Wusun

Wusunlar yaklaşık dört yüzyıl boyunca İli vadisini ve Tanrı Dağları’nın kuzeyindeki ülkeyi elinde tuttu. Önemleri birbiriyle ilgisi olmayan iki nedene dayanır. Birincisi, Wusunlar batıda Asya Hunlarına karşı Han’ın aracıydı. Çinlilerin Wusunlardan söz etmesinin nedeni budur. İkincisi, kurucularının hikâyesi, altı yüzyıl erken anlatılmış bir Aşina hikâyesidir.

En eski kayıt

Wusunlardan söz eden ilk Çinli Zhang Qian’dır. Zhang Qian yıllarca Asya Hunları arasında tutsak kalmış ve orada duyduklarını bildirmiştir.^[1] Wusunları Dayuan’ın yaklaşık iki bin li kuzeydoğusuna yerleştirir. Wusunlar otlakların peşinden giden bir devletti ve âdetleri Asya Hunlarınınkiyle aynıydı. On binlerce okçuları vardı ve savaşta gözü pektiler.^[1]

Zhang Qian, Wusunları stratejik bir amaçla anar. Planına göre Han, Wusunları rüşvetle doğuya, eski Hunye topraklarına çekebilir ve onları kardeş olarak Han’a bağlayabilirdi. Böylece Wusunlar Asya Hunlarının sağ kolunu keserdi. Birleştikleri takdirde, Baktriya’ya kadar ötelerindeki devletler de işe katılabilirdi.^[1] İmparator planı kabul etti. Zhang Qian üç yüz adamla, altı yüz atla ve on binlerce sığır ve koyunla yola çıktı.^[1]

Kunmo efsanesi

Zhang Qian aynı raporda Wusun kralının kökenini de verir. Aşinalarla ilgili olan pasaj budur.

Kunmo’nun babası Asya Hunlarının batı sınırında küçük bir devleti yönetiyordu. Asya Hunları saldırıp onu öldürdü. Yeni doğmuş Kunmo açık ülkeye atıldı. Bir kuzgun ağzında etle üzerinde uçtu, bir kurt gelip onu emzirdi. Şanyu buna şaştı ve çocuğu ilahi lütfa mazhar bir varlık saydı. Onu yanına alıp büyüttü.^[1] Kunmo büyüyünce ona birlik verildi ve Kunmo defalarca kendini gösterdi. Babasının halkı ona geri verildi ve batı sınırını tutmakla görevlendirildi.^[1] Şanyu öldüğünde Kunmo halkını çok uzaklara götürdü. Tarafsız kaldı ve Asya Hun merkezine gitmeyi reddetti. Asya Hunları ona seçme bir kuvvet gönderdi ve başarısız oldu. Kunmo’yu ilahi sayıp sözde bir bağlılıkla kendi hâline bıraktılar.^[1]^[2]^[3]

Han Shu girişi başka türlü anlatır. Onun anlatımında Kunmo’nun babası Nandoumi, Yuezhilerinki gibi Qilian dağları ile Dunhuang arasında kalan küçük bir devleti yönetiyordu. Onu Asya Hunları değil Yuezhiler saldırıp öldürdü, topraklarını aldı ve halkını Asya Hunlarına doğru sürdü. Yeni doğmuş çocuğun bakımını üstlenen marki Bujiu onu götürüp çimenlere bıraktı. Kurt onu emzirdi, bir kuş da ağzında etle üzerinde uçtu. Şanyu çocuğu ilahi lütfa mazhar bir varlık olarak eve götürüp büyüttü.^[4]^[5]

Biçim, Zhou Shu’nun Aşinalara verdiği biçimdir: hanenin yok edilmesi, bebeğin ölüme terk edilmesi, dişi kurt, hayatta kalış, yükseliş, eski efendiyi reddediş. Aşinalar efsaneyi büyük olasılıkla icat etmedi, daha eski komşularından aldı. Türk Atlası bu görüşü Etnogenez tartışması başlığı altında ortaya koyar. Bazı araştırmacılar Wusunların, Gaoche’lerin ve Göktürklerin kurt efsanelerini Asya Hun ülkesinin içinde başlayan tek bir çizgi sayar.^[6] Kaynakların tek başına ortaya koyduğu daha dardır ama yine de önemlidir: MÖ ikinci yüzyılda doğu bozkırında kurt ve terk edilmiş çocuk temalı bir kuruluş hikâyesi dolaşımdaydı ve oradaki bir hükümdar hanesi için anlatılıyordu.

