler doğudaki bir dağa meyveleri ve sürüleri yüzünden altın der. Geleneğe göre bu dağı en güçlü kağan elinde tutar.^[10]

Tarih

Menandros yola çıkışı üç biçimde tarihler. Onu II. Justinos’un dördüncü yılının sonuna doğru, endiksiyonun ikinci yılında, Latinlerin Ağustos dediği ayın başına koyar.^[1] Justinos Kasım 565’te tahta çıktı. Bu yüzden dördüncü yılı Kasım 568’den Kasım 569’a kadar sürdü. Endiksiyon yılı Ağustos’un son günü sona erdi. Üç hesap Ağustos 569’da buluşur.^[11]^[12] Daha eski bir hesap yola çıkışı bir yıl öncesine, Ağustos 568’e koyar.^[13]^[14]

Aynı yılların Süryanice yazan kilise tarihçisi Efesli Yuhanna, elçiliği Justinos’un Kasım 571’de başlayan yedinci yılına yerleştirir.^[15] Elçilerin iki yıllık bir yokluktan sonra eve döndüğünü ekler.^[16] Bu iki yıl Menandros’un yola çıkış tarihinden sayılırsa, dönüş 571’in sonuna düşer.^[17] Zemarkhos ile birlikte dönen Göktürk elçiliği de aynı gerekçeyle 571’e tarihlenir.^[18]

Arınma

Elçiler Soğdluların ülkesinde atlarından inince, bunu yapmaları belli ki kendilerine söylenmiş olan bazı Göktürkler onlara satılık demir önerdi.^[2] Menandros bu teklifin, Göktürklerin demir madenleri olduğunu göstermek için yapıldığını düşündü, çünkü aralarında demirin zor bulunduğu söyleniyordu.^[2]

Aynı halktan, kötü alametleri savuşturduğu söylenen başka adamlar sonra elçiliğin yüklerini alıp yere koydu.^[2] Günlük dallarını yaktılar ve kendi dillerinde sözler okudular. Çan çaldılar, davul vurdular. Çıtırdayan dalları yüklerin üstünde salladılar.^[2] Coşkuya kapılıp kötü ruhları kovduklarına inandılar.^[2] Sonra Zemarkhos’un kendisini de alevin içinden geçirdiler. Bu yolla kendilerini de arındırdıklarını düşündüler.^[2] Amaç, yabancıların taşıyor olabileceği her şeyin onlarla birlikte ülkeye girmesini önlemekti.^[19]

Elçilik kabul edilmeden önce Zemarkhos’un ateşin içinden, herhalde iki alevin arasından yürümesi gerekti. Orada bulunanlar ise şamanik görünen sesler çıkarıyordu.^[20]^[21] Rubruck, Moğol sarayında elçiler için aynı âdeti bildirir.^[21] Menandros tek bir ateşten söz eder.^[2] Tören Soğdiyana’nın kenarında yapıldı. Bu yüzden bazı araştırmacılar, 569’da Göktürk gücünün daha batıya uzanmadığı sonucuna varır.^[4]^[22] Bu, törene bizzat katılmış bir adamın bir Göktürk törenini anlattığı tek anlatımdır. Gözlemcinin onu yerleştireceği bir öğretisi yoktu.

İstemi’nin merkezi

İstemi dağın bir vadisinde konaklıyordu. Elçileri bir çadırda kabul etti. İki tekerlekli altın bir tahtta oturuyordu. Gerektiğinde tek bir at bu tahtı çekebilirdi.^[2]^[23]^[9] Zemarkhos onu pek çok halkın hükümdarı diye selamladı ve Justinos’un dileklerini iletti: talih ve başarı, düşmanlarına karşı zafer ve dostluğun yasalarını bozacak hiçbir kıskançlığın olmaması.^[2] İmparator, Göktürklerin ve onlara bağlı halkların kendi dostları olduğunu söyledi. İstemi’den Romalıları da öyle bilmesini istedi.^[2] İstemi benzer sözlerle karşılık verdi.^[2]

