Kırgız Eğlenceleri

Xin Tang Shu, Kırgızların dört eğlencesini sayar: develerle hünerler, aslan, at üstünde hünerler ve ip hünerleri.^[1] Ondan önceki cümle çalgılarını adlandırır: flüt, davul, ağızlı org sheng, kamış düdük bili ve levha çanlar.^[1] Kırgızlar, Uygurların devletini yıkan Yukarı Yenisey halkıydı. Bu haber, Xin Tang Shu’nun onları anlatan bölümünün bir parçasıdır.^[1] Haber gösterilerin adlarını verir. Kimin oynadığını, hangi vesileyle ve kimin önünde oynandığını söylemez.^[1]

Bölümdeki yeri

Kırgızları anlatan bölüm sırasıyla topraklarını ve sürülerini, hükümdarlarını ve ordugâhını, yiyeceklerini ve tanrılarını işler.^[1] Hükümdarlarının adı Are idi. Ordugâhı Mavi Dağ’daydı ve duvar yerine bir çitle çevriliydi.^[1] Hükümdar, bir araya eklenip tek büyük çadır oluşturan keçe çadırlarda yaşardı. Haber bu çadıra midizhi der. Öteki reisler küçük çadırlarda yaşardı.^[1] Grupların yiyeceği et ve kısrak sütüydü, kek yalnızca hükümdarda vardı.^[1] Sonra müzik ve gösteriler gelir, onlardan sonra tanrılar. Kırgızlar su ve ot ruhlarına belli bir zamana bağlı olmadan kurban sunar, şamanlarına gan derlerdi.^[1] Eğlence listesi bu yüzden gündelik yaşam âdetleri arasında bir kalemdir.

Dört gösteri

Birincisi nong tuo, deveyle oyundur.^[1] Kırgızlar deve, öküz ve koyun besler, en çok öküzleri vardı.^[1] Hükümdarın ordugâhından Uygurların merkezine yol deveyle kırk gün sürerdi.^[1] İki karakter, develerle yapılan bir gösteriyi adlandırır, daha fazlasını değil.^[1]

İkincisi shizi, aslandır.^[1] Haber ülkenin hayvanlarını sayar: yabani at, geyik, sarı koyun ve ormanın ve bozkırın başka hayvanları. Aralarında aslan yoktur.^[1] Bir Kırgız sahnesindeki aslan bu yüzden bir hayvan değil, bir kostüm ya da figürdü. Jiu Tang Shu, Tang sarayının aslan dansını anlatır.^[2] Aslan örgülü kıldan yapılmıştı, içinde onun eğilmesini ve evcilleştirilmesini taklit eden bir adam vardı.^[2] İki adam bir ip ve bir sinek kovucuyla terbiyecileri oynardı. Beş aslan durdu, her biri beş yönden birinin renginde. Yüz kırk kişi şarkı söyledi.^[2] Metne göre Çin aslanı güneybatının halklarından, Hindistan’dan ve Shizi ülkesinden gelmişti.^[2] Haber, Kırgız aslanının bu biçimde oynanıp oynanmadığını söylemez.^[1]

Üçüncüsü ma ji, at üstünde hünerdir.^[1] Habere göre Kırgızların atları çok büyür ve güçlü olurdu. En iyi dövüşen aygır sürüye önderlik ederdi.^[1] Binicileri ağaçları yararak uyluğu ve bacağı örten kalkanlar yapardı. Ayrıca omuzlarında oklara ve bıçaklara karşı yuvarlak bir kalkan taşırlardı.^[1] Haber atlıları savaşta anlatır. Bir gösteriyi anlatmaz.^[1]

Dördüncüsü sheng ji, ip üstünde hünerdir.^[1] 606’da Doğu Başkent’te iki kız oyuncu, on zhang arayla iki direk arasına bağlı bir ipin üstünde karşılıklı dans etti. Şarkılarını kesmeden omuz omuza geçtiler.^[3] Jiu Tang Shu, Gaoqi’nin eski oyununun büyük olasılıkla kendi zamanının ip oyunu olduğunu söyler.^[2] Jiu Tang Shu kendi sarayının tek tek gösterilerini, Xin Tang Shu’nun Kırgızların at ve ip hünerleri için kullandığı ji sözcüğüyle adlandırır.^[4]

Listenin söz dağarcığı

Dört ad Çin sarayının söz dağarcığına aittir. Sui ve Tang oyuncuları aynı sözcüklerle anılırdı. Liste bu yüzden, gösterilerden olduğu kadar Kırgız gösterilerini Çinceye aktaran tercümanlardan da haber veriyor olabilir. Bölüme göre Kırgız elçisi Huichang devrinde başkente geldi. Vezirler bunun üzerine ona tercümanlar aracılığıyla ülkesinin dağlarını, nehirlerini ve âdetlerini sordurdu.^[1] Kırgızlara ilişkin haber bu soruşturmadan gelmiş olabilir.

Xin Tang Shu gösterilere tarih vermez ve oynandıkları bir sahne de vermez.^[1] Elde kalan, Tang sarayının dilinde yazılmış dört gösteri adı ve bir çalgı listesidir.^[1]

Müzik ve şamanlar

Kırgızlar üzerine bir inceleme listeyi toplumsal eğlence olarak okur. At ve ip hünerlerini olası kement atma hünerleri sayar ve müziklerini şamanlıkla ilişkilendirir.^[5] Bağlantı, on birinci yüzyılda Gardizi’nin anlatımına dayanır. Anlatımda Kırgız şamanları belli günlerde toplanır. Çalgı sesleri eşliğinde transa girerler. Halk onlara geleceği sorar: darlık mı bolluk mu, yağmur mu kuraklık mı, esenlik mi düşmana galebe mi.^[6] Xin Tang Shu şamanın ayinlerinde müzikten söz etmez.^[1]