Avrasya bozkırının doğu ucu, yani Moğolistan ve çevresi, Türk tarihinin tanıklı en eski merkezidir. Bu bölge çok erken dönemlerden beri kültürel uyarımları batısındaki bozkırdan almıştır. Aşağıdaki özet çok basitleştirilmiştir. Bilginler bu kültürlerin kronolojisini ve hatlarını hâlâ tartışmaktadır.[1] Sonrasının tamamını iki uyarı çerçeveler. Birincisi ilk Türk halklarının atalarıyla ilgilidir. Bu atalar zorunlu olarak bozkır göçebeleri değildi ve bir noktada kesinlikle değildi. Göçebeleşmeleri görece yakın bir gelişme olabilir ve tarih sahnesine girişlerinden hemen önce gerçekleşmiş olabilir. Onuncu yüzyılda bile bir Çinli gezgin, ormanlarda yaşayan ve avcılık ve balıkçılıkla geçinen bir Türk grubunu anlatabiliyordu. İkinci uyarı, bozkır boyunca nelerin yayıldığıyla ilgilidir. Yayılan şey belirli bir halk değildi. Beraberindeki kültür ve siyasi örgütlenmeyle birlikte bir ekonomi sistemiydi.
Güney Sibirya Tunç Çağı
Arkeologlar İç Asya’nın bozkır kültürlerini bir dizi döneme ayırır. Yenisey-Minusinsk bölgesi ile Altay’da sıra şöyledir. Biraz madencilik bilen Avrupoid hayvan yetiştiricileri, Afanasyevo kültürünü oraya MÖ üçüncü binyılın ortasına doğru, hatta daha önce getirdi. Bu kültür batı Avrasya ile süren bir temas gösterir. Muhtemel çıkış noktası Pontus bozkırıdır. İkinci binyılın başında Okunevo kültürü geldi. Bu kültürde muhtemelen Sibirya orman kuşağından gelen bir nüfus ağır basıyordu. Hayvan yetiştiriciliğine ve madenciliğe daha çok önem veriliyordu. Benzer kültürlü gruplar Tuva’da ve Güney Sibirya’nın başka yerlerinde bulunur. Yaklaşık MÖ 1500’de, belki daha önce, Andronovo kültürü ya da birkaç Andronovo tipi kültür Okunevo’nun yerini aldı. Bu kültürler batı Avrasya kökenliydi. Onlara, büyük olasılıkla Hint-İranlı olan Avrupoid bir nüfus egemendi. Bu nüfus daha yerleşik bir hayvan yetiştiriciliği uyguluyordu ve madencilik hâlâ önemliydi. Kültürler Pontus bozkırından Yenisey’e kadar uzanıyordu, ama görünüşe göre Altay’a ulaşmadı. Son evrelerinde erken İskit-Saka halklarıyla, yani İranlı halklarla bağlantılıdırlar. Ulusal-tarihsel bir görüş Andronovo kültürünü Türklerin atalarının kültürü sayar. Dayanağı iskeletlerin fiziksel tipi ile at ve koyunun yayılmasıdır.[2][3] Türkçe konuşan halkların yurdu Altay’da, Irtış ile Urallar arasında, Baykal Gölü’nün güneybatısında, Altay’ın doğusunda ve Khingan dağlarında aranmıştır.[4] Minusinsk bölgesinde MÖ 1300 ile 800 arasındaki Karasuk kültürü, mevsimlik göç yapan ya da yarı göçebe görünür. Başka hayvanların yanında deve de yetiştiriyordu. Bu, Orta Asya bağlantılarına işaret eder. Nüfusunda doğudan gelen bazı öğeler görülür.