Günün geri kalanında aynı çadırda ziyafet çektiler. Çadır pek çok renge boyanmış ipekle donatılmıştı.^[2] Üzüm şarabı içmediler, çünkü ülkede asma yetişmiyordu. Başka türden tatlı bir içki içtiler.^[2]^[24] Bunun ne olduğu bilinmiyor. Araştırmacılar kımız, bira, bal şarabı ve pirinç şarabını önermiştir.^[4]^[9] Ertesi gün yine ipekle donatılmış başka bir kulübede buluştular. Orada türlü biçimlerde heykeller duruyordu.^[2] İstemi baştan başa altından bir sedirde oturuyordu. Odanın ortasında altın testiler, serpme kapları ve ibrikler duruyordu.^[2] Üçüncü gün, yaldızlı ahşap direkleri olan ve dört altın tavus kuşunun taşıdığı dövme altından bir sediri bulunan bir konuta geldiler.^[2]^[23] Önünde gümüş tabaklar, kâseler ve hayvan heykelleriyle yüklü uzun bir araba dizisi duruyordu. Menandros’a göre bunlar Romalıların yaptıklarından aşağı değildi. Menandros, Göktürklerin hükümdarının zengin olduğu sonucuna varır.^[2] Servet taşınabilirdi ve hükümdar merkezi bir ordugâhtı.

Talas’a doğru yürüyüş

Romalılar beklerken İstemi, Zemarkhos’un yirmi izleyici ve görevliyle birlikte kendisiyle İran seferine gelmesine karar verdi.^[2] Öbür Romalılar önden Kholiatai ülkesine gidip orada bekleyecekti.^[2] İstemi, Zemarkhos’a Kherkhir denen halktan tutsak bir kadın köle verdi.^[2] Bu ad, Kırgızların adını yansıtır.^[4]

Talas denen bir yerde İranlı bir elçi İstemi’yi karşılamaya geldi. İstemi iki elçiyi de yemeğe çağırdı.^[2] Romalılara daha onurlu sediri verdi. İranlıları, uğradığı haksızlıklarla suçladı ve bunların savaşa girme nedeni olduğunu söyledi.^[2] İranlı elçi, ziyafetlerinde geçerli olan sessizlik âdetini bozdu ve ölçüsüz sözlerle karşılık verdi.^[2] Elçiler ayrıldı. İstemi İran’a saldırısını hazırladı.^[2]

Dönüş

İstemi sonra Zemarkhos’u çağırdı, Romalılarla dostluğu yeniden onayladı ve onu bir Göktürk elçiliğiyle eve gönderdi.^[2] Elçiliğin başında, unvanı Tarkan olan Tagma vardı. Onunla birlikte ölmüş olan Maniah’ın genç oğlu da gitti.^[2] Zemarkhos önden gönderilen Romalılara yetişti. Kholiatai’nin ilk şehrinden ayrıldı ve kalelerin arasından yoluna devam etti.^[2] Romalı elçilerin bir Göktürk elçiliğiyle eve döndüğü haberi yayıldı. Bunun üzerine komşu halkların önderleri, Roma imparatorluğunu görmeleri için kendi adamlarını göndermek üzere izin istedi.^[25] İstemi yalnızca Kholiatai önderine izin verdi.^[25]

Romalılar onu yanlarına alıp Oekh ırmağını geçti ve uzun bir yoldan sonra uçsuz bucaksız, geniş bir göle vardılar.^[25] Göl hem Aral’la hem de Hazar’la özdeşleştirilmiştir.^[26] Zemarkhos orada üç gün dinlendi.^[25] Georgios adlı birini, on iki Göktürkle birlikte, susuz çölden geçen daha kısa bir yoldan önden gönderdi. Georgios, imparatora döndüklerini bildiren kısa bir mektup taşıyordu.^[25] Zemarkhos kendisi on iki gün gölün kumlu kıyısı boyunca ilerledi. Ikh ırmağına, sonra Daikh’e ve başka göllerden sonra Attila’ya geldi.^[25] Üç ırmak Emba, Ural ve İdil’dir.^[27]