Ülke, sayılar ve makamlar

Han Shu Wusunları işleyen bir devlet olarak tanımlar. Büyük Kunmi’nin merkezi, Chang’an’dan sekiz bin dokuz yüz li uzaktaki Kızıl Vadi şehrindeydi. Yüz yirmi bin hane, altı yüz otuz bin kişi ve silah taşıyabilecek yüz seksen sekiz bin sekiz yüz adam vardı.^[7]^[8] Aynı bölüm, Kızıl Vadi şehrini Wensu’nun altı yüz on li kuzeyine koyar. Wensu kuzey yolu üzerindeki krallıktır ve bugün Uç Turfan ile özdeşleştirilir.^[7]^[9] Bölüm makamları adlarıyla sayar: bir başvezir, bir Büyük Lu, sol ve sağ iki Büyük General, üç marki ve en alta, bir at ustasına kadar ötekiler.^[7]

Ülke düzdür, yağmuru ve soğuğu çoktur, dağlarda çam ve ladin yetişir.^[7] Wusunlar toprağı sürmez, ağaç dikmezdi. Asya Hunları gibi sürülerle birlikte su ve otlak arayışıyla göç ederlerdi. Âdetleri de Asya Hunlarınınkiyle aynıydı.^[7] Çok at vardı. Zengin bir adam dört beş bin ata sahip olabilirdi.^[7] Bölümün halk hakkındaki hükmü Çinli bir hükümdür ve öyle okunmalıdır. Bölüm Wusunları sert ve kötü, kurtlar gibi açgözlü ve sadakatsiz, soyguna çok düşkün olarak niteler. Aynı pasajda onlara devletlerin en güçlüsü de der.^[7]

Han Shu Wusunların nereden geldiğini de söyler: toprak önce onlara ait değildi. Orası Saka ülkesiydi. Yuezhiler Saka kralını batıya sürüp ülkeyi aldı. Sonra Wusunlar Yuezhileri yendi. Yuezhiler yeniden batıya göçüp Baktriya’nın tebaası oldu. Wusunlar Yuezhilerin oturduğu yere yerleşti.^[7] Bu yüzden, diye ekler bölüm, Wusun halkı içinde Saka ve Yuezhi soyundan da kişiler vardır.^[7] Shiji, Zhang Qian’ın Wusunlara vermeyi önerdiği eski Hunye topraklarından söz ederken Han Shu Kunmo topraklarını yazar.^[1]^[4] Bazı araştırmacılar Han Shu’nun ifadesini yazarının bir yanlış anlaması sayar. Aynı araştırmacılar Hexi’yi iki halk arasında paylaştırır: Yuezhiler doğuda, Liangzhou çevresinde, Wusunlar batıda, Shazhou çevresinde.^[10] İki başka halkın kalıntılarından fetihle oluşan bir halk, bozkır devletlerinin olağan doğuş biçimidir. Han Shu bunu Wusunlar için tek bir cümleyle söyler.

Dunhuang’ın kuzeyindeki Han sınırından gelen ahşap bir etiket, Dunhuang askerî komutanının gönderdiği mallar arasında bir eşekle ve iki atla birlikte “bir Wusun kadını” sayar.^[11] Etiketi yayımlayan kişi kadını köle sayar.^[11]

Han evlilikleri

İttifak, bu tür ittifakların mühürlendiği yolla mühürlendi. Wusunlar başlık parası olarak bin at sundu. Han, prenses Xijun’u gönderdi: arabalar, kaftanlar, birkaç yüz hizmetkâr ve memur ve büyük bir armağan kafilesiyle.^[7] Yaşlı Kunmo Xijun’u sağ eşi yaptı. Asya Hunları da bir kadın gönderdi. O kadın sol eş oldu ve sol eşin yeri daha üstündü.^[7]

Xijun kendine bir ev yaptırdı ve kocasını yılda bir iki kez gördü. Bölümün kaydettiği bir şarkı yazdı: ailem beni göğün öbür ucuna evlendirdi, beni uzak bir yabancı ülkeye, Wusun kralına gönderdi. Çadır evimdir, keçe duvarlarımdır, et yemeğimdir, kesilmiş süt içeceğimdir. Hep kendi yurdumu düşünürüm ve yüreğim yaralanır. Keşke sarı bir kuğu olsam da eve dönebilsem.^[7]

Yaşlı kral Xijun’un torununa geçmesini önerdiğinde Xijun reddetti ve imparatora yazdı. İmparator dört karakterle cevap verdi, 從其國俗: o ülkenin âdetine uy. Gerekçesini de ekledi: Han, Hu’yu Wusunlarla birlikte yok etmek istiyordu.^[7] Xijun torunla evlendi.^[7] İkinci prenses Jieyou onu izledi. MÖ 71’de Han ve Wusunlar birlikte Asya Hunlarını yendi. Elli bin Wusun atlısı sağ Guli kralının merkezini aldı ve on binlerce tutsak ile yaklaşık yedi yüz bin baş hayvanla geri döndü.^[7]