At ve göçebeliğin gelişi
Bilginler şimdi, çobanlık göçebeliğinin tarıma elverişsiz kenar topraklarda MÖ dördüncü ve üçüncü binyıllarda geliştiğine inanıyor. Göçebelik düzensiz biçimde, uzun bir süre içinde ve yerel uyarımlara yanıt olarak gelişti. Çıkış noktası, hayvan tutan ve aynı zamanda çiftçilik yapan toplulukların ilkel çobanlığıydı. Göçebeliğin nerede başladığı tartışmalıdır. Bir okul, arkeolojinin göçebeliğin Avrasya boyunca batıdan doğuya yayıldığını gösterdiğini savunur. Bir başka okul, hayvana bağımlı ve ardından çobanlık göçebe ekonomiyi Güney Sibirya ve kuzey Moğolistan ile ilişkilendirir. Üçüncü okul ise göçebeliğin tüm bozkırda yaklaşık aynı zamanda, belirli ekonomik ve ekolojik koşullardan doğduğunu görür. Göçebeliğin gelişmesinde belirleyici olan, atın evcilleştirilmesiydi. At, en geç üçüncü binyılda, belki dördüncü binyıl kadar erken bir tarihte Pontus-Hazar bozkırında evcilleştirilmişti. Binicilik teknolojisi, gerçek bir atlı binici kültürü üretecek kadar ancak yaklaşık MÖ 1500’de gelişti. Bu tarihleme belirsizdir. Bu beceriler zorunlu olarak hemen savaşa uygulanmadı. Sonunda birkaç etken bir araya geldi. Birincisi atta tam ustalıktı. Bu ustalık muhtemelen batıda daha erken geldi ve doğuya yayıldı. Ardından insan ve hayvan nüfuslarının artışı, madencilikteki ilerlemeler ve bir iklim değişikliği geldi, özellikle ikinci binyılın sonunda artan kuraklık. Son olarak bozkırın kenarında yerleşik devletlerin ya da onların ileri karakollarının ortaya çıkması bunlara eklendi.[1] Çobanlık göçebeliğine geçiş Karasuk döneminin sonuna yerleştirilir. Geçiş, kabileleri otlaklar için mücadele ederken harekete geçirdi.
Erken Göçebeler
Yaklaşık MÖ 800’den MS birinci yüzyıla kadar süren ve dört evreye ayrılan Tagar kültürü, Minusinsk bölgesinde Karasuk’un yerini aldı. Tagar kültürü göçebe örüntüyü hiçbir zaman tam geliştirmedi. Arkeologların Erken Göçebe dediği çağın kültürü içinde bir ölçüde istisnadır. Minusinsk havzasının dışında Erken Göçebe kültür, büyük olasılıkla İskit-Saka kökenli atlı çobanlık göçebelerine aitti. Bu göçebeler kabile birlikleri hâlinde örgütlenmişti. Altay’daki ünlü Pazyryk gömüleri bu kültürün en bilinen örneğidir. 1950’lerin eski bir görüşü bunları, MÖ beşinci ile üçüncü yüzyıl arasına yapılan tarihlemeye karşın, MÖ ikinci yüzyıla ve büyük Asya Hun devletinin kültürüne yerleştirdi.[5] Çağ bölgeye demiri getirdi. Buluntular doğuda Çin’le, batıda İran’la gelişmiş bir ticareti gösterir. Bu kültürün doğusunda, Trans-Baykal’da ve kuzey Moğolistan’da, farklı fiziksel tipte, at binen ve hayvan yetiştiren nüfuslar da vardı. Bunlar avcılık ve toplayıcılıktan göçebeliğe geçmiş görünür. Kendilerine ait bir kültürleri ve gelişmiş bir madenciliği vardı. Ama göçebelikleri pekâlâ batıdaki komşularından alınmış olabilir.