Sonra elçilik, önderi ülkeyi İstemi adına elinde tutan Ugurların yanına geldi.^[25] Ugurlar, dört bin İranlının Kophen ırmağı kıyısında ağaçlık bir yerde pusuda yattığını bildirdi. Çölü geçmek için tulumları suyla doldurdular.^[25] Kophen’in aktığı göllere önden gönderilen keşif kolları kimseyi bulamadı.^[25] Elçilik, en çok Oromuskhi denen bir halktan korkarak yoluna devam etti.^[25]

Alanların ülkesinde hükümdarları Sarosios, eski yayımlarda Sarodios, Zemarkhos’u memnuniyetle karşıladı. Göktürk elçilerini ise ancak silahlarını bırakırlarsa içeri alacaktı.^[28] Üç gün tartıştılar. Sonunda Zemarkhos anlaşmazlığı çözdü ve Göktürkler silahlarını bıraktı.^[28] Sarosios, İranlıların Suania’da, Miusimian ülkesinden geçen yolda pusu kurduğunu bildirdi. Bunun yerine Dareine denen yolu önerdi.^[28] Zemarkhos, ipek taşıyan on hamalı Miusimia’dan geçen yola gönderdi. Böylece İranlılar ipeğin önden gittiğini sanacak ve onu ertesi gün bekleyecekti.^[28] Kendisi Dareine üzerinden Apsilii ülkesine gitti ve Karadeniz’e ulaştı.^[28] Bir gemiyle Phasis ırmağına, başka bir gemiyle Trapezus’a geçti. Devlet postasının atlarıyla Konstantinopolis’e gitti ve imparatora her şeyi anlattı.^[28]

Efesli Yuhanna’nın anlatımı

Efesli Yuhanna elçiliği kilise tarihinde anlatır. Anlatımını Menandros’tan önce yazmıştır.^[29] Ona göre Justinos, Zemarkhos başkanlığındaki elçiliği Türklere gönderdi. Bu kalabalık ve güçlü halkların yanına bundan önce hiç Roma elçiliği gitmemişti.^[15] Elçiler bir yıllık yolculuktan sonra vardı.^[15] Türklerin, daha içeride oturan sekiz başka önderi olan krallarından biri onları görünce acı acı ağladı ve iki saat konuşmadı.^[30] Sonra nedenini anlattı. Kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenek vardı: Roma elçileri kendi topraklarına girdiğinde bütün dünya yok olacak ve bütün krallıklar sona erecekti.^[31]

Elçiler altın, gümüş, inci ve devlet kaftanlarından oluşan armağanları serdi. Kral en iyi parçaları seçti ve bunların gerçekten büyük bir kralın armağanları olduğunu söyledi.^[31] Kralın yanında bulunan İranlı elçiler ona, Roma imparatorunun kendilerinin kölesi olduğunu ve onlara haraç ödediğini söylemişti. Kral bunun doğru olup olmadığını sordu.^[31] Zemarkhos, pek çok Roma imparatorunun İran’ı istila ettiğini söyleyerek cevap verdi. Ona göre Traianus’tan beri İranlılar, kendi topraklarındaki Traianus heykelinin önünde titriyor ve yanından atla geçmeye cesaret etmiyordu.^[32] Kral İranlıları huzuruna çağırdı. İranlılar heykelin orada durduğunu kabul etti ve kral onları öfkeyle gönderdi.^[33] Hüsrev bunu duyunca heykelin yıktırılmasını emretti.^[34] Düşmanlığı arttı, çünkü Romalıların bu halkları kendisine karşı kışkırttığına inanıyordu.^[16] Yuhanna, Türklere gönderilen elçiliği, Persarmenilerin Roma’ya teslim olmasından sonra Roma ile İran arasındaki savaşın ikinci nedeni olarak sayar.^[35]

İki anlatım armağanlarda, İranlı elçide ve Roma onuru üzerindeki çekişmede buluşur. Menandros çekişmeyi yürüyüş sırasında Talas’a, Yuhanna ise kralın yanına yerleştirir.^[36] Ağlayan kral ve Traianus’un heykeli yalnızca Yuhanna’dadır. İki yazardan hiçbiri öbürünü kullanmış olamaz.^[29]