İki Kunmi

Yaşlı kral ölünce Wusun soyluları eski anlaşmaya bağlı kaldı. Önceki Kunmi Cenzou’nun bir Asya Hun eşinden oğlu olan Nimi’yi tahta çıkardılar. Nimi’ye Deli Kral denirdi. Zalimdi ve halkını yitirdi. Bir rehine prensi eşlemek üzere gönderilen iki Han elçisi, prenses Jieyou ile birlikte onu bir ziyafette öldürmeyi tasarladı. Kılıç yana kaydı ve kral yaralı olarak atını sürüp kaçtı. Oğlu elçileri ve prensesi aylarca şehirde kuşattı. Sonra Koruyucu General Zheng Ji vahaların birlikleriyle gelip onları kurtardı.^[7] Yaşlı kralın bir Asya Hun eşinden oğlu Wu Jiutu, saldırı sırasında markilerle birlikte kuzeydeki dağlara kaçmıştı. Wu Jiutu annesinin hanesinden Asya Hun birliklerinin geldiğini yaydı ve çevresine bir topluluk topladı. Sonra Deli Kral’ı öldürdü ve kendini Kunmi yaptı. Han, ona karşı harekete geçmek üzere on beş bin kişilik bir orduyla bir generali Dunhuang’a gönderdi.^[7]

Han Shu, meselenin savaşsız nasıl çözüldüğünü anlatır. Jieyou’nun hanesinden bir kadın olan Feng Liao yazı yazabiliyor ve devletlerin işlerini biliyordu. Prenses için Han belgelerini ve armağanlarını vahalara taşımıştı ve Hanım Feng diye tanınıyordu. Feng, Wu Jiutu’ya yakın olan Wusunların Sağ Büyük Generali’nin eşiydi. Koruyucu General onu Wu Jiutu’ya gönderdi. Feng, Wu Jiutu’ya Han birliklerinin geldiğini ve boyun eğmezse yok edileceğini söyledi. Wu Jiutu korktu ve küçük bir unvan istediğini söyledi. İmparator Xuan Hanım Feng’i huzuruna çağırdı, onu kendisi sorguladı ve elçilik nişanıyla, brokar bir arabayla geri gönderdi. Wu Jiutu, Kızıl Vadi şehrinde Changluo Markisi’nin yanına çağrıldı. Orada Han, Jieyou ile yaşlı kralın en büyük oğlu Yuan Guimi’yi Büyük Kunmi, Wu Jiutu’yu Küçük Kunmi yaptı. İkisine de mühür ve kordon verdi.^[7] Wu Jiutu markilerin halkının tamamını teslim etmedi. Han, halkları ve sınırları belirlemek için Changluo Markisi’ni üç bölükle yeniden Kızıl Vadi’ye gönderdi. Büyük Kunmi altmış binden fazla, Küçük Kunmi kırk binden fazla hane aldı. Ancak Han Shu’ya göre halkın gönlü Küçük Kunmi’deydi.^[7] Bölünme MÖ 60 dolaylarında gerçekleşti ve en az MS 83’e kadar sürdü.^[12]

Dil

Wusun dilinden, Çince yazılışla verilmiş adlar ve unvanlar dışında hiçbir şey kalmamıştır. Olağan sınıflandırma Hint-İranidir. Bu sınıflandırma Wusunların aldığı Saka toprağına ve adlara dayanır ve çok az şeyden yapılmış bir çıkarımdır. Otto Franke’nin savunduğu daha eski bir görüş, Wusunları büyük olasılıkla Türk kökenli sayar.^[8] Sonraki bir görüş de Wusunları Türkçe konuşanlar sayar, göründüğü eserde bir gerekçe göstermez. Wusunların zayıf oldukları sürece şanyuya tabi olduklarını, güçlenince onun çağrılarına uymayı bıraktıklarını ekler.^[13] Bazı araştırmacılar kralları unvanını, kunmi, 昆靡, Türkçe kün bag, “büyük efendi” sayar.^[14] Üçüncü bir görüş dillerini, kraliyet unvanlarının son ögesinden hareketle, bir Toharca dil sayar.^[15] Xihou markilik unvanı Wusunlarda, Yuezhilerde ve Kangju’da bulunur. Kuşkusuz sonradan Türklerin yabgu olarak kullandığı unvandır, ama bazı araştırmacılara göre Türk kökenli değildir, Türklerin Baktriya’da devraldığı bir Toharca sözcüktür.^[16]^[17] Kaynakların kesin ortaya koyduğu şudur: Wusunlar, komşuları Asya Hunlarının yaşadığı gibi, aynı biçimde ve aynı hesapla yaşıyordu. Bu bir yaşam biçimi hakkında bir şey söyler, dil hakkında hiçbir şey söylemez.^[7]

Notlar

^ a b c d e f g h Shiji, juan 123
^ Ögel 1993, p. 13–14
^ Ögel 2015, p. 345,349
^ a b Han Shu, juan 61
^ Ögel 2015, p. 348–350
^ Ögel 1993, p. 13–20
^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Han Shu, juan 96
^ a b Herrmann 1910, p. 88
^ Herrmann 1910, p. 88–89
^ Kurakichi 1930, p. 15–23
^ a b Chavannes 1913, p. 78
^ Herrmann 1910, p. 89
^ Kurakichi 1930, p. 28–29
^ Kurakichi 1926, p. 17–19
^ Pulleyblank 1962, p. 227
^ Pulleyblank 1962, p. 95
^ Pulleyblank 1962, p. 256

Kaynaklar

Shiji, juan 110, 123
Han Shu, juan 61, 96 (after Shiji)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)
Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part I (1962)
Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)