Altay göçebeleri arasında atlı kültür, MÖ yedinci yüzyıl dolaylarında dizginin gelişmesinden güç alarak onların manevi yaşamına girdi. Atları ritüel olarak kestiler ve sahipleriyle birlikte gömdüler. Bu göçebeler taşınabilir konutlarda yaşıyordu. Bazı mevsimlerde ve bölgelerde huş kabuğundan çadırlarda ve kütük kulübelerde yaşıyorlardı. At yetiştiriciliği başlıca uğraşlarıydı. Sığır ve koyun da yetiştiriyorlardı. Sonradan Avrasya göçebeleriyle ilişkilendirilecek klan ve kabile örgütlenmesinin hatları şimdiden belirgindir. Bu Altay göçebelerinin Türk halkları üzerinde, ya da Türk halklarına dönüşecek öğeler üzerinde güçlü bir kültürel etki yapmış olması ihtimal dışı değildir. MÖ yedinci ve altıncı yüzyıllarda Tuva göçebeleri Altay’dakilerle yakın benzerlikler gösterir.[1]
Süvari ve ilk akınlar
Süvari savaşı bu kültürle yakından bağlantılıdır. MÖ sekizinci yüzyılda İç Asya ile Doğu Asya’nın sınır bölgelerinde tanıklıdır. Bazı bilginler MÖ 771’de Batı Zhou’nun çöküşünü, bozkırdan gelen akıncıların saldırılarına bağlar. Süvari savaşı yaklaşık MÖ 690’da, belki daha önce, batı Avrasya’da da tanıklıdır. Orada açıkça Kimmerlerle ve onların yerini alan İskitlerle ilişkilidir. Bazı bilginler, savaş için süvariyi ilk geliştirenlerin bozkır halkları değil Asurlular olduğunu öne sürmüştür. Buna karşı, Asurlular atlarını özenle düzenledi, ama yeni teknolojiden hiçbir zaman tam yararlanmadı ve savaş arabasına güvenmeyi sürdürdü. Bu nedenle atlı savaşın bozkır kökenli olması daha olası görünür, çünkü bozkır onun hep doğal yurdu olarak kalmıştır.[1] Asur kayıtlarına yansıyan Kimmer akınları ve ardından İskit akınları, MÖ sekizinci ile altıncı yüzyıllarda Yakın Doğu’yu vurdu. Bunlar, bozkırda şekillenen yeni toplumun ilk yankılarıydı.
Hem Çin hem Asur kaynakları bu ilk atlı göçebeleri askerî sıfatla kaydeder. Kesin kökenleri her yerde belirlenemez. Bileşenleri muhtemelen çeşitliydi, ama büyük olasılıkla Hint-Avrupalıydı. Orta ve İç Asya’da zamanla İskit-Sibirya kültür topluluğu denen şeyi oluşturdular. İskit-Saka öğeleri bu toplulukta öncülüğü almış görünür. Topluluk Hint-Avrupalı olmayan kökenli öğeler de taşıdı ve yerel Sibirya kültürleriyle etkileşti. MÖ beşinci yüzyılın sonunda Türk ve belki başka Altay dilleri konuşan halkların öğeleri atlı göçebeliği benimsemiş olabilir. Bu yalnızca bir olasılık olarak sunulur.[1]
Kimmerler, İskitler, Sakalar
Batıda atlı göçebe bir halk olan Kimmerler, İskitlerin gelişinden önce yaklaşık MÖ 1000 ile 800 arasında bozkıra egemen oldu. Etnik kimlikleri belirsizdir. Ad hiç etnonim olmamış olabilir. Ad, İranca konuşan göçebelerin hareketli, atlı bir takımı için kullanılan bir sözcüktü. Kimmerlerin MÖ sekizinci ve yedinci yüzyıllarda batı bozkırındaki ardılları İskitlerdi. İskitler bölgeye doğudan girmiş görünür. İranlıydılar ya da en azından İranca konuşan bir askerî seçkin tarafından yönetiliyorlardı. Adları İranca okçu sözcüğü olarak anlaşılır. Persler, aynı İranlı göçebelerin Orta ve İç Asya’daki doğu kümelerine Saka diyordu. Bu sözcüğün koşan, çevik, serseri, yani göçebe anlamına geldiği düşünülür. Sakalar Orta Asya bozkırıyla sınırlı değildi. Pers yazıtları sivri başlıklı Sakaları, haoma hazırlayan Sakaları, Soğdiyana ötesindeki Sakaları ve deniz ötesindeki Sakaları birbirinden ayırır. Bir noktada, muhtemelen MÖ ilk yüzyıllarda, Sakalar İran’ın içine girdi ve Sistan’a adlarını verdi. Batı kolunun daha iyi tanınmasının nedeni Herodotos’tur. İskitler batı bozkırının siyasi üstünlüğünü Kimmerlerden muhtemelen MÖ dokuzuncu yüzyılın sonunda ya da sekizinci yüzyılın başında devraldı. Herodotos’un zamanındaki egemen boy olan Kraliyet İskitleri yaklaşık MÖ 600’de Pontus bölgesine göç etmiş görünür. Ahameniş İran’ın İskit-Saka göçebelerini fethetme girişimleri sınırlı başarı buldu.