Öbür tanıklar

Tarihi yalnızca patrik Photios’un özetinde kalan çağdaş yazar Bizanslı Theophanes, Justinos’un Zemarkhos’u Türklere elçi olarak gönderdiğini kaydeder.^[37] Özete göre Zemarkhos Türklere görkemli bir ziyafet verdi, en büyük dostlukla karşılandı ve Bizans’a döndü.^[37] Özet hemen ardından Hüsrev’in, Romalıların dostu olan güney Arabistan’daki Homeritlere karşı seferine geçer. İkisini bir “bu yüzden” ile bağlar.^[37]

Menandros ayrıca Göktürkleri, Justinos’u İran’la savaşa girmeye en çok teşvik eden güç olarak anar.^[38] Göktürkler Medlerin ülkesini istila edip yağmalamıştı. Justinos’u ortak düşmana karşı kendileriyle birleşmeye çağırmak için bir elçilik gönderdiler.^[38] Bu elçilik, Zemarkhos’la birlikte dönen Tagma’nın elçiliği olabilir. Saldırı da başlangıcını Zemarkhos’un Talas’ta gördüğü saldırı olabilir.^[39]

Güvenilirlik

576’daki Valentinos elçiliğiyle birlikte bu yolculuk, altıncı yüzyılda batı kağanlığı hakkında içeriden bilinen hemen her şeyi verir. Menandros elçilerin raporlarından yazdı. Yola çıkışın kesin tarihi resmî bir kayda işaret eder.^[40] Garip ayrıntıların bozkıra yapılan yolculukların öbür anlatımlarında benzerleri vardır. Bunların uydurma olduğunu düşünmek için bir neden yoktur.^[41] Menandros ateşi, tahtı, tekerlekleri, ipeği ve görgü kurallarını kendisine garip geldikleri için kaydetti. Bir şeyi kanıtladıkları için kaydetmedi. Bu yüzden ayrıntılar kullanılabilir.

Notlar

^ a b c d Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2
^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
^ a b Kafesoğlu 1997, p. 100–101
^ a b c d e Blockley 1985, p. 264
^ Golden 1992, p. 129
^ Gedikli 2022b, p. 13
^ Taşağıl 1995, p. 33
^ Ögel 2000, p. 271
^ a b c Ögel 2000, p. 51–52
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.8.12
^ Blockley 1985, p. 263
^ Taşağıl 1995, p. 32–33
^ Yavuz 2025, p. 290
^ Ögel 2000, p. 51
^ a b c John of Ephesus; Smith 1860, p. 425
^ a b John of Ephesus; Smith 1860, p. 428
^ Blockley 1985, p. 267
^ Golden 1992, p. 130
^ Menander Protector
^ Yavuz 2025, p. 145
^ a b Ögel 1995, p. 522
^ Markwart 1938, p. 148
^ a b Ögel 2000, p. 271–273
^ Laufer 1919, p. 233
^ a b c d e f g h i j Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.4
^ Blockley 1985, p. 265–266
^ Blockley 1985, p. 266
^ a b c d e f Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.5
^ a b Dickens 2021, p. 543
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 425–426
^ a b c John of Ephesus; Smith 1860, p. 426
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 426–427
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 427
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 427–428
^ John of Ephesus; Smith 1860, p. 424–425
^ Blockley 1985, p. 265
^ a b c Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 13.5
^ Blockley 1985, p. 269
^ Blockley 1985, p. 6
^ Blockley 1985, p. 13

Kaynaklar

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
R. Payne Smith (trans.), The Third Part of the Ecclesiastical History of John, Bishop of Ephesus (1860)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Mark Dickens (Turkish trans.), Zemarkhos'un elçiliği hakkında Efesli Yuhanon (John of Ephesus on the Embassy of Zemarchus) (2021)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Yusuf Gedikli, Göktürkçe Ektág, Ektél Dağ Adlarının Köken ve Anlamı (2022)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. I (1995)