Herodotos’un kaydettiği birkaç âdet Türk dünyası için bir ilgi taşır. Biri atların kurban edilmesidir. At temelli bir ekonomide bu pek beklenmedik değildir ve Altay Türk halkları bunu on dokuzuncu yüzyılda hâlâ sürdürüyordu. İkincisi suda yıkanma yasağıdır. Bu yasak sonradan Orta Asya’nın pagan Türk ve Moğol kabilelerinde görülür. Üçüncüsü, öldürülen düşmanların kafataslarından içki kadehi yapılmasıdır. Bu âdeti aralarında Asya Hunlarının, Bulgarların ve Peçeneklerin de bulunduğu başkaları tekrarlayacaktı.[1] MÖ beşinci ve dördüncü yüzyıllar İskit egemenliğine batı bozkırında meydan okudu. Bu egemenlik, muhtemelen dördüncü yüzyılın başında ya da üçüncü ile ikinci yüzyıl arasında, Sarmatlar eliyle sona erdi. Sarmatlar büyük olasılıkla Herodotos’un Don’un ötesinde tanıdığı Sauromatlardır. Birçok göçebe konfederasyon gibi onlar da zamanla ve göçle değişen çeşitli etnik öğeler barındırıyordu. Batıya hareketlerini, doğularındaki bozkırın baskıları sürükledi. Böylece İç Asya’da başlayan hareketlerin Tuna’da bittiği bir örüntü yerleşti.
Türk halkları için önemi
Üç ders çıkar.[1] Birincisi, Türk halkları ekonomisi, teknolojisi ve siyasi biçimleri zaten eski olan bir bozkıra girdi. Bunları başkaları yapmıştı ve Türk halkları icat etmedi, devraldı: at, yay, dizgin, araba, kabile birliği, atlarla gömü. İkincisi, İskit-Saka dünyasının İranlı göçebeleri bu kültürün başında bin yıl durdu. Onların öğeleri, başta Soğdlular olmak üzere, sonradan Türk dünyasına karıştı, tersi olmadı. Üçüncüsü, Çin ve Yunan kaynaklarının bu çağ için kullandığı etnik etiketler, en az halklar kadar sık bantları, seçkinleri ve konfederasyonları betimler. Asya Hunları, kaynakların soru sorulmasına yetecek kadar söz ettiği ilk bozkır siyasi yapısıydı. Bazı araştırmacılar Çin notlarını tarar ve Asya Hunları ile Göktürkler arasında buğdayı ve darıyı erken dönemlerden beri bulur. Bunu yalnızca yerleşik komşulardan gelen bir armağan ya da haraç olarak değil, yerli bir uygulama olarak görür.[6]
Notlar
Literatür
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
- İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
- Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
- Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
Buraya bağlantı verenler3
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “The steppe before the Xiongnu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/steppe-before-the-xiongnu/